نمایشگاه بزرگ ایران در آلمان: از زیگورات چغازنبیل تا باغ دلگشا

حق نشر عکس Ali Amini Najafi
Image caption نمایشگاه توالی تمدن‌های فلات ایران را در گستره زمانی شش هزار ساله نشان می‌دهد: در چهار سالن بزرگ با رنگ‌های متفاوت و ویترین‌های متعدد آثاری متنوع عرضه شده‌اند: از نخستین آثار یکجانشینی در ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح تا عروج هخامنشیان در هزاره اول قبل از میلاد

نمایشگاهی با تیتر "ایران، تمدن باستانی میان بیابان و آب" بیش از ۴۰۰ اثر و یافته باستانی را در تالار هنر شهر بن (بوندس‌کونست‌هاله) به نمایش گذاشته است. آثار عرضه‌شده با دقت کارشناسانه و ذوق و سلیقه عالی انتخاب شده‌اند.

تأکید نمایشگاه بر تمدن‌های کهن و سرآغاز یکجانشینی در فلات ایران است. به گفته برگزارکنندگان مردم کشورهای غربی، به ویژه آلمان، با تمدن پارسیان که نخستین پادشاهی بزرگ دوران باستان را پایه گذاشتند، کمابیش آشنا هستند؛ اما این فلات پهناور جولانگاه تمدن‌هایی کهن‌تر بوده که پیشینه شهرنشینی در این دیار را به بالای ۱۱ هزار سال می‌رساند.

نمایشگاه با نمایش پیوسته‌ ده‌ها فیلم و عکس و سند و دیوارنوشته همراه با آثار مالتی‌مدیا اطلاعات وسیعی درباره تمدن‌های باستانی مستقر در فلات ایران عرضه می‌کند که هم برای کارشناسان و هم برای بازدیدکنندگان معمولی بی‌نهایت جالب است.

در این سرزمین پهناور، که رشته کوه‌های البرز در شمال و زاگرس در جنوب غربی حصاری طبیعی در برابر اقوام مهاجم ایجاد کرده بود، در پناه کوه‌های بلند دره‌های حاصلخیز و سرسبزی خفته بود که از نخستین گهواره‌های تمدن به شمار می‌روند.

مردم این نواحی در رویارویی با طبیعت سخت و ناهموار، با قله‌های همیشه پربرف تا داغ‌ترین نقطه کره زمین در دل کویر لوت، برای رام کردن طبیعت و موجودات آن، کوشایی و پی‌گیری زیادی از خود نشان دادند. تنها با کار و زحمت زیاد بود که آنها توانستند در یکی از خشک‌ترین مناطق کره خاکی در درازای هزاران سال به دستاوردهای تمدنی مهمی برسند.

نمایشگاه توالی تمدن‌های فلات ایران را در گستره زمانی شش هزار ساله نشان می‌دهد: در چهار سالن بزرگ با رنگ‌های متفاوت و ویترین‌های متعدد آثاری متنوع عرضه شده‌اند: از نخستین آثار یکجانشینی در ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح تا عروج هخامنشیان در هزاره اول قبل از میلاد.

اقوام گوناگون ساکن فلات در تلاش رسیدن به آب و آبادانی، در طول هزاره‌ها هم فنون کارآمد شبکه‌های آبرسانی را ابداع کردند و هم آثار فراوانی آفریدند که یادگار چند تمدن عظیم هستند که گاه همزیستی داشتند و گاه جایگزین یکدیگر شدند و دستاوردهای خود را برای تمدن بعدی به یادگار گذاشتند.

حق نشر عکس Ali Amini Najafi
Image caption شکل پلکانی نیایشگاه زیگورات چغازنبیل نمایانگر خویشاوندی تمدن ایلام با تمدن بابل است

ایستگاه‌های اصلی تمدن در فلات ایران

کشف و رشد صنعت سفال در حدود ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد، هم خانه‌سازی و هم تولید ظروف را در این سرزمین رواج داد. ساکنان به تدریج از کوچ و شکار فاصله گرفتند، با اهلی کردن حیوانات، دامداری و کشاورزی در میان آنها رونق گرفت.

