ابهامات مرگی مرموز؛ ملاعمر کی و کجا مرد؟

حق نشر عکس Screen Capture

گروه طالبان سرانجام و بدون هیچ شتابی مرگ رهبر خود را تایید کرد و به همه شک و تردیدها در مورد زنده بودن او نقطه پایان گذاشت.

خبر مرگ رهبر گروه طالبان در دو روز گذشته توسط منابع افغان ابتدا درز کرد و سپس تایید شد، طالبان با یک روز تاخیر با انتشار اعلامیه‌ای طولانی خبر مرگ رهبر خود را تایید کرد. خبری که در دو سه سال گذشته هر از گاهی تایید و رد می‌شد.

مرگ رهبر گروهی که همچنان به عنوان تهدیدی بالقوه علیه دولت افغانستان و نیروهای خارجی مستقر در این کشور شناخته می‌شود سوال‌ها و ابهامات زیادی با خود دارد که چگونگی مرگ، زمان و مکان آن و تبعات آن در سطح رهبری و سطوح پایین گروه طالبان نمونه‌ای از این ابهامات است.

تاریخ مرگ ملا عمر

زود است که بگوییم با تایید خبر مرگ ملا عمر از سوی همه منابع مرتبط، پرونده مرگ او هم بسته شده است چرا که مرگ ملا عمر نقطه قابل تاملی در تاریخ تشکیلات گروه طالبان است، ملا عمر بنیانگذار تحریک طالبان افغانستان یا 'امارت اسلامی' پانزده سال پیش حکومت خودش را در افغانستان در دست داشت و تشکیلات اداری و دولتی ایجاد کرده بود.

طالبان می‌گوید ملا عمر در سال ۱۳۳۹ هجری خورشیدی در جنوب افغانستان و در روستایی به نام چاه همت در ولسوالی خاکریز ولایت قندهار به دنیا آمد و با این حساب آن طور که خود طالبان می‌گوید در سن ۵۵ سالگی درگذشته است. هرچند گزارش‌های دیگر حاکی است که او در زمان مرگ ۵۲ یا ۵۳ سال داشت.

او یگانه رهبر گروه طالبان است که در سال‌های گذشته هیچ خبری از محل بود و باش و آدرس زندگی اش نبود و هیچگاهی پس از سقوط رژیم طالبان در سال ۲۰۰۱، در دید عمومی ظاهر نشد.

Image caption تاکنون مشخص نشده که ملا عمر در خاک افغانستان در گذشته یا پاکستان،‌ دولت افغانستان گفته در پاکستان از دنیا رفته است اما طالبان می‌گوید در چهارده سال گذشته رهبر این گروه پای خود را از افغانستان بیرون نمانده بود

طالبان در اعلامیه‌ای که به زبان پشتو منتشر کرده این خبر را از زبان شورای رهبری کننده و خانواده ملا محمد عمر بیرون داده است.

تاریخ دقیق درگذشت او روشن نیست اما آن گونه که ذبیح‌الله مجاهد سخنگوی این گروه می‌گوید، ملا عمر چندی پیش درگذشته است. او که یکی از دو منبع رسمی طالبان است در اعلامیه اخیر گروه طالبان گفته که چندی پیش مریضی که عاید حال ملا عمر بود، شدت پیدا کرد و سرانجام او از دنیا رفت.

خبرهای ضد و نقیضی در مورد زمان مرگ ملا عمر مطرح است. یک منبع حکومت افغانستان می‌گوید که ملا عمر در سال ۲۰۱۳ در گذشته و جسد او یا در جایی در پاکستان نگهداری شده و یا هم زیر خاک شده است. در همان سال اداره امنیت ملی افغانستان در یکی از نشست‌های خبری خود گفته بود که ملا عمر دیگر زنده نیست اما این مساله جدی گرفته نشد.

در آن زمانی ای‌میلی هم از آدرس طالبان به رسانه‌ها فرستاده شد که از مرگ ملا عمر حکایت می‌کرد اما گروه طالبان بعدتر اعلام کردند که ای‌میل گروه هک شده بود. با این صورت دشوار است که به اطلاعات دولت افغانستان و همچنین گروه طالبان در مورد زمان دقیق مرگ ملا عمر باور کرد.

کجا بود و در کجا درگذشت؟

منایع اطلاعاتی افغانستان به بی‌بی‌سی می‌گویند که ملا عمر پس از سال ۲۰۰۶ میلادی هیچ گاهی با اعضای رهبری کننده و عادی گروه طالبان ملاقات نکرده و پیام‌های خود را از طریق نامه با آن‌ها شریک کرده است.

