غفار ولمت‌زاده؛ هنرمندی که رقص تاجیکی را با رقص مدرن پیوند زد

اهالی فرهنگ تاجیکستان امسال از یکصدمین سالگرد تولد غفار وَلَمَت زاده، استاد رقص این کشور، تجلیل میکنند. جشن سالگرد این هنرمند تاجیک یک سال پیش به فهرست جشنهای یونسکو برای سال ۲۰۱۶ اضافه شد.

به این مناسبت جشنواره بین‌المللی با عنوان "رقص ما را متحد می‌کند" در دوشنبه، پایتخت تاجیکستان برگزار شد که گروه‌های رقص از مناطق مختلف روسیه و چین حضور داشتند.

همچنین یک همایش علمی در تالار فرهنگستان علوم تاجیکستان برگزار شد که در آن پژوهشگران فرهنگ و هنر در باره جایگاه غفار ولمت زاده در پیشبرد هنر و فرهنگ این کشور سخنرانی کردند. در این همایش کتابهایی هم که در باره این هنرمند سرشناس تاجیک منتشر شده اند، معرفی شدند.

استاد رقص

غفار ولمت زاده نقش بزرگی در تحقیق و ثبت رقص‌های مردمی محلات مختلف تاجیکستان و تهیه رقص برای تئاتر، اپرا و باله و همچنین تاسیس نخستین گروه رقص ملی داشته و به عنوان نخستین استاد رقص حرفه‌ای در این کشور شناخته شده است.

این هنرمند معروف متولد سال ۱۹۱۶ میلادی در شهر خجند، در شمال تاجیکستان، است. دوران کودکی و نوجوانی او با زمان استقرار دولت شوروی در آسیای میانه و تاسیس جمهوری تاجیکستان مصادف بود. در دهسالگی وارد دوره‌ای چهارساله و در سال ۱۹۳۰ وارد آموزشگاه موسیقی و تئاتر شهر خجند شد.

Image caption غفار ولمت زاده از سال ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۳ رهبر تئاتر اپرا و باله تاجیکستان بود و بعد از آن پنج سال رهبری ارکستر فیلارمونیک دولتی این کشور را به عهده داشت

بعد از دو سال تحصیل در این آموزشگاه با وجود مخالفت پدر و مادرش با پیشه‌ای که انتخاب کرده بود، آن گونه که پژوهشگران می‌گویند، "از خانه فرار کرد" و به شهر تاشکند رفت و دو سال در تئاتر موسیقی ازبکستان به عنوان هنرپیشه باله کار کرد. سال ۱۹۳۴ اولین تئاتر موسیقی تاجیکستان به نام لاهوتی تاسیس شد و او به این تئاتر دعوت شد.

پنج سال در این تئاتر کار کرد. در این دوره بود که همراه با هنرپیشه‌های دیگر برای پژوهش و ثبت رقص‌های مردمی به گوشه و کنار تاجیکستان رفت و بعد بسیاری از این رقص‌ها در صحنه‌های مختلف اجرا شدند. آن زمان در مناطق کوهستانی تاجیکستان هنوز راه ماشین‌رو نبود و او با اسب به درواز و بدخشان رفت تا رقص‌های محلی را بیاموزد.

Image caption شریف کاملزاده، پژوهشگر هنر

شریف کاملزاده، پژوهشگر هنر، در این باره می گوید: "آنها با به نمایش گذاشتن برنامه های هنری، ملاقات با سالمندان در روستا و آموزش فعالیت گروه‌های هنری محلی توانستند مواد جالبی را برای تهیه نمایشنامه های نوِ رقص و موسیقی جمع کنند. این مواد به عنوان منابع نادر در تهیه سلسله‌ای از رقص‌های تاجیکی برای نمایشنامه‌های "واسع" (۱۹۳۷)، "لاله" و "شورش واسع" (۱۹۳۹) استفاده شد."

هنرمند باله

غفار ولمت زاده از سال ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵، که با دوران جنگ جهانی دوم مصادف بود، در تئاتر اپرا و باله تاجیکستان استاد و تهیه کننده صحنه های رقص بود. او در تهیه رقص و نمایش برای دهه فرهنگ تاجیکستان در مسکو که سال ۱۹۴۰ زیر نظر مستقیم جوزف استالین، رهبر وقت شوروی، برگزار شد، نقش مؤثری داشت.

گفته می شود در این رویداد بسیار مهم فرهنگی بیش از ۷۵ هنرمند تاجیک، شامل آوازخوان‌ و رقصنده و نوازنده، ۱۰۰ اثر هنری اجرا کردند. در این موقع بود که استالین سخنانی غرا در باره تاجیکان و فرهنگ آنان ایراد کرد، سخنانی که طرفدارانش در دو دهه اخیر بارها در مطبوعات منتشر کرده اند.

Image caption ابوبکر زبیدف، استاد دانشکده هنرهای زیبای تاجیکستان

ابوبکر زبیدف، استاد دانشکده هنرهای زیبای تاجیکستان، می گوید: "یکی از آثاری که در دهه فرهنگ تاجیکستان در مسکو اجرا شد، اپرای "شورش واسع" بود که برای تهیه آن استاد ولمت زاده همراه با آهنگساز سرگی بالاسانیان، شاعر معروف میرزا تورسونزاده و نویسنده سرشناس عبدالسلام دهاتی، به منطقه بلجوان رفته و با عرف و عادات و رقصهای مردم محلی آشنا شده بودند."