از حدود هزاره پنجم پیش از میلاد پردازش مفرغ و سپس مس رواج پیدا کرد. در شرق دجله و جنوب غربی فلات ایران تمدن ایلامی شکل گرفت که پایتخت آن شوش یکی از آبادترین شهرهای جهان باستان بود. ایلامی‌ها با تمدن‌های بابلی و سومری (با مرکزیت اوروک) و سپس آشور و اکد هم دادوستد داشتند و هم در جنگ و گریز بودند. رشد صنعت مس و آهن توانایی آنها را در رزم بالا برد.

بیشتر بخوانید:

گالری فریر و سکلر؛ پایگاه بزرگ هنر ساسانیان در آمریکا

ساسانیان و اشکانیان در نمایشگاه تازه جاده ابریشم در موزه هرمیتاژ

نمایشگاه تیسفون، میراث ساسانیان و حذف نام خلیج فارس

نگاهی به ایران از درون و برون در دومین نمایشگاه 'فوکوس ایران'

چگونه دین زرتشت بر جهان غرب تاثیر گذاشت

در هزاره سوم پیش از میلاد با رشد حمل و نقل و استخراج و پردازش مس و نقره، دادوستد در فلات ایران رونق بیشتری گرفت و شهرهای بیشتری پدید آمدند. کتیبه‌ها و لوح‌های بیشمار و مهرهای استوانه‌ای از نظام اداری پیچیده و پیشرفته‌ای حکایت دارند.

تمدن عیلام یا ایلامیان دولتی متمرکز داشتند. یافته‌هایی که از حفریات پیرامون پایتخت آنها شوش فراهم آمده، از خط و طراحی پیشرفته، اعتقادات و باورهای دینی، همراه با اساطیر و مناسک پیچیده از فرهنگ پرمایه آنها حکایت دارند. آنها با بابل و آشور هم ارتباط تمدنی داشتند و هم دائم در جنگ و ستیز بودند.

مجموعه معابد (زیگورات) نیایشگاه چغازنبیل یکی از معدود آثار بازمانده از این تمدن بزرگ است. شکل پلکانی این برج یا عمارت آشکارا معماری بابلی دارد. زیگورات در ستایش ایزد نگهبان شهر باستانی شوش، که مقر حکومت اونتایش ناپیریش (۱۲۷۵ - ۱۲۴۰ پیش از میلاد) یکی از پادشاهان بزرگ ایلام بود، بنا شده است. بر دیواره‌های این زیگورات انبوهی از نبشته‌ها و یادگارهایی دیده می‌شوند که عناصر و بنمایه‌های طبیعی نقش بارزی در آنها دارند.

یکی از جالب‌ترین آثار باقیمانده از دوران متأخر تمدن ایلام، جواهرات متعلق به دو شاهزاده خانم ایلامی است که از تازه‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی به شمار می‌روند. در سال ۲۰۰۷ میلادی در نزدیکی روستای جوبجی (در حوالی رامهرمز) باستان‌شناسان به آرامگاهی از سده ششم پیش از میلاد برخورد کردند و دو تابوت مفرغی را از زیر خاک بیرون کشیدند که در آنها دو شاهزاه خانم ایلامی مدفون بودند. این زنان با انبوهی زیورآلات گرانبها و هدایای فراوان مدفون شده بودند تا در سفرشان به دنیای دیگر آنها را همراهی کنند.

در هزاره نخست پیش از میلاد، تمدن ایلامی در رقابت با بابل و آشور رفته رفته از توش و توان افتاده بود. اقوامی که در کوهپایه‌های پارس زندگی می‌کردند و به یک زبان هندواروپایی سخن می‌گفتند، نویدبخش تمدنی تازه بودند. مادها اقوام پراکنده را متحد کردند، دستاوردهای ایلام را از آن خود ساختند و زمینه را برای پادشاهی پرقدرت هخامنشیان فراهم کردند.

