درگذشت امیر جلال‌الدین اعلم، ویراستار و مترجم ایرانی

  • 25 مهٔ 2017 - 04 خرداد 1396
حق نشر عکس motarjemonline.com
Image caption امیر جلال‌الدین اعلم

امیر جلال‌الدین اعلم، ویراستار و مترجم ایرانی، شامگاه سه‌شنبه دوم خرداد، در ۷۶ سالگی بر اثر بیماری در بیمارستان لاله تهران درگذشت. او حدود نیم قرن پیش، کار ویراستاری را آغاز کرد و چهل و پنج سال پیش نیز اولین ترجمه خود را به چاپ رساند.

امیر جلال‌الدین اعلم با ترجمه آثاری از نویسندگان و فیلسوفان مطرح قرن بیستم، نظیر فرانتس کافکا، ژان پل سارتر، آلبر کامو و کارل ریموند پوپر، جایگاهی ویژه در میان مترجمان ایرانی داشت.

او چندان در محافل ادبی شرکت نمی‌کرد و به ندرت تن به گفت‌وگو با رسانه‌‌ها می‌داد. او در جایی گفته بود که "سال‌ها رنجی نامأجور کشیده و حاصلی جز نامرادی و تلخکامی" نبرده است. با این حال چند روز پیش، با پخش نماهنگی در سی‌امین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، از چند ویراستار پیشکسوت، از جمله اعلم قدردانی شد.

زندگی، تحصیلات و آثار

امیر جلال‌الدین اعلم سال ۱۳۲۰ خورشیدی در تهران به دنیا آمد و تحصیلات ابتدایی را در دبستان مسعود سعد و تحصیلات متوسطه را در دبیرستان ادیب این شهر گذراند.

او سپس وارد دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران شد و در رشته ادبیات و زبان انگلیسی مدرک کارشناسی گرفت.

امیرجلال الدین اعلم، علاوه بر انگلیسی، زبان فرانسه را نیز در نوجوانی آموخت.

اعلم فعالیت حرفه‌ای خود را سال ۱۳۴۸ با کار در سمت ویراستار در مؤسسه انتشاراتی فرانکلین آغاز کرد. او هفت سال بعد، یعنی در سال ۱۳۵۵ با همین عنوان در رادیو و تلویزیون ایران که پس از انقلاب، صدا و سیمای جمهوری اسلامی نام گرفت، استخدام شد و تا سال ۱۳۷۵، به مدت بیست سال، در سمت ویراستار ارشد در بخش انتشارات این سازمان با نام "سروش" مشغول به کار بود.

او پس از بازنشستگی و تا دو سال پیش، همچنان همکاری خود با انتشارات سروش را در زمینه ویراستاری به طور پاره‌وقت ادامه داد.

امیر جلال‌الدین اعلم که هم به فلسفه و هم به ادبیات علاقه‌مند بود، کار جدی در حوزه ترجمه را با یک نقد ادبی درباره آثار فرانتس کافکا، نویسنده چکی آلمانی‌زبان، نوشته والتر زکل آغاز کرد. شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، چاپ اول این کتاب را سال ۱۳۵۱ با عنوان "فرانتس کافکا" به چاپ رساند. بیست و چهار سال بعد، ترجمه دوباره این کتاب از روی متن بازنگریسته نویسنده با نام "سنجش هنر و اندیشه فرانتس کافکا" به ضمیمه دو داستان از کافکا، "پزشک دهکده" و "داوری"، به وسیله شرکت انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شد.

اعلم سپس ترجمه کتاب "فیودور داستایوفسکی" نوشته ارنست سیمونز (چاپ اول، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۵۴) را منتشر کرد که این کتاب نیز بعدها با نام "سنجش هنر و اندیشه فیودور داستایفسکی" تجدید چاپ شد.

امیرجلال‌الدین اعلم، پیش از انقلاب دو کتاب دیگر را نیز ترجمه کرد، اما به گفته خودش، دستنوشته‌ این ترجمه‌ها پس از تحویل به ناشر گم شد: "تفسیرهای زندگی" نوشته ویل دورانت و "رساله درباره طبیعت آدمی" اثر دیوید هیوم که به ترتیب در سال‌های ۱۳۵۲ و ۱۳۵۶ به ناشر تحویل داده شد.

این مترجم کتاب "تاریخ جهان لاروس" در دو مجلد را نیز پیش از انقلاب ترجمه کرد که پس از گذشت چندین سال از انقلاب انتشارات سروش آن را منتشر کرد.

