سرنوشت ناروشن نمایشگاه گنجینه هنر مدرن تهران در آلمان

حق نشر عکس Getty Images
Image caption قرار بود آثار مدرنی که در اختیار ایران است در ناسیونال گالری برلین به نمایش در آید

روز چهارم دسامبر قرار بود نمایشگاهی از آثار "موزه هنرهای معاصر تهران" در "ناسیونال گالری" برلین گشایش یابد. بسیاری از محافل هنری به استقبال این نمایشگاه رفته‌اند و رسانه‌ها در گزارش‌های زیادی اشتیاق هنردوستان را به دیدن آن برانگیخته‌اند.

بنیاد دولتی میراث هنری پروس که سرپرستی "ناسیونال گالری" را در برلین به عهده دارد، این نمایشگاه را رویدادی تاریخی دانسته و فروش بلیت برای آن را از ماه سپتامبر گذشته شروع کرده است. اما نمایشگاه در تاریخ مقرر برگزار نشد.

"ناسیونال گالری" برلین هنوز آگهی و اطلاعات مربوط به "نمایشگاه تهران" را از سایت خود برنداشته و تنها تاریخ آن را از دسامبر ۲۰۱۶ به ژانویه ۲۰۱۷ اعلام کرده است.

مارکوس فار، نماینده مطبوعاتی موزه‌های دولتی برلین، در تماسی تلفنی می‌گوید که نمایشگاه به تعویق افتاده است. او اما تأکید می‌کند که نمایشگاه تنها به تأخیر افتاده است و او امید زیادی دارد که در ماه ژانویه برگزار شود: "تلاش‌های مثبتی از دو طرف ادامه دارد که به ما امید می‌دهند این نمایشگاه حتما برگزار خواهد شد». او درباره این تلاش‌ها حاضر به توضیح نیست."

هرمان پارتسینگر، مدیر بنیاد میراث هنری پروس در برلین به اشپیگل (آنلاین) گفته است: "گمان نمی‌رود که نمایشگاه تا پیش از پایان سال مسیحی برگزار شود، اما ما هنوز نا امید نشده‌ایم". او تأکید می‌کند: "می‌توانیم تا پایان ژانویه هم صبر کنیم، اما نه بیشتر".

'گنجینه تهران' در برلین؛ مهمان 'ناخوانده' به نمایشگاه می‌رود؟

بحث درباره گنجینه بزرگ "موزه هنرهای معاصر تهران" چند سالی است که رواج پیدا کرده. این مجموعه در اوایل دهه ۱۳۵۰ به سفارش فرح پهلوی، ملکه پیشین ایران، خریداری شد. شهبانوی پیشین در مصاحبه‌ای تأکید کرده که تمام این آثار با پول مردم خریداری شده‌اند و به ملت ایران تعلق دارند. رئیس موزه هنرهای معاصر در گفت‌وگویی با خبرگزاری مهر به تاریخ سوم مرداد ۱۳۹۵ به این نکته اشاره کرده است. با وجود این، هنوز برخی از رسانه‌ها، در همین آلمان تیتر می‌زنند: "گنجینه هنری فرح پهلوی"

این مجموعه، که گفته می‌شود شامل ۱۴۰۰ تا ۱۵۰۰ اثر هنری است، از نظر برخی هنرشناسان ارزشمندترین مجموعه هنر مدرن خارج از اروپا و آمریکای شمالی است. حدود ۳۰۰ اثر در این مجموعه ارزشی استثنایی دارند. گفته می‌شود برخی از آثار تا کنون حتی در غرب دیده نشده‌اند. قیمت کل مجموعه را تا سه میلیارد دلار ارزیابی می‌کنند.

در گنجینه هنری تهران نمونه‌های برجسته‌ای از نگارگری مدرن غرب دیده می‌شود: از امپرسیونیسم (مثلا مونه و رنوار) و سوررئالیسم (ماکس ارنست و دالی) تا کوبیسم (پیکاسو و براک) و جریان‌های نوتری مانند پاپ آرت و آپ آرت و هنر مانیمالیستی و مفهومی، آثار متنوعی از هنرمندانی نامدار از بیکن و وارهول گرفته تا روتکو و پولاک.

گنجینه‌ای ناخواسته

حق نشر عکس Getty Images
Image caption برخی از این آثار در اقدامی نادر در سال ۱۳۸۴ در تهران به نمایش در آمد

برای زمامدارانی که با انقلاب سال ۱۳۵۷ به قدرت رسیدند، این گنجینه هنری نه تنها کمترین ارزشی نداشت، بلکه به عنوان نمونه‌هایی از "هنر منحط غربی" محکوم بود. پس از انقلاب تمام یا بیشتر این آثار در انبارهای موزه هنرهای معاصر مخفی شدند. در طول سالیان از انظار پنهان ماندند اما خوشبختانه آسیب جدی ندیدند. گفته می‌شود تنها چند اثر انگشت‌شمار در جریان انقلاب از بین رفتند.

