اسکناس‌های کهنه افغانی از تجارت تا سوزانده شدن

معاملات نقدینه و گردش پول فیزیکی در بازارهای افغانستان، سالانه هزینه هنگفتی روی میز دولت می‌گذارد.

بانک مرکزی افغانستان می‌گوید سالانه پنج تا شش میلیارد افغانی به دلیل مندرس شدن بانکنوت‌ها/اسکناس‌ها از گردش بازار پول بیرون و حریق می‌شود.

بر اساس اطلاعات بانک مرکزی، در حال حاضر ۲۰۴ میلیارد افغانی در بازارهای افغانستان در گردش است و تنها سال گذشته هشت میلیارد افغانی به دلیل فرسوده شدن بانکنوتها، نابود شد.

دوره استهلاک اسکناس‌های افغانی چهار تا پنج سال تعین شده، اما بسیاری از آن‌ها پیش از این میعاد حتی در یک سال فرسوده می‌شوند.

وقتی از مغازه‌ها یا دست‌فروشان بازار چیزی می‌خری، پول خرده‌ای را که دریافت می‌کنی، بسیاری از آن‌ها فرسوده و حتی پیوند شده‌اند.

عبدالواحد خوراکی‌فروش در کابل می‌گوید: "بسیاری از بانکنوت‌ها از ده افغانی تا هزار افغانی همه کهنه و فرسوده هستند و بسیاری از مشتریان از گرفتن پول‌های کهنه خوداری می‌کنند."

اولین پول کاغذی نزدیک به صد سال پیش در دوره امان الله خان، پادشاه وقت افغانستان چاپ و در این کشور مروج شد و پس از آن در دوره‌های مختلف این روند ادامه یافت.

حدود ۱۴ سال پیش و پس از تحول جدید در افغانستان، دولت اسکناس‌های دوره‌های چهل سال گذشته را باطل و بانکنوت‌های جدیدی چاپ کرد، اما تنها سه سال پس از چاپ این بانکنوت‌ها اولین حریق پول‌های مندرس در این کشور صورت گرفت.

به گفته بانک مرکزی افغانستان، در ده سال گذشته حدود ده میلیارد افغانی به دلیل فرسوده شدن بانکنوت‌ها از گردش بیرون و نابود شده است.

مقامات بانک تایید می‌کنند که بسیاری از بانکنوت‌ها بخصوص بانکنوت‌های ده تا صد افغانی پیشتر از میعاد تعین شده فرسوده می‌شوند.

بانکنوت‌های یک، دو و پنج افغانی که به ندرت در معاملات بازار پول استفاده می‌شوند.

برخی از صرافان بازار مبادله اسعار در کابل کیفیت پایین کاغذ بانکنوت‌های افغانی را دلیل زودهنگام فرسوده شدن بانکنوت‌های افغانی عنوان می‌کنند.

حشمت‌الله یکی از صرافان این بازار می‌گوید: "در ده سال بسیاری از بانکنوت‌ها مندرس شدند، چون کیفیت کاغذ آن بسیار پایین است."

اما بانک مرکزی افغانستان دو عامل عمده را در فرسوده شدن زودهنگام بانکنوت‌ها دخیل می‌داند. اول این‌که بیشتر معاملات در افغانستان نقدینه است و دوم بسیاری از مردم در حفظ بانکنوت‌ها، که یکی از ارزش‌های ملی نیز است، توجه ندارند.

بسیاری از کسبه‌ها مانند مکانیک‌ها، سبزی‌فروشان، میوه‌فروشان و نفت‌فروشان با دستان چرب، تر یا آلوده با روغن با بانکنوت‌ها داد و ستد می‌کنند.

واحد یکی از پیشه‌وران می‌گوید: "بسیاری از مردم اگر بانکنوت خارجی مثلاً دلار داشته باشند، آن را خوب نگه می‌دارند، اما نسبت به نگهداری بانکنوت‌های افغانی کم‌تر توجه می‌کنند. بخصوص زنان و کودکان بانکنوت‌ها را مچاله می‌کنند. کم‌تر کسی در افغانستان پول را در کیف جیبی نگهداری می‌کند."