"تحلیلی نوین از آزادی" نوشته موریس کرنستون، جلد پنجم تاریخ فلسفه نوشته فردریک کاپلستون با عنوان "فیلسوفان انگلیسی از هابز تا هیوم"، "درآمدی به فلسفه" نوشته جان هرمن رندل و جاستوس بالکر، و "جامعه باز و دشمنان آن" اثر کارل ریموند پوپر، از کتاب‌هایی است که امیر جلال‌الدین اعلم در حوزه فلسفه آنها را ترجمه و منتشر کرد.

این مترجم، به کتاب‌های هنری نیز علاقه‌مند بود. فیلمنامه "ماجرای نیمروز" نوشته کارل فورمن و همچنین کتاب "انگیزه آفرینندگی در سیر تاریخی هنرها" نوشته دنیس اسپور، از ترجمه‌های اعلم در این زمینه است. او گفته بود: "سه عرصه ادبیات، فلسفه و هنر ارتباط خیلی نزدیک و تنگاتنگی با هم دارند."

اما عمده شهرت امیر جلال‌الدین اعلم مربوط به ترجمه آثار داستانی است. ترجمه رمان‌های "تهوع" نوشته ژان پل سارتر، "محاکمه" و "قصر" نوشته فرانتس کافکا، و "بیگانه" نوشته آلبر کامو، جایگاه اعلم را به عنوان مترجم ادبی به تثبیت رساند.

او بعدها داستان‌هایی از کافکا به همراه نامه‌های این نویسنده به پدرش، و کتاب "کلمات"، زندگی‌نامه خودنوشت ژان پل سارتر را نیز ترجمه کرد.

اعلم بیشتر کتاب‌ها را از زبان انگلیسی ترجمه می‌کرد، اما بعضی از این آثار مثل "کلمات" از زبان فرانسه به فارسی برگردانده شده‌اند.

از کتاب‌های دیگر امیر جلال‌الدین اعلم می‌توان به تصحیح و تشحیه "سیر حکمت در اروپا" نوشته محمدعلی فروغی و "فرهنگ اعلام کتاب مقدس" اشاره کرد.

او همچنین تجربه‌های حرفه‌ای خود را در کتابی با عنوان "دربارهٔ ویرایش و ترجمه" تدوین و منتشر کرد.

حق نشر عکس Thumbnail
Image caption کتاب در آمدی به فلسفه

ترجمه از نگاه امیر جلال‌الدین اعلم

امیر جلال‌الدین اعلم در گفت‌وگویی با نشریه "ادبیات داستانی"، ترجمه خوب را دارای سه صفت ‌دانست: "امین، روان و فهم‌پذیر."

او معتقد بود که ترجمه نه تنها باید "بدون کاست و فزود به زبان مقصد انتقال یابد"، بلکه "دلالت لفظی در زبان مبدا باید به طبیعی‌ترین و گویاترین وجه به دلالت لفظی در زبان مقصد" برگردان شود و در پایان، حاصل ترجمه در ذهن خواننده "قابل درک باشد."

اعلم تأکید داشت که رسیدن به این نوع ترجمه ممکن نیست مگر آنکه مترجم، زبان مبدا و مقصد و نیز موضوع مورد ترجمه را خوب بداند و "چیره‌دستی و پویایی آفرینشگرانه را که ضروری این فعالیت است، تحصیل کرده باشد."

با این حال او در گفت‌وگو با روزنامه فرهنگ آشتی که پس از چاپ ترجمه "کلمات" نوشته سارتر انجام شد، گفته بود که برای ترجمه "یک مقدار هم به شهود لازم است." اعلم در توضیح این نکته، به واژه‌هایی که در فرهنگ لغت دارای معانی مختلف هستند اشاره کرد و گفت که برای ترجمه دقیق "ناگزیر بودم به شهود و دل خودم مراجعه کنم. البته مطمئن هم نیستم که حتما برداشت من درست بوده است."

اعلم کار ترجمه را نوعی "شورمندی مجنونانه" می‌دانست که موجب "یافتن خرسندی معنوی" و "رفتن به ورای روزمرگی مهمل" می‌شود.

او بین ترجمه آثار داستانی و کتاب‌های غیرداستان تفاوت قائل بود و به نظرش، در ترجمه ادبی "الفت خاصی" و "رشته‌ای رازناک و سرشار از خویشی و پیوندی" میان مترجم و نویسنده وجود دارد، در صورتی که مهم‌ترین انگیزه در ترجمه کتاب‌های دیگر، نیازهای علمی و فرهنگی جامعه است.

امیرجلال‌الدین اعلم زبان فارسی را دارای "یک گنجینه خیلی بزرگ" می‌دانست که به مترجم امکان "رساندن مفاهیم، موضوعات و درون‌مایه‌های جدید" را می‌بخشد. او گفته بود: "کار مترجم، جست‌وجو کردن در زبان مادری‌اش است."

موضوعات مرتبط