تعدادی از این آثار در اقدامی نادر در سال ۱۳۸۴ در موزه هنرهای معاصر تهران به نمایش در آمدند.

جمهوری اسلامی در طول سالیان عنایت اندکی به این آثار نشان داده است. گفته می‌شود که حدود صد اثر، از جمله چند اثر از ژان رنوار و پیکاسو و بیکن، که از نگاه زمامداران حاوی تصاویر قبیحه یا "مستهجن" هستند، بنابرین نگاه به آنها حتی "حرام" است.

آخرین بار حدود ۶ سال پیش نمایشگاهی به عنوان "جلوه‌هایی از هنر معاصر جهان" در تهران برگزار شد، شامل ۳۳ اثر از این مجموعه که با استقبال زیادی روبرو شد و نگاه‌ها را به گوشه‌ای از این گنج شایان و البته پنهان خیره کرد.

در غرب نیز از سالیان پیش موزه‌ها و مراکز هنری زیادی برای برگزاری گزیده‌ای از آثار این گنجینه تلاش کرده‌اند. نخستین بار در زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی بود که بحث درباره احتمال نمایش آثار این مجموعه در غرب به میان آمد. با آغاز دولت محمود احمدی‌نژاد، این مسئله از دستور کار بیرون رفت.

'پل فرهنگی '

حق نشر عکس Getty Images
Image caption تعدادی از آثار که دارای تصاویر مغایر با سیاست‎های جمهوری اسلامی نیستند در موزه هنرهای معاصر به نمایش در می آید. اثری از مارک روتکو

به دنبال توافق هسته ای ایران که انتظار می‌رفت آغاز بازگشت ایران به جامعه جهانی باشد، فرانک والتر اشتاین‌مایر، وزیر امور خارجه‌ آلمان با هیئتی بزرگ از ایران دیدار کرد.

او پس از دیداری شوق‌آمیز بازدید از آثار موزه هنرهای معاصر، ابراز امیدواری کرد که نمایشگاهی از این آثار در آلمان برگزار شود. او در پایان سفر گفت: "ما سال گذشته با امضای توافق تاریخی برجام، فصل تازه‌ای در روابط با ایران باز کردیم.... اکنون خوشحالم اعلام کنم که آثار مجموعه موزه هنرهای معاصر تهران برای اولین بار در آلمان به تماشای عموم گذاشته می‌شود."

وزیر خارجه آلمان نمایشگاه را "پل فرهنگی" مناسبی دانست که می‌تواند فرهنگ و هنر غرب را با "تمدن دیرین ایران" پیوند دهد.

از آن سو مجید مولانوروزی، معاون هنرهای تجسمی وزارت ارشاد که ریاست عالی موزه هنرهای معاصر را به عهده دارد، گفت: "می‌خواهیم به تمام دنیا نشان دهیم در زمانی که کمتر کسی در خاورمیانه به هنر مدرن علاقه داشت، ما چنین گنجینه ارزشمندی را خریداری و نگهداری کردیم".

طی دیدارهایی که در آغاز سال جاری میلادی میان مسئولان فرهنگی دو کشور انجام شد، توافق‌هایی صورت گرفت.

طرف ایرانی مایل بود از این فرصت برای عرضه آثار هنرمندان ایرانی در غرب استفاده شود. بنابرین قرار شد که روی هم ۶۰ اثر، سی اثر از هنرمندان غربی و سی اثر از هنرمندان ایرانی به برلین فرستاده شوند. در میان هنرمندان ایرانی، از جمله کارهایی از فرامرز پیل‌آرام، بهمن محصص، پرویز تناولی و مسعود عربشاهی عرضه شده است.

هزینه نمایشگاه، شامل ترانسپورت و بیمه را به تمامی طرف آلمانی قبول کرد. وزارت خارجه آلمان مبلغی برابر دو میلیون و ۸۰۰ هزار یورو (حدود سه میلیون دلار) برای این کار در نظر گرفت. از این مبلغ یک میلیون و ۵۰۰ هزار یورو به عنوان حق کرایه به موزه هنرهای معاصر تعلق می‌گیرد.

موزه که در تنگنای مالی قرار دارد، قول داد که مبلغ دریافتی یا بخشی از آن را صرف خرید تجهیزات تازه برای موزه کند.

نمایشگاه برای چهارم دسامبر ۲۰۱۶ تا آخر فوریه ۲۰۱۷ در برنامه قرار گرفت و مقرر شد پس از آن همین نمایشگاه به رم برود و در گالری ماکسی آن شهر برگزار شود.

ولی افتاد مشکل‌ها...