حق نشر عکس Ali Amini Najafi
Image caption نمایشگاه بزرگ ایران را نمونه‌ای زنده و نشاط‌انگیز از "باغ ایرانی" حسن ختام می‌بخشد. در جوار نمایشگاه یک باغ ایرانی آراسته با تمام سادگی و طراوت‌اش بازسازی شده است، با آب‌نماها، فواره‌ها، رواق‌ها و...

باغی دلگشا در انتهای نمایشگاه

در نمایشگاه اختصاصی تالار هنر شهر بن بیش از ۴۰۰۰ قطعه و اثر هنری از فلزات نادر و سنگ‌های قیمتی، ظروف و وسایل خانگی، وسایل بازی و آرایش، ماسک‌ها و تندیس‌هایی با کارکرد نیایشی، دست‌افزارهای فلزی و جنگ‌افزارهایی مانند خنجر و سرنیزه عرضه شده است.

برگزارکنندگان نمایشگاه شادمان هستند که بخش بزرگی از این آثار برای اولین بار در خارج از ایران عرضه می‌شوند و برخی از قطعات حتی در ایران نیز تا کنون به تماشا گذاشته نشده‌اند. آنها تأکید می‌کنند که تنها گوشه‌ای کوچک از میراث باستانی عظیم ایران را به نمایشگاه آورده‌اند.

اما این گوشه کوچک با کاردانی و سلیقه فراوان گزینه شده است، به گونه‌ای که میدان‌های بزرگ حفاری ایران، از سیلک و مارلیک تا شهر سوخته و حسنلو، حتما در اینجا نماینده‌ای دارند. نمایشگاه با سه سال و نیم کار تدارکاتی فراهم شده و از همکاری کارگزاران فرهنگی ایران و مسئولان موزه ملی ایران برخوردار بوده است.

باربارا هلوینگ، سازمانگر نمایشگاه که در مأموریتی از سوی انستیتوی باستان‌شناسی آلمان تا سال ۲۰۰۷ در ایران فعالیت داشته، قطعات و آثار این نمایشگاه را با یاری کارشناسان و مسئولان برگزیده است.

به گفته خانم هلوینگ بسیاری از گنجینه‌های باستانی ایران در معرض دزدی و غارت چپاولگران بوده است. به گفته او وزارت فرهنگ ایران و سازمان میراث فرهنگی در ۱۵ سال گذشته تلاش وسیعی برای بازگرداندن آثار باستانی غارت‌شده شروع کرده‌اند. تنها از قلمرو باستانی جیرفت صدها اثر گرانبها به دست غارتگران افتاده بود که قصد داشتند به کمک قاچاقچیان هنری آنها را در حراجی‌ها یا بازارهای غرب به فروش بگذارند. بسیاری از این آثار به یاری پلیس بین‌المللی به ایران برگشته‌اند.

نمایشگاه بزرگ ایران را نمونه‌ای زنده و نشاط‌انگیز از "باغ ایرانی" حسن ختام می‌بخشد. در جوار نمایشگاه یک باغ ایرانی آراسته با تمام سادگی و طراوت‌اش بازسازی شده است، با آب‌نماها، فواره‌ها، رواق‌ها و...

باغ ایرانی که نام خود "پردیس"، باغ فردوس یا بهشت را به تمام زبان‌های امروزی داده، اوج تبلور تمدن ایران در اشتیاق آب و آبادانی است. در آستانه باغ این نبشته آمده است: برای رفتن به بهشت، مردن لازم نیست! و این اوج تکاپوی انسان ایرانی برای ساختن فضایی جاویدان و بهشت‌وار در همین جهان گذراست.

این نمایشگاه که از ۱۳ آوریل شروع شده تا ۲۰ اوت ۲۰۱۷ در شهر بن ادامه دارد. باغ جنبی نمایشگاه تا ۱۵ اکتبر ادامه خواهد داشت.

حق نشر عکس Ali Amini Najafi