دو منبع معتبر و آگاه دولت افغانستان می‌گویند که ملا عمر در این سال‌ها در اتاق تاریک و دور از نور آفتاب در پاکستان زیر نظر ارتش پاکستان نگهداری می‌شد و اطلاعات پاکستان تلاش کرده که او مطابق میل سازمان‌های دولتی پاکستان عمل کند که 'این تلاش‌ها به مزاج ملا عمر برابر نبوده است.' چون به نظر این منابع، ملا عمر می‌خواست در میان فرماندهان گروه طالبان ظاهر شود و با آنها در مورد فعالیت‌های شان صحبت کند.

منابع اطلاعاتی افغانستان می‌گویند که در آن زمان ملا عمر به رفتار نظامیان پاکستانی اعتراض کرده اما این اعتراض سبب شد که او دیگر هیچگاهی معاونین خود را نبیند و ملا منصور به عنوان سرپرست گروه، به تعیین و مقرری افراد مورد نظر خود در ولایات به عنوان والیان نام‌نهاد بپردازد.

اگر این اطلاعات دقیق باشد،‌ نشان می‌دهد که رهبری گروه طالبان در سال‌های اخیر جنجال‌های درونی زیادی پشت سر گذاشته و روزهای بدی داشته است.

حق نشر عکس
Image caption گفته می‌شود که رهبر گروه طالبان به دلیل یک بیماری درگذشته است

اما اطلاعاتی که گروه طالبان همگانی کرده است، یافته‌های منابع افغان را رد می‌کند. در اعلامیه طالبان آمده: ملا محمد عمر در چهارده سال گذشته زیر فشار و تعقیب آمریکا در داخل کشور (افغانستان) زندگی می‌کرد و در این مدت "حتا برای یک روزهم از افغانستان به پاکستان یا کدام کشور دیگری نرفته است."

گروه طالبان توضیح داده که ملا عمر در این مدت گروه طالبان را از محل اقامت خود رهبری کرده که همین مدرکی برای سلامتی و حضور او در افغانستان بوده است.

اما آگاهان مسایل مرتبط به طالبان و افرادی که با این گروه در ارتباط بوده اند قبلا گفته اند که ملا عمر در جایی در نزدیکی مرز افغانستان و پاکستان زندگی می‌کرد.

دلیل و چگونگی مرگ

در مورد دلیل مرگ ملا عمر نیز حرف‌های ضد و نقیضی وجود دارد. حتی این موضوع در محافل سیاسی افغانستان بحث می‌شود که او واقعا به دلیل بیماری درگذشته و یا توسط فرد یا گروهی کشته شده است؟

رسانه‌های محلی افغانستان گزارش کرده‌ اند که حکومت پاکستان خبر مرگ ملا عمر را با حکومت افغانستان شریک کرده و گفته که ملا عمر در بیمارستانی در نزدیکی کراچی به دلیل یک بیماری درگذشته است.

اسدالله سعادتی عضو هیات مذاکره کنندگان دولت افغانستان با گروه طالبان به دنبال انتشار خبر مرگ ملا عمر در صفحه فیسبوک خود نوشت که ملا عمر دو سال و سه ماه پیش به دلیل ابتلا به بیماری زردی سیاه (هپاتیت ب) در خانه‌اش در پیشاور درگذشته است.

این خبر را هیچ مرجع دیگری تایید نکرد. دولت افغانستان نیز مرگ ملا عمر را مرموز خوانده است.

منابع دولتی که اطلاعات خود را با بی‌بی‌سی شریک کرد‌‌ه‌اند می‌گویند که ملا عمر دو سال و نیم پیش برای تداوی بیماری ساده‌ای به یک بیمارستانی در نزدیکی شهر کراچی پاکستان مراجعه کرد. این منابع یافته‌اند که بعد از آن نظامیان پاکستان او را زیر کنترل صحی گرفتند و به تدریج دارویی را به او تزریق کردند که سبب شد جگر/کبد او از بین برود و جان بدهد.

سازمان اطلاعاتی و ارتش پاکستان در مورد این ادعا چیزی نگفته و در مورد مرگ ملا عمر نیز حرفی نزده است.

گروه طالبان نگران چه است؟

Image caption اعلامیه ها و دستورات رهبری گروه طالبان زیر نام ملا عمر در سال‌های گذشته از وبسایت‌های این گروه منتشر شده است

مساله دیگری که در اعلامیه گروه طالبان در پیوند به مرگ رهبر این گروه، بیشتر از هر چیزی جلب توجه می‌کند تاکید گروه بر ادامه راهی است که ملا عمر گام اول آن را گذاشته بود.