حق نشر عکس Getty Images
Image caption علی جنتی، وزیر پیشین ارشاد در مقابل تابلویی از جکسون پولاک

"اهالی هنر" که انتظار می‌رفت، از برقرار شدن این "پل فرهنگی" خرسند باشند، با آن به مخالفت برخاستند. در ماه‌های گذشته بیشتر گالری‌داران، هنرمندان و منتقدان هنری در رسانه‌ها و فضای مجازی با برگزاری نمایشگاه مخالفت کردند.

مخالفان در همه جا تأکید می‌کنند که با اصل مبادله هنری مخالف نیستند، ولی با نمایشگاهی، که در "شرایطی پرابهام و غیرشفاف" برگزار می‌شود، مخالف هستند.

به نظر می‌رسد که مخالفت‌ها در دو محور صورت می‌گیرند: یکی نفس این "معامله فرهنگی" است که در غیاب دست‌اندرکاران هنر و توسط مدیران و کارگزاران فرهنگی "ساخت و پاخت" شده است. دیگر درباره چندوچون آثار است، که به نظر منتقدان با کارشناسی و درایت کافی گزیده نشده‌اند.

لیلی گلستان در گفت‌وگویی با خبرگزاری مهر، از مخاطرات احتمالی می‌گوید که این آثار را تهدید می‌کنند: "در حال حاضر ما در یک موقعیت استثنایی قرار داریم. اگر این ۳۰ کاری که یک جا به خارج از کشور می‌فرستیم و از بهترین کارهای گنجینه‌ای ما نیز هستند به دلیل تحریم‌ها گرو گرفته شود ما چه می‌کنیم؟ در واقع در حال حاضر ریسک و خطر این کار بسیار زیاد است."

شاید کسانی هنوز به یاد داشته باشند که برخی از آثار همین مجموعه سر از حراجی‌های خارج در آوردند. کارگزاران فرهنگی ایران اطمینان می‌دهند که آن آثار به کشور برگشتند، اما هیچ مقامی تضمین نمی‌دهد که در این "رفت و برگشت" تقلبی صورت نگرفته باشد.

برخی از کارشناسان خارجی که با مجموعه هنری تهران آشنایی دارند، ابراز شگفتی می‌کنند که موزه هنوز لیست دقیق و کاملی از آثار خود منتشر نکرده است. آنها حتی این بدگمانی را بیان می‌کنند که چه بسا برخی از آثار مجموعه تقلبی یا کپی‌های استادانه باشند.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption بازدید کننده‌ ایرانی مقابل تابلویی از ژان پل ریوپله ایستاده است

روز سه‌شنبه سوم مهرماه، علی مرادخانی‌، معاون امور هنری وزارت ارشاد، و مجید ملانوروزی، رئیس موزه هنرهای معاصر، با گروهی از هنرمندان دیدار کردند و کوشیدند نگرانی آنها را نسبت به این "معامله فرهنگی" برطرف کنند. اما در پایان جلسه گفته شد که توضیحات آنها "برای هنرمندان قانع‌کننده نبود".

منیژه صحی سخنگوی انجمن هنرمندان نقاش ایران، در این باره گفت: "توقع می‌رفت این هم‌اندیشی پیش از هرگونه قرارداد برگزار شود و جامعه هنری از ابتدا در جریان امور باشد. اینها اموال ملت است و باید در همه مراحل درباره‌اش شفاف‌سازی شود که متاسفانه این اتفاق نمی‌افتد و در نهایت ما در انجمن به طور کل با ارسال این آثار به خارج از کشور مخالف هستیم."

نماینده موزه هنرهای معاصر پاسخ داده است: "در حال حاضر ما با آلمان یک پیش‌نویس قرارداد داریم و یک تفاهم‌نامه با موزه ماکسی ایتالیا و قراردادها هنوز امضا نشده است."

"انجمن هنرمندان نقاش" در بیانیه‌ای به تاریخ ۱۸ مهرماه ۱۳۹۵ اعتراض خود را به شکل روشن‌تری بازگو کرد: "هنوز مدارک تفاهم‌نامه و لیست آثار ارسالی گنجینه موزه به آلمان و ایتالیا به انجمن نقاشان ارائه نشده است و هنوز مشخص نیست در شناسنامه آثار مالکیت آثار به نام افراد حقیقی است یا موزه. ما همچنان از لیست آثار موجود در گنجینه موزه بی‌اطلاعیم و عجله برای ارسال این آثار با چنین تعدادی (۶۰ اثر) مورد سؤال است."

مسئولان هنری در برلین یک بعد این همکاری را حمایت از هنرمندان ایرانی تلقی می‌کنند. این در شرایطی است که برخی هنرمندان، که زبان بازتری دارند، کل ماجرا را ترفندی سیاسی و علیه هنرمندان ایرانی می‌بینند. (مانند پرستو فروهر در گفت‌وگویی با سایت دی تسایت/۲۳ نوامبر).

بی‌گمان مقامات آلمانی از ناسازگاری عمیقی که میان حاکمیت و هنرمند ایرانی برقرار است، اطلاع دقیقی ندارند.