دیپلماسی طالبان

حق نشر عکس Getty
Image caption طالبان هنوز حاضر نشده‌اند که با دولت افغانستان رو در رو گفتگو کنند

مذاکره‌کنندگان سیاسی شورشیان طالبان در یک حرکت بی‌سابقه چهار روز پیش به دیدار سرسخت‌ترین منتقدان خود از میان زنان در اسلو رفتند و درباره تامین صلح در افغانستان و حقوق زنان با آنان گفتگو کردند.

شکریه بارکزی، نماینده کابل در مجلس و از مخالفان رک و راست طالبان، دیدار دو روزه پایتخت نروژ با طالبان به ریاست عباس استانکزی از دفتر قطر را تاریخی خواند.

دو روز پس از جلسه اسلو، نمایندگان همین دفتر که مسئول پیشبرد گفتگوهای صلح است، نشست دیگری با رهبران سیاسی افغانستان در دبی داشتند و دیدگاه خود را درباره مصالحه با طرف‌ مقابل مطرح کردند.

ایمیل‌ ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان که در این ۱۴ سال گذشته همواره خبردهنده زد و خورد و تلفات و مخالفت با نظام بوده، این روزها پیام‌آور اعلامیه‌های گفتگوهای صلح طالبان هم است.

دیپلماسی طالبان در خارج هم مانند جنگ بهاری‌شان در داخل کشور اوج گرفته‌است. در ماه‌های اخیر گفتگوهای متعدد و جداگانه‌ای بین آنان با فعالان افغان و قدرت‌های منطقه در تهران، ارومچی، دوحه، دبی و اسلو انجام شده‌است.

هرچند نمایندگانی که از افغانستان در این نشست‌ها شرکت دارند، به ریاست جمهوری و اجرایی نزدیک‌اند و برای مثال قیوم کوچی، عموی رئیس جمهوری اشرف غنی در بسیاری از این نشست‌ها حضور داشته، اما هم طالبان و هم دولت افغانستان می‌گویند که این گفتگوها به شکل غیررسمی صورت می‌گیرد و نمی‌توان آن‌ را مذاکرات رسمی صلح دانست.

با وجود آن، چه باعث شده که طالبان به این گفتگوهای فشرده در این شرایط زمانی رو بیاورند و آیا این دیدارها می‌تواند بستر مذاکرات رسمی صلح بین دولت و شورشیان را فراهم کند؟

تکاپوی صلح در حالی است که طالبان زیر فشار شدید افکار عمومی قرار گرفته‌اند، مخصوصا پس از بیرون شدن عمده نیروهای خارجی و بسته شدن بسیاری از پایگاه‌های آنها، دولت می‌گوید طالبان مشروعیت جنگ خونین را که رهبری می‌کنند، از دست داده‌اند.

ادامه جنگ برای آنها دستاورد بزرگی نداشته و گروه‌های تندروتر دیگر مانند داعش آشکارا به عنوان رقیب‌شان علیه طالبان ایستاده‌اند. برای مثال در فراه و ننگرهار از درگیری خونین بین دو گروه گزارش شده است. مقاومت دولت و استراتژی بازپسگیری مناطق کوچکی که در جریان عملیات بهاری طالبان از دست خارج شده، بر درماندگی گروهی که چهارده سال بدون دستاورد می‌جنگد، افزوده است.

حق نشر عکس
Image caption در هشت ماهی که اشرف غنی روی کار آمده، جد و جهد وافری برای یافتن راه حل بحران جنگ افغانستان به خرج داده‌است

رئیس جمهوری اشرف غنی در آستانه تشکیل حکومت وحدت ملی به من گفت که این حکومت را فرصتی برای جذب مخالفان مسلح در دولت می‌بیند. در هشت ماهی که او روی کار آمده، جد و جهد وافری برای یافتن راه حل بحران جنگ افغانستان به خرج داده‌است.

دولت افغانستان با این فکر که جنگ افغانستان سه بعد دارد به دنبال راه حل مسالمت آمیز است: صلح با پاکستان که گفته می‌شود به رهبری طالبان پناه داده؛ صلح با شورشیان مسلح که الزاما همه به نیابت از پاکستان نمی‌جنگند و رویارویی با جنگجویان خارجی که در افغانستان رخنه کرده، آشتی‌ناپذیراند و اهداف دیگری دارند.