در اعلامیه گروه طالبان چند جا به وحدت، تعهد، قربانی دادن،‌ وفاداری، قوت و کامیابی تاکید شده است.

در بخشی از اعلامیه آمده: "ملا عمر در شرایط دشواری پرچم گروه طالبان را بالا نگهداشته بود... حالا که ملا عمر از دنیا رفته است در چنین شرایطی وظیفه ما است که امانت او امارت اسلامی را طوری حفظ کنیم که او حفظ کرده بود. طوری شریعت اسلامی را تطبیق کنیم که او پیاده کرده بود، همانگونه حاضر به قربانی در راه حق شویم که او شده بود، متعهد، متوکل، صابر و ترسنده از خدا باشیم..."

تنها چیزی که گروه طالبان پس از ملا عمر را تهدید می‌کند‌، چند پارچگی رهبری است که اگر سران گروه طالبان نتوانند در مورد جانشینی او بر سر یک نفر به توافق برسند، گروه طالبان نیز انشعاب خواهد کرد و به حاشیه کشیده خواهد شد.

مساله دیگر اما تاثیر مرگ ملا عمر روی افراد و اعضا و نیروهای این گروه است. آگاهان افغان می‌گویند اگر رهبری گروه طالبان نتواند این گروه را از این پس درست رهبری کند، بخشی از افراد گروه طالبان از صف جنگ جدا خواهند شد.

شاید همین است که در اعلامیه گروه طالبان تاکید شده که اگر کسی می‌خواهد روح ملا عمر را شاد کند باید با "امارت اسلامی" وفاداری کند:‌ "وظیفه فرد فرد ما است تا برای اعاده نظام اسلامی در این شرایط هر نوع تلاشی را برای قوت، وحدت، توسعه و کامیابی امارت اسلامی به خرج دهیم."

در پایان اعلامیه طالبان که ساعتی پس از انتشار خبر معرفی جانشین ملا عمر منتشر شد آمده: "ملا عمر امارت اسلامی را طوری بنا کرده که حالا با بنیادهای محکم و تدبیر و تشکیلات منظم به جای مانده است و مجاهدین (اشاره به افراد طالبان) و همه مسلمانان مطمین باشند که این کاروان با تمام مسوولان و افراد به کمک خدا و حمایت مسلمانان طبق آرمان‌های ملا محمد عمر به منزل مقصود خواهد رسید."

حق نشر عکس
Image caption گروه طالبان در این مدت مسوولیت خونین ترین حملات انتحاری و انفجارها را در افغانستان به عهده گرفته است

این‌ تاکیدات می‌تواند نشانه‌ای از موجودیت نگرانی در سطوح مختلف گروه طالبان از احتمال رفتن گروه طالبان به مسیرهای مختلف باشد.

پای اعلامیه گروه طالبان آمده که این اعلامیه از طرف شورای رهبری و خانواده ملا محمد عمر فرستاده شده است، اما هنوز کسی نمی‌داند که این اعلامیه را چه کسی نوشته است.

شورای رهبری گروه طالبان آن گونه که از شواهد بر می آید در کویته پاکستان است و در آن اعضای ارشد این گروه حرف اول و آخر را می‌زنند،‌ این شورا در چهل و هشت ساعت گذشته مشغول معرفی جانشین ملا عمر بوده که سرانجام بر تعیین ملا اختر منصور تصمیم گرفته‌است.

هرچند بی‌بی‎‌سی دریافته است که انتصاب آقای منصور با مخالفت شماری از اعضای برجسته گروه طالبان مواجه شده است. بر اساس این گزارش‌ها شماری انتخاب آقای منصور را "بغاوت" خوانده‌اند و از احتمال چند پارچگی این گروه گفته‌اند.

نام محمد یعقوب عمر هم تازه بر سر زبان‌ها آمده، پسر بیست و هفت ساله ملا محمد عمر که از او به عنوان نامزد کرسی پدر یاد می‌کنند.

اما طالبان چیزی در این مورد نگفته، تنها در پایان اعلامیه گفته شده که ملا عبدالمنان آخوند برادر و مولوی محمد یعقوب پسر ارشد ملا عمر شخصا از همه مسلمانان تقاضا می‌کنند که اگر "در چارچوب امارت اسلامی به خاطر او (ملا عمر) حق کسی تلف شده،‌او را عفو کنند."