جایگاه کمرنگ کاریکاتور در مطبوعات افغانستان

Image caption شمار کارتونها در مطبوعات افغانستان به ندرت دیده می‌شود

شماری از کاریکاتوریست‌ها در افغانستان می‌گویند به دلیل نفوذ بنیادگرایان، ترس از افراد قدرتمند و سطح پایین سواد در جامعه، دچار خودسانسوری شده‌اند.

کاریکاتور به علت تاثیر عمیقی که بر اذهان عامه می‌گذارد، در رسانه‌های جهان جایگاه ویژه‌ای دارد اما در افغانستان در مقایسه با شمار مطبوعات چاپی هنوز اندک و ناچیز است.

اگر چه آمار تازه‌ای از شمار دقیق مطبوعات چاپی در افغانستان وجود ندارد اما آخرین آماری که در سال ۲۰۱۴ منتشر شده این است که حدود پنجصد روزنامه، هفته‌نامه و دیگر نشریات چاپی در افغانستان فعالیت دارند.

اما به تناسب شمار روزنامه‌ها و مجلات در این کشور، هنوز نقش و جایگاه کاریکاتور اندک و ناچیز است. تعداد کمی از این نشریه‌ها کاریکاتور چاپ می‌کنند، آنهم با موضوعات اجتماعی که کمتر برای گرداننده‌های آن دردسرساز است.

بیشتر کاریکاتوریست‌ها ترجیح می‌دهند برای پخش کاریکاتورهای خود از وبلاگ‌ها و شبکه‌های اجتماعی استفاده کنند، آنهم با نام‌های مستعار.

مسعود حسن‌زاده را که حدود ده سال در این رشته کار کرده، در غرب کابل در یک کافه هنری دیدم.

او به این باور است که هنوز جامعه افغانستان به دلیل عقب‌ماندگی و نفوذ بنیادگرایی توانایی درک کاریکاتورهای سیاسی و انتقادی را ندارد و به همین دلیل کاریکاتوریست‌ها دست به خودسانسوری می‌زنند.

Image caption کارتونیست‌ها از وضعیت اداره کشور شکایت دارند

او می‌گوید: "زمانیکه اسامه بن لادن، رهبر القاعده در پاکستان کشته شد، برخی در افغانستان برای او ماتم گرفتند و سوگواری کردند. همان زمان من برای یک روزنامه در کابل کاریکاتور می‌کشیدم. کاریکاتوری از بن لادن کشیدم اما مدیر مسوول روزنامه سه بار مرا مجبور کرد تا کاریکاتورم را دست‌کاری کنم و در نهایت دست به خودسانسوری زدم و مطابق به سیاست روزنامه کاریکاتور را کشیدم، نه بر اساس آن تصویری که در ذهنم در مورد بن لادن و شبکه القاعده داشتم."

آقای حسن‌زاده می‌گوید در رسانه‌ای که کار می‌کرده، در مواردی مدیر مسوول اصلا حاضر نشده تا کاریکاتور او را به دلیل لحن تند و انتقادی آن نشر کند، به ویژه در کاریکاتورهایی که رئیس جمهوری و یا هم دیگر مقام‌های بلندپایه دولتی در آن به تصویر کشیده شده‌اند.

Image caption اعتراض کارتونیستها از شرایط کشور

کاریکاتور به دلیل تاثیرگذاری و لحن انتقادی آن در بسیاری از کشورهای جهان جایگاه ویژه‌ای در مطبوعات دارد. اما همین تاثیرگذاری در مواردی دردسر بزرگی برای رسانه‌ها ایجاد کرده است.

براساس قانون مطبوعات افغانستان هرشخص حق آزادی فکر و بیان دارد. طلب‌، حصول، انتقال معلومات و نظریات بدون مداخله و محدودیت از طرف مسئولان دولتی، شامل این حق است.

با این حال ماده سی و دوم این قانون تاکید می‌کند مطالبی که مغایر با اصول اسلام و توهین به سایر ادیان و مذاهب باشد و موجب هتک حرمت و تهمت به افراد شود، ممنوع است و متخلفان مورد پیگرد قضایی قرار خواهند گرفت.

عتیق الله شاهد، دیگر کاریکاتوریست افغان هم می‌گوید که بارها به دلیل نشر کاریکاتورهای سیاسی تهدید به مرگ شده و پیام‌های تهدیدآمیز دریافت کرده است.

آقای شاهد از دهه شصت خورشیدی در زمینه کاریکاتور فعال بوده و ده‌ها اثر او در نشریه‌ها و روزنامه‌های افغانستان در آن زمان و عصر حاضر چاپ شده است.

او می‌گوید: "افغانستان اصلا در عرصه کاریکاتور با مطبوعات دیگر کشورها قابل مقایسه نیست. اینجا در سویس من از بیست سال پیش با برخی رسانه‌ها همکاری دارم. مشکلاتی که درانتشار کاریکاتور با رسانه‌های افغانستان دارم با مطبوعات غربی ندارم. من مجبورم مطابق خواست مدیران روزنامه‌های افغانستان کاریکاتور بکشم و در موارد زیادی دست به خودسانسوری بزنم."

هنر کاریکاتور پیش از پیدایش روزنامه‌نگاری و حتی اختراع صنعت چاپ در دنیا رواج داشته است. تاریخچه کاریکاتور در افغانستان نیز به صد سال پیش برمی‌گردد. سراج الاخبار اولین روزنامه‌ای بود که کاریکاتور نشر می‌کرد.

هنرمندان در مسائل سیاسی از چهره‌های واقعی سیاستمداران یا کسانی که به نوعی خبرساز هستند، کاریکاتور می‌کشند. بسیاری از کاریکاتورها برای خنداندن بیننده کشیده می‌شوند اما بعضی از آنها – مثل موضوعات سیاسی،– با آنکه در نگاه اول خنده‌دار به نظر می‌رسند، اما معنای عمیق و تاثیرگذاری زیادی در خود دارند.