او می‌گوید "استالین همه آثار اجرا شده را تماشا می کرد، ولی زمانی که این اپرا آغاز شد، او در تالار نبود. پانزده دقیقه منتظر شدند، نیامد و اپرا را آغاز کردند. بعد از ۴۰ دقیقه استالین پیدا شد و مجبور شدند نمایش را نگاه دارند و از نو شروع کنند. این کار بسیار دشواری بود و این مشکل را فقط هنرمندان درک می کنند."

در زمان جنگ جهانی دوم نویسندگان و شاعران و هنرمندان بیشتر آثار وطن دوستانه خلق می کردند و منظورشان از وطن همان اتحاد شوروی و "دولت کارگر و دهقان" بود. در این دوره غفار ولمت زاده به عنوان استاد رقص باله در تهیه و روی صحنه آوردن نمایشنامه های رقصی "دو گل"، "راضیه" و "طاهر و ظهره" نقش مؤثری داشت.

سفر به ایران

آن گونه که شریف کاملزاد می گوید، در دوران جنگ جهانی دوم هنرمندان گاهی گروه گروه به جبهه می رفتند و نزد سربازان شوروی هنرنمایی می کردند. به این گروهها بریگادها (تیپها) یا "تئاترهای جنگی" می گفتند.

با توجه به نفوذی که شوروی در ایران داشت و حضور شماری از یگانهای ارتش شوروی در ایران، این گروه‌های هنری دو بار در سالهای ۱۹۴۱ و ۱۹۴۲ (هردو بار هم در فصل پاییز) به ایران سفر کردند.

آقای کاملزاد از قول عبدالسلام رحیمف، هنرمند آن روزگار، می گوید: "همه جا ما را با یک حس مخصوص مهمان نوازی پیشواز می گرفتند... از آهنگهای قدیمی "خوش آن زمان"، "گلپری"، "تشنیز" و رقص‌های دلفریب غفار ولمت زاده، آفتاب حساموا، عشوره ناصروا، ضربهای دایره کیمسن محکمف با دست زدن‌های زیاد استقبال می کردند."

ولی سفرهای هنری غفار ولمت زاده به ایران به این ختم نمی شود. او در سال ۱۹۷۲ هم، زمانی که رهبر بدیعی، استاد و کارگردان رقص در گروه رقص ملی "لاله" بود، به ایران سفر کرد. این گروه رقص در سال ۱۹۶۵ با سعی و تلاش خود او تاسیس شده بود و یازده سال (۱۹۶۸-۱۹۷۹) رهبری آن را به عهده داشت.

Image caption عسکرعلی رجبف، فرهنگ شناس تاجیک

به گفته عسکرعلی رجبف، فرهنگ شناس تاجیک، گروه رقص "لاله" اولین گروه رقص حرفه ای بود که در تاجیکستان تاسیس شد. در این دوره غفار ولمت زاده همراه با این گروه که از پرآوازه‌ترین گروه‌های رقص شوروی سابق محسوب می شد، به افغانستان هم سفر کرد.

باله 'لیلی و مجنون'

بعد از پایان جنگ جهانی دوم غفار ولمت زاده فرصت یافت که به آموزش عمیق هنرهای غربی و یا مدرن، یعنی اپرا و باله بپردازد. او در سال ۱۹۴۵ یک سال در تئاتر "بولشوی" مسکو به عنوان کارآموز فعالیت داشت. یک سال بعد وارد دانشکده هنرهای تئاتری لوناچارسکی مسکو شد و سال ۱۹۵۱ از آن فارغ شد.

به گفته پژوهشگران، نخستین اثر تئاتری که غفار ولمت زاده در این دوره به طور مستقل به روی صحنه آورد، باله "لیلی و مجنون" سرگی بالاسانیان بوده است. او در این مدت در تهیه رقصهایی برای نمایشنامه های تئاتری، بویژه اپرا و باله، همراه با آهنگسازان و هنرمندان دیگر شوروی نقش بارزی داشت.

نظام نورجانف، فرهنگ شناس، در یکی از کتابهای خود در این باره نوشته: "اولین نمایشنامه آفریده ولمت زاده باله "لیلی و مجنون" بود که سال ۱۹۴۷ برای تئاتر، مرحله‌ای (تازه) گردید. در این نمایشنامه بار اول در باله تاجیک از رقص کلاسیک (اروپایی) فراوان استفاده شد و بار اول به آن عناصر رقص ملی تاجیکی افزوده شد."

این نمایشنامه دو سال پس جایزه دولتی اتحاد شوروی را گرفت که آن زمان از مهم ترین جوایز هنری در شوروی محسوب می شد. یک دهه بعد این نمایشنامه در تحریر تازه به روی صحنه رفت و در سال ۱۹۶۰ فیلمی هم از آن با کارگردانی خود ولمت زاده تهیه شد. به گفته آقای رجبف، این اولین "فیلم باله" در تاریخ هنر تاجیکستان بود. بعد از این او در تهیه چند فیلم دیگر پیرامون کنسرت و رقص و موسیقی نیز سهم گذاشته است.

