خطوط ناپایدار انرژی افغانستان؛ مشکل در کجاست؟

حق نشر عکس BRISHNA
Image caption واژگون شدن این پایه برق حدود ۵۰ روز شهر کابل را در تاریکی فرو برد

افغانستان در حال حاضر نیازمند هزار مگاوات برق برای روشنایی خانه‌ها و به حرکت درآوردن چرخ اقتصادی این کشور است. نیازمندی به سوخت نیز در این کشور سالانه ۱.۸ میلیون تن بر آورد شده است.

در تاریکی به سر بردن بخش‌های عمده کشوری‌که براساس ارزیابی اولیه ظرفیت تولید حدود ۲۰ هزار مگاوات برق را دارد و نگرانی از افزایش قیمت و کمبود مواد سوخت برای ساکنان کشوری‌که ارزش ذخایر زیر زمینی آن نزدیک به سه هزار میلیارد دلار تخمین زده شده، مساله قابل عطف است.

چند هفته قبل حدود ۵۰ روز شهر کابل، پایتخت افغانستان در تاریکی فرو رفت. وقوع برف‌کوچ/ بهمن در گذرگاه سالنگ که واژگونی پایه‌های برق را در پی‌داشت، باعث قطع کامل جریان برق وارداتی ازبکستان و تاجیکستان به کابل شد. این حادثه نه تنها خانه‌های کابلیان را از نور برق محروم ساخت، که میلیونها دلار به اقتصاد این کشور ضربه زد. حتی درآمد آب میوه فروش نزدیک دفتر بی‌بی‌سی نیز به نصف کاهش یافت.

زمستان سال ۱۳۹۲ نیز افغانها یک کیلو گاز مایع را حدود ۱۰۰ افغانی (۲دلار) خریداری کردند. نگرانی از افزایش قیمت سوخت همواره از مهمترین دغدغه‌های مردم افغانستان بوده است.

منابع تامین انرژی و سوخت افغانستان

افغانستان تنها کشور منطقه است که هنوز بیش از ۹۰ درصد انرژی گرمایی‌ خانه‌های مردمش از سوخت جامد همانند چوب، ذغال و هیزم تامین می‌شود.

مواد سوخت نیز بیشتر برای به حرکت در آوردن چرخ صنعتی، حمل و نقل و پخت و پز استفاده می‌شود. مسافر قوقندی، سخنگوی وزارت تجارت افغانستان می گوید که سالانه حدود ۳ الی ۳.۵ میلیون تن مواد نفتی وارد این کشور می‌شود که پیش از این ۱.۸ میلیون تن نیازمندی نیروهای نظامی خارجی مستقر در این کشور بود و ۱.۷ میلیون تن نیز نیازمندی مردم عادی افغانستان است.

با خروج نیروهای خارجی از افغانستان این مقدار نیز کاهش خواهد یافت. ولی نیازمندی به گاز مایع در این کشور رو به افزایش است و تا دو سال پیش سالانه ۱۰۰ هزار تن گاز وارد افغانستان می‌شد که در سال گذشته خورشیدی به گفته آقای قوقندی به ۲۰۰ الی ۳۰۰ هزار تن افزایش یافته است.

به گفته او دلیل این کار گازی شدن ده ها هزار موتر/ خودرو و ترویج فرهنگ مصرف گاز در شهرها و روستاهای افغانستان است.

حق نشر عکس AP
Image caption تیرماه سال گذشته آتش گرفتن تانکرها در غرب کابل توانست بر قیمت مواد سوخت تاثیر گذارد

با توجه به این نیازمندی تنها شمار اندک پالایشگاه که توسط بخش خصوصی اداره می‌شوند، آغاز به تصفیه نفت کرده‌اند. آقای قوقندی می‌گوید:" دو پالایشگاه در شمال افغانستان روزانه ۵ هزار تن نفت خام استخراج شده از چاه نفت قشقری را که نفت سنگین است، پالایش می‌کنند و فراورده‌های آن حدود ۱۰ درصد از نیازمندی کشور را تامین می‌کنند."

