از 'ترجمان' تا 'آچارخربوزه' و 'بی‌نقطه'؛ سیاست‌زدگی طنز چاپی افغانستان

طنز بی نقطه

تصور کنید مقام‌های عمده دولت افغانستان و سیاستمداران مشهور این کشور دانش‌آموزان یک صنف و کلاس باشند، چه داستان‌هایی خواهند داشت؟

حالا بیشتر تصور کنید که این مقام‌ها همانند خیلی از دانش‌آموزان در کلاس شیطنت و شوخی هم کنند، چه ماجراهایی رخ خواهد داد؟

ماجراهای "صنف الف" در هفته‌نامه طنز "بی‌نقطه"، داستان‌های دانش‌آموزانی است که هر خواننده‌ای به راحتی متوجه می‌شود که نویسنده دولت‌مردان و سیاستمداران افغان را در یک کلاس قرار داده است. دانش‌آموزان این کلاس اشرف، عبدالله، حنیف، گلبو، صلاح‌الدین، عطا محمد، شاه‌حسین، کریم، گل‌آغا و... نام دارند.

اتفاقات این کلاس هم بی‌شباهت به رویدادهای افغانستان نیست. من‌باب مثال یک سر به این کلاس بزنیم، ببینیم چه خبر است:

... اکرم نیز حرف‌های حنیف را تائید کرد: "استاد! گلبو چون مدتی در صنف نبوده باید زیاد کمک شود. او بسیار آدم خوبی است."

در این هنگام عبدالله ناراحت شد: "استاد! گلبو هیچ نباید کمک شود؛ او دیروز با مارکر به صورت یک دخترک خط انداخته بود."

گلبو با ناراحتی جواب داد که: "من هیچ اینکار را نکردم، من این دخترک را نمی‌شناسم، حتما کار عبدالهادی است."

این بگومگو در "صنف الف" به رویداد پاشیده شدن رنگ روی نقاشی چهره حمیده برمکی اشاره دارد که در مقابل خانه گلبدین حکمتیار، رهبر حزب اسلامی کشیده شده بود. حمیده برمکی که مسئول بخش کودکان کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان بود، با تمام اعضای خانواده (همسر و چهار فرزندش) در سال ۲۰۱۱ در یک حمله انتحاری در شهر کابل جان دادند. هشت نفر دیگر نیز در این رویداد کشته شدند. حزب اسلامی حکمتیار مسئولیت این حمله را بر عهده گرفت.

Image caption مهدی ثاقب (راست) صاحب امتیاز "بی‌نقطه": پس از پایان حاکمیت طالبان، سال‌ها در نشریه‌های افغانستان جای نوشته‌های طنز خالی بوده است

هفته‌نامه بی‌نقطه تازه‌ترین نشریه طنز است که چند هفته‌ای است نشر می‌شود.

آمار یک سال پیش نشان می‌دهد که در افغانستان حدود ۱۷۰۰ روزنامه، هفته‌نامه و ماهنامه در وزارت اطلاعات و فرهنگ این کشور ثبت شده است. اما شمار رسانه‌های چاپی طنز کم است. در دکه‌های روزنامه‌فروشی‌های کابل هر از گاهی ماهنامه "آچار خربوزه" دیده می‌شود و در این تازگی‌ها هم هفته‌نامه "بی‌نقطه".

البته برخی از نشریه‌های چاپی بخش کوچکی از مطالب‌شان را در حد یک ستون به نوشته‌های طنز اختصاص داده‌اند.

'طنزهای سیاست‌زده'

به گفته مهدی ثاقب، صاحب امتیاز "بی‌نقطه" پس از پایان حاکمیت طالبان، سال‌ها در نشریه‌های افغانستان جای نوشته‌های طنز خالی بوده است. آقای ثاقب به این نظر است که در این مدت طنزی که بتواند چالش‌ها و مشکلات جامعه افغانستان را در عرصه‌های مختلف مورد توجه قرار دهد، شکل نگرفته است. از همین‌رو بی‌نقطه را آغاز کردند.