تفاوت در نگهداری بانکنوت‌های افغانی و اسعار خارجی در بازارهای مبادله اسعار نیز دیده می‌شود. در بازار شهزاده کابل، اسعار خارجی و بخصوص دلار، یورو و پوند استرلینگ در قفسه‌های شیشه‌ای به چشم می‌خورند، اما بسیاری از بسته‌های افغانی را روی زمین نمناک و زیر آفتاب می‌توان دید.

افزایش بانکنوت‌های مندرس زمینه کار و بار را نیز برای برخی‌ها مساعد ساخته است. در نزدیکی بازار تبادله ارز کابل ده‌ها نفر پول‌های مندرس را با تفاوت ۲۰ تا ۴۰ درصد پایین‌تر از ارزش آن از مردم می‌خرند.

آنها این بانکنوت‌ها را در برابر ارزش اصلی آن تحویل بانک مرکزی می‌کنند. اما از حدود یک ماه به این سو تجارت آنها نیز ار رونق افتاده است.

زلمی یکی از کسانی است که مشغول این کار است. او می‌گوید: "روزانه بیش از هزار افغانی بانک‌نوتهای مندرس را از مردم می‌خرم، بیشتر بانکنوت‌های مندرس از ولایات به کابل می‌رسد. هر صراف از سی تا هفتاد هزار افغانی بانکنوت مندرس خرید کرده، اما از حدود یک ماه به این سو بانک از گرفتن این بانکنوت‌ها خوداری کرده است."

مقام‌های بانک مرکزی می‌گویند پنج تا شش میلیارد افغانی که سالانه مندرس و از چرخه گردش پول بیرون می‌شود، به جای آن بانکنوت‌های جدید چاپ و وارد بازار می‌شود.

بانکنوت‌های افغانی در آلمان چاپ می‌شود و به طور متوسط هر بانکنوت نزدیک به سه افغانی هزینه می‌برد.

ایمل عاشور، سخنگوی بانک مرکزی افغانستان مقدار پولی را که سالانه صرف چاپ بانکنوت‌های افغانی می‌شود، مشخص نکرد، اما گفت که سالانه میلیون‌ها دلار در این راه خرج می‌شود.

اگر سالانه پنج میلیارد افغانی مندرس و به جای آن بانکنوت‌های جدید چاپ شود، نزدیک به ۱۷ میلیارد افغانی هزینه می‌برد.

به گفته آقای عاشور: "اگر در نگهداری بانکنوت‌های افغانی توجه شود، پول هنگفتی که سالانه در این راه خرج می‌شود، می‌توان صرف برنامه‌های ضروری دیگر در افغانستان کرد."

بانکداری الکترونیکی یکی از راه‌های جلوگیری از معاملات نقدینه و فرسوده شدن بانکنوت‌ها عنوان می‌شود، برنامه‌ای که در حال حاضر بسیاری از مردم در اغلب کشورهای جهان با استفاده از آن خرید می‌کنند و به ندرت از پول فیزیکی در معاملات استفاده می‌کنند.

دولت افغانستان از چند سال به این سو در تلاش است تا معاملات نقدینه در این کشور را نیز به معاملات الکترونیکی تغییر دهد. اما این پدیده هنوز فراگیر نشده است. تنها نزدیک به سیصد هزار نفر در برخی از شهرهای بزرگ افغانستان از این کارت‌ها دارند.

دارندگان این کارت‌ها با استفاده از آن‌ها از برخی مغازه‌ها خرید می‌کنند. اما این امکانات تنها در برخی از مغازه‌های لوکس شماری از شهرهای بزرگ وجود دارد.

عدم اعتماد برخی به بانک‌های این کشور و سطح پایین آگاهی بسیاری‌ها در مورد معاملات الکترونیکی از موانع عمده پیشرفت در این زمینه خوانده می‌شوند.

بسیاری‌ها می‌گویند توسعه این برنامه در کشور سنتی افغانستان که حدود ۷۰ درصد شهروندان آن بی‌سوادند سال‌ها وقت خواهد گرفت.