واردات انرژی برق نیز داستان مشابه دارد. از هزار مگاوات برق مورد نیاز این کشور ۵۶۰ کیلو وات از کشورهای ایران (۲۲درصد)، تاجیکستان (۴درصد)، ترکمنستان (۱۷درصد) و ازبکستان (۵۷ درصد) وارد می شود و ۳۴۰ مگاوات نیز تولید داخلی این کشور است.

مشکل در کجاست؟

وابستگی این کشور به واردات انرژی و مواد سوخت باعث شده که امنیت تامین انرژی و سوخت همواره در این کشور ناپایدار باشد. به گفته کارشناسان این ناپایداری مشکلات زیادی را برای گذران زندگی عادی مردم و توسعه این کشور ایجاد کرده است.

اکنون هر افغان با مصرف ۲۵ کیلووات ساعت برق درسال، کمترین میزان مصرف سرانه برق را در میان کشورهای همسایه‌اش همانند پاکستان با ۴۴ کیلووات ساعت و تاجیکستان ۲۳۸ کیلووات ساعت، دارد.

حق نشر عکس DABS.AF
Image caption متخصصین: سیستم برق افغانستان غیر قابل اعتماد می‌دانند

رضا حیدری کارشناس برق می‌گوید که افغانستان هنوز دارای یک شبکه برق قابل اطمینان نیست که بتواند برق ارزان و قابل اطمینان را برای سرمایه گذاران و شهروندانش عرضه کند.

به گفته او در بخش برق، طرح جامع وجود دارد، ولی برای تطبیق آن هماهنگی لازم میان نهادهای دولتی که مسئولیت تامین برق را دارند، موجود نیست. نهادهای تطبیق کننده در اجراء پروژه‌های خود این طرح جامع را در نظر نمی‌گیرند.

آقای حیدری همچنین معتقد است که نبود شبکه سراسری برق در افغانستان و همچنین خطوط جایگزین برای انرژی وارداتی، بخصوص برقی که از کشورهای آسیایی میانه به این کشور وارد می‌شود، نیز چالش دیگری را برای افغانستان ایجاد کرده است.

آذرخش حافظی، مسئول روابط بین الملل اتاق تجارت بین المللی افغانستان نیز می‌گوید که تاکنون به انرژی به عنوان یکی از اولویت‌های اصلی کشور نگریسته نشده است.

او می‌گوید که یک اداره ملی و راه‌کارهای روشن در ساختار دولت افغانستان برای بخش انرژی وجود ندارد و باید به این امر توجه شود، زیرا وابستگی به انرژی و مواد سوخت به بیرون کشور، هم از نظر امنیتی و هم از نظر اقتصادی می‌تواند برای افغانستان خطرناک باشد.

راه حل کجا است؟

افغانستان تجربه خوبی در زمینه گسترش ارتباطات در یک دهه گذشته داشته است. به گفته آقای حافظی نظام مخابراتی این کشور از ۲۵ هزار خط تلفن ناکارآمد، اکنون به ۲۲ میلیون مشترک موبایل رسیده است. پوشش آن سراسری شده و دسترسی به آن نیز نسبتا ساده و قیمت آن مناسب است.

رئیس روابط بین الملل اتاق تجارت افغانستان می‌گوید که تطبیق این طرح برای دولت افغانستان هزینه‌ای را دربر نداشت و اکنون سالانه بیش از صد میلیون دلار برای درآمد مالیاتی برای دولت افغانستان ایجاد کرده است.

Image caption حدود ۴۵۰ میلیارد متر مکعب ذخایر برآورد شده گاز در این مناطق افغانستان هستند

به گفته او نیاز است که دولت سیاست مشابه را در زمینه انرژی اعمال کند و بورد واحد زیر نظر رئیس جمهوری برای سامان‌دهی به وضعیت نگران کننده انرژی و مواد سوخت ایجاد شود و با مشارکت دولت و بخش خصوصی در زمینه تولید داخلی انرژی و مواد سوخت در افغانستان کار شود.

آقای حافظی می‌گوید که باید یک نیاز سنجی جامع درباره تولید انواع انرژی انجام شود که از منابع باد، آفتاب و آب در افغانستان چگونه می‌شود برای تولید انرژی استفاده کرد. به گفته او بخش خصوصی حاضر است که در بخش پالایش مواد سوخت نیز در این کشور سرمایه گذاری کند.