او به این نظر است که در جامعه افغانی که جنگ و ناامنی جسم آن را زخمی کرده و روح آن را سخت آزرده است، نیاز به طنز بیش از هر جامعه دیگری دیده می‌شود؛ به ویژه در کشوری که حتی با شلیک تفنگ شادی‌های‌شان را جشن می‌گیرند.

فرشته حسینی که در روزنامه راه مدنیت یک ستون طنز دارد، به این نظر است که یکی از نقدها بر طنزنویس‌های افغانستان سیاست‌زدگی آن‌هاست. نکته‌ای که در مورد بی‌نقطه نیز تا اندازه‌ای صدق می‌کند.

به گفته خانم حسینی بیشتر نوشته‌های طنزنویسان افغان حول حوش موضوعات سیاسی می‌چرخد و کمتر به مسائل اجتماعی می‌پردازند، درحالی‌که نگاه به موضوعات و چالش‌های اجتماعی با عینک طنز خیلی ضروری است.

به نظر می‌رسد سیاسی‌نویسی طنزنویسان از آن جهت است که مسائل سیاسی در این کشور بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. این موضوع اما از الف تا یای مطالب را در بر نمی‌گیرد.

به نظر خانم حسینی موضوع دیگر نبود فضای آموزشی برای طنزنویسان است. بیشتر نویسندگانی که در این قالب می‌نویسند کمتر آموزش دیده‌اند و عمدتاً با تکیه بر استعدادشان می‌نویسند. این مسئله سبب می‌شود که آن‌طور که باید، طنزنویسی چندان رشد نکند.

تاریخ طنز در رسانه‌های چاپی افغانستان

از بی‌نقطه که بگذریم، تاریخ طنزنویسی در نشریات افغانستان بر می‌گردد به دهه چهل و پنجاه خورشیدی.

آن‌طور که محمد کاظم آهنگ از با سابقه‌ترین استادان دانشکده ژورنالیزم دانشگاه کابل نوشته است محمود طرزی با "حی علی الفلاح" در سراج‌الاخبار طنز سیاسی را در نشریات افغانستان آغاز کرد؛ اما اگر بخواهیم به نشریات ویژه طنز اشاره کنیم، باید از جریده "ترجمان" نام ببریم.

این نشریه در حمل/فروردین ۱۳۴۷ با مدیر مسئولی علی اصغر بشیر کارش را آغاز کرد؛ اما عمر چندانی نداشت. آنطور که پرتو نادری، نویسنده و شاعر می‌گوید در سال ۱۳۵۱به خاطر نشر یک کارتون که برایش ماجرا آفرید، نشراتش متوقف شد.

در کنار جریده ترجمان، می‌توان به هفته‌نامه "شوخک" اشاره کرد. در ذیل نام شوخک در این هفته نامه نوشته شده بود که ارگان نشراتی مکتب جدید شوخکیزم.

تاریخ مطبوعات طنز افغانستان نشان می‌دهد که نشریات ویژه طنز در این کشور عمر طولانی نداشته‌اند. به طور مثال در دوران حاکمیت پس از طالبان، هفته‌نامه طنز "زنبیل غم" زیاد دوام نکرد.

حالا بی‌نطقه در حالی وارد عرصه طنز مطبوعات افغانستان شده است که در این زمینه خلاء چندین ساله وجود دارد. مسئولان بی‌نقطه می‌گویند برعکس بیشتر نشریات آن‌ها مفت و رایگان بی‌نقطه را در اختیار مخاطبین قرار نمی‌دهند، چرا که توانایی و استقلال مالی یکی از موضوعات اساسی برای ادامه نشرات‌شان است.

به نظر می‌رسد برعکس برخی از نشریه‌های غیر طنز که بازار خواننده‌های‌شان چندان گرم نیست، اگر نشریه‌های طنز به کیفیت مطالب خود توجه کنند، بی‌مخاطب نخواهند ماند.

آنطوری که عزیز احمد فانوس، استاد روزنامه‌نگاری دانشگاه کابل به من گفت زمانی که در ساعت طنز در کلاس روزنامه‌نگاری درس می‌دهد، دانشجویان قبراغ‌تر از دیگر ساعت‌ها به نظر می‌رسند.