نسلی از رقصندهها

غفار ولمت زاده از سال ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۳ رهبر تئاتر اپرا و باله تاجیکستان بود و بعد از آن پنج سال رهبری ارکستر فیلارمونیک دولتی این کشور را به عهده داشت. از سال ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۹ رهبر و استاد رقص گروه "لاله" بود.

از مهمترین کارهایی که او انجام داد، تاسیس همین گروه رقص در سال ۱۹۶۵ بود. او بیش از ۹۰ نفر از استعدادهای جوان را که بعدا به رقصنده‌های مشهوری تبدیل شدند، مانند ملکه قلندروا، گوهر میرجمعه یوا، حلیمه ایرکه یوا، شرافت رشیدوا، به این گروه برد و آنها رقصهای ملی قومها و مردمان مختلفی را اجرا کردند.

برخی از رقصهایی که غفار ولمت زاده به روی صحنه آورد، "سیر لاله ها"، "سینه خروش"، "رومال"، "مار پیچان"، "رقص با دایره"، "نقاره بزم"، "جیگرپاره"، "چهارضرب"، "کاردبازی"، "کلتک بازی"، "پنج گل"، "دوگانه ها"، "چرخ دوزانو"، "قمچین"، "رقص با طبلک"، "چلمه"، "جُم جَهَلَه"، "دشنآبادی" نام داشتند.

خود او در مقاله ای نوشته است: "چرا مردمان دیگر از رقصهای تاجیکی خوششان می آید؟ برای آن که آنها چون شعر تاجیک از معانی و تابشهای معنایی حرکت و اشاره ها سرشارند. رقص از نسل به نسل، از استاد به شاگرد منتقل می شود. هر کس موافق ذوق خود به آن چیزی زم کرده یا چیزی از آن کاسته است."

Image caption آقای طبرف می گوید: "وقتی در باره هنر سالهای ۳۰ و ۴۰ و حتی ۵۰ صحبت می کنیم، یک نکته را نباید فراموش کنیم که آن سالها مبارزه سختی بین کهنه و نو جریان داشت.
Image caption منظوره حسنوا، هنرشناس

هنرشناس منظوره حسنوا می گوید از غفار ولمت زاده می توان به عنوان سرسلسله فن رقص حرفه ای (کورئوگرافی) تاجیک، استاد باله که توانست عناصر رقص تاجیکی را با باله اروپایی ماهرانه بیامیزد، نام برد.

او می‌گوید: "افزون بر این، او با داشتن استعدادی بی نظیر نه تنها به عنوان یک هنرمند باله، رقصنده، رقص آرا و رقص شناس، بلکه به عنوان یک کارگردان اپرا، یک آموزگار، یک تهیه کننده صحنه‌های رقص در اپرا، یک خالق قالب‌های جدید رقص ملی و مدرن و همچنین نویسنده اشعار اپرایی شناخته شده است."

'تاریخ یاد ندارد'

غفار ولمت زاده قلم تیزی هم داشته و از او بیش از ۸۰ اثر و مقالات و مصاحبه و یادداشت از او باقی مانده است. او در سال ۱۹۴۱ عنوان هنرمند خلق تاجیکستان و سه سال بعد عنوان "هنرمند خلق اتحاد شوروی" را دریافت کرد. برنده جوایزی مانند جایزه دولتی اتحاد شوروی و جایزه رودکی تاجیکستان و دهها نشان افتخاری است.

Image caption تیمور ولمت زاده، پسر غفار ولمت زاده، می گوید به هنر پدرش افتخار می کند

تیمور ولمت زاده، پسر غفار ولمت زاده، می گوید به هنر پدرش افتخار می کند: "هستند کسانی که در یک نوع هنر کامیاب شده اند، اما تاریخ چنین شخصیتی را که بتواند همزمان در چند نوع هنر، هم در باله، هم در اپرا، هم در سینما و هم در رقص ملی سهم گذاشته و در همه این هنرها موفق شده باشد، یاد ندارد."

غفار ولمت یک هنرمند صرف شوروی بود، بیشتر عمرش را در آن دوران سپری کرد و بیشتر کار و آثارش را هم در همان دوران به وجود آورد. او در دسامبر سال ۱۹۹۳ میلادی، زمانی که درگیریهای داخلی در تاجیکستان ادامه داشت و این کشور دچار یک بحران عمیق فرهنگی شده بود، در سن ۷۷ سالگی درگذشت.

در پایان همایش علمی "رقص پدیده ای مؤثر در تاریخ تمدن مردمان آسیای میانه: دیروز و امروز" که در تالار فرهنگستان علوم تاجیکستان برگزار شد، پیشنهاد شد که در پایتخت تاجیکستان یک مرکز و موزه رقص تاجیک به نام غفار ولمت زاده تاسیس شود، تا آثار هنر رقص تاجیک حفظ و ترویج شود.

مطالب مرتبط