علاوه بر چالش تامین انرژی برق در افغانستان، بخش دیگری که دولت افغانستان را با چالش مواجه ساخته تامین مواد سوخت مورد نیاز مردم است. دولت که بارها شاهد افزایش قیمت مواد سوخت و اعتراضات مردم بوده، می‌گوید که اقدامات لازم را در این زمینه انجام داده است.

به گفته سخنگوی وزارت تجارت اکنون دولت ۱۶۱ هزار تن انواع سوخت و ۱۰ هزار تن گاز را در ذخایر استراتژیک خود دارد و در صورت کمبود یا افزایش قیمت در بازار مداخله خواهد کرد.

او گفت که ساخت ذخایر دیگر با ظرفیت ۵ هزار تن جریان دارد و بخش خصوصی نیز در ذخایر خود حدود ۳۵ هزار الی ۲۰۰ هزار تن مواد سوخت را ذخیره دارند.

افغانستان مسیر مناسب انتقال انرژی و مواد سوخت؟

رهبران دولت وحدت ملی افغانستان بارها اعلام کرده اند که می‌خواهند این کشور را به مرکز ترانزیت آسیا مبدل کنند.

Image caption مسیر انتقال گاز ترکمنستان به هند

آقای حافظی می‌گوید که اکنون پاکستان به ۸ هزار مگاوات برق نیاز دارد. این برق در کشورهای آسیای میانه موجود است. باید مقامات افغانستان در این باره توجه کنند.

آقای حیدری نیز به طرح کاسا ۱۰۰۰ برای انتقال برق به پاکستان و ۵۰۰ کیلو وات برق ترکمنستان به افغانستان اشاره می‌کند و تاکید دارد که قبل از همه باید خطوط انتقال انرژی افغانستان از پایداری لازم برخوردار شود.

او تاکید می‌کند که براساس قانون بین المللی اگر خطوط برق عبوری کشورهای آسیای میانه در افغانستان قطع شود، از یک طرف افغانستان مجبور و مکلف است که هزینه خریداری برق را به کشور مبدا بپردازد و از طرف دیگر باید ضررهای اقتصادی کشور مقصد را نیز جبران کند.

آقای حیدری می‌گوید که عبور خطوط برق از مسیر سالنگ که بیشتر از ۴ هزار متر از سطح دریا ارتفاع دارد، پایدار نیست و عبور زمینی برق نیز از این مسیر به هزینه بالا برای مراقبت و نگهداری نیاز دارد.

از طرف دیگر طرح انتقال گاز ترکمنستان از طریق افغانستان به پاکستان و هند که به تاپی موسوم است، قبلا مورد توافق دولت‌های این چهار کشور قرار گرفته و مقامات دولت افغانستان گفته اند که اجرایی شدن آن نیاز به دو سال وقت دارد.

طرح بخش خصوصی چیست؟

بخش خصوصی افغانستان نیز اعلام کرده که در بخش نفت و گاز افغانستان سرمایه گذاری می‌کند. آقای حافظی می‌گوید که اکنون اتحادیه سراسری شرکت‌های نفت و گاز افغانستان حاضر است حدود ۱.۳ میلیارد دلار سرمایه گذاری کند و به دولت وعده می‌دهد که در مدت ۳۶ ماه پالایشگاه های را احداث کند که سالانه ظرفیت تصفیه حدود ۲.۵ میلیون تن انواع فراورده‌های نفتی را داشته باشند.

او می‌گوید که این طرح بخش خصوصی از سرطان/ تیر سال گذشته تاکنون به تعویق افتاده است و دلیل آن نبود وزیران مربوط این بخش است.

آقای حیدری نیز می‌گوید که اکنون اداره توسعه بین المللی آمریکا نیز تلاش دارد تا طرحی همانند طرحی که در بخش ارتباطات اجرایی شد، برای تامین انرژی در این کشور تطبیق شود تا بخش خصوصی نیز بتواند وارد این عرصه شود.

Image caption حدود یک سال قبل بخش خصوصی در ولایت هرات در غرب افغانستان نیز یک پالایشگاه کوچک راه انداخت