حمدالله محب، سرپرست دفتر سخنگوی ریاست جمهوری گرچه به صراحت نمی‌گوید که تلاش هشت ماهه رئیس جمهوری غنی برای اعتمادسازی با پاکستان برای کشاندن طالبان به پای میز مذاکره ثمربخش بوده یا نه، اما به بی‌بی‌سی می‌گوید: "صلح آرمان همه افغان‌ها است. ما تلاش‌های خود را در این راستا ادامه می‌دهیم و محتاطانه به پیشرفت خوشبین هستیم."

در حالی‌که دولت افغانستان گام‌های بلندی برای رفع نگرانی اسلام‌آباد برداشته، ظاهرا پاکستان تاکنون کار برجسته‌ای برای شروع گفتگوهای صلح نکرده که دولت افغانستان را قانع کند. پاکستان می‌گوید با طالبان رابطه اطلاعاتی گسترده دارد، اما اختیار طالبان هم کاملا به دست آنها نیست.

حق نشر عکس
Image caption در ماه‌های اخیر گروه طالبان بر شدت حملات خود در افغانستان افزوده است

با این حال، وحید مژده مقام پیشین طالبان که همچنان رابطه نزدیکی با رهبری شورشیان دارد، باور دارد که صرف نظر از کمک پاکستان به انجام نشست ارومچی، این طالبان هستند که ابتکار گفتگو در اسلو، دبی، قطر یا تهران را به دست گرفته‌اند.

او می‌گوید: "تغییر در سیاست طالبان در طرح آمریکا برای خروج از افغانستان ریشه دارد. مذاکراتی که به ابتکار پگواش صورت می‌گیرد و به نظرم پشت سرش آمریکایی‌ها هستند، مهم است. آمریکا به طالبان گفته که تا آخر سال ۲۰۱۶ مشکل‌تان را حل کنید چون آن زمان ما از افغانستان خارج می‌شویم. آنها گفته این مربوط به شما است که چگونه مشکلات‌تان را حل می‌کنید."

آقای مژده می‌افزاید: "این است که طالبان در بسیاری موارد نرمش نشان می‌دهند. آنها حتی می‌گویند در یک حکومت ائتلافی یا مشارکتی هم شرکت می‌کنند تا مشکل افغانستان حل شود. این روزها طالبان خیلی نگران‌اند. آمریکایی‌ها در صدد هستند طالبان را در کنار دولت افغانستان قرار بدهد تا در برابر گروه جدیدی مانند داعش یک تعادل برقرار شود."

مخاطب مستقیم همه این دید و بازدیدها افراد غیردولتی اما تاثیرگذار در افغانستان‌ اند. تلاش سیاسی طالبان بیشتر برای انجام گفتگوهای بین افغان‌ها در نبود هیات دولت است.

آنها تاکنون حاضر نشده‌اند رو در رو با دولت گفتگوی رسمی کنند. یک مقام ارشد افغان می‌گوید: "اگر اصل هدف صلح باشد، یگانه راهش این است که مخالفان مسلح رسما با دولت بنشینند و حرف بزنند."

برای شکریه بارکزی که تازه از جلسه با طالبان در اسلو بازگشته توافق تداوم جلسات این چنینی در آینده امیدبخش است. او می‌گوید: "باور دارم که ادامه این جلسات بستر گفت‌وگوهای رسمی صلح را هموار می‌کند."

اما از نظر وحید مژده یک دلیل برای دلسردی طالبان از انجام گفتگوهای رو در رو با دولت وجود دارد: معادله‌ای که بر بنیاد آن قدرت سیاسی در افغانستان تقسیم شده باشد.

او می‌گوید: "مساله اصلی دولت اشرف غنی این است که این حکومت بر اساس تقسیمات قومی ساخته شده‌است. اشرف غنی از پشتون‌ها، عبدالله عبدالله از تاجیک‌ها، محمد محقق از هزاره‌ها و ژنرال عبدالرشید دوستم از ازبک‌ها نمایندگی می‌کنند. سئوال اصلی این است که طالبان به نمایندگی از چه گروه قومی به دولت بیایند؟"