جشنواره موسیقی فجر ۳۴ ؛ بی‌رقابت و بی برگزیده، کوتاه‌تر از همیشه

موسیقی حق نشر عکس 34 fajr music festival
Image caption سی و چهارمین دوره جشنواره موسیقی فجر یکی از کوتاهترین دوره‌های خود در طی بیش از سه دهه و نیم برگزاری را تجربه کرد. شش روز زمان برای اجرای بالای ۸۰ گروه موسیقی در ۸ تالار شهر تهران و یک مراسم اختتامیه که به جز تقدیر از چند چهره برجسته و پیشکسوت موسیقی، خبری از رقابت و برنده و مسابقه نبود

سی و چهارمین دوره جشنواره موسیقی فجر یکی از کوتاهترین دوره‌های خود در طی بیش از سه دهه و نیم برگزاری را تجربه کرد. شش روز زمان برای اجرای بالای ۸۰ گروه موسیقی در ۸ تالار شهر تهران و یک مراسم اختتامیه که به جز تقدیر از چند چهره برجسته و پیشکسوت موسیقی، خبری از رقابت و برنده و مسابقه نبود.

در مراسم اختتامیه که عصر روز سه‌شنبه، ۳۰ بهمن ماه ۱۳۹۷ در تالار وحدت برگزار شد، از فخری ملک‌پور(نوازنده پیانو)، رامین جزایری( سازنده ساز) و کریم صالح عظیمی(استاد و مدرس ردیف آوازی) تقدیر به عمل آمد.

جایزه باربد هم که در سه دوره مدیریت قبلی جشنواره، تبلیغات فراوانی برای آن صورت گرفته بود، در این دوره و با مدیریت تیم تازه عملا به کناری نهاده شد تا جشنواره موسیقی تنها به عرضه برخی آثار در چند ژانر موسیقایی و نمایش چند فیلم مستند تقریبا تکراری مرتبط با موسیقی و برگزاری چند نشست پژوهشی خلاصه شود.

برای جشنواره‌ای که در دوره‌هایی تا ۱۵ روز هم به طول می‌انجامید و پیش‌بینی اولیه می‌گوید باید به مانند دو جشنواره تئاتر و سینما، حداقل ده روزی برنامه داشته باشد، این زمان خود نوعی تخفیف و کاستن از ذات آن است تا به نوعی بیانگر و نشانه‌ای باشد برای کم‌انگاشت موسیقی از سوی مدیران هنری کشور.

وضعیت وخیم اقتصادی ناشی از تحریم‌ها، افزایش چندبرابری هزینه‌ها، مدیران ارشاد را به این جمع‌بندی رساند تا جشنواره را جمع و جورتر از دوره‌های گذشته صورت‌بندی کنند. جشنواره‌آی که بودجه‌اش اواخر زمستان سال قبل در مجلس تصویب شد و اگر به قیمت ثابت بخواهد محاسبه شود، به دلیل تورم افسارگسیخته چند ماه اخیر، قیمت‌ها تا سه برابر افزایش یافت اما آنچه که تغییر نکرد، بودجه جشنواره و احتمالا دستمزد گروه‌ها بود.

البته بخشی از بودجه جشنواره از طریق فروش بلیت، به خصوص بلیت بخش پاپ تامین می‌شود، امری که امسال نیز با بازگشت تالار نسبتا باظرفیت بالای میلاد به جشنواره، امکانی را برای این تصمیم فراهم ساخت.

در بخش پاپ هم نامی از چهره‌های با سابقه این شاخه موسیقایی نبود، اما در مقابل چهره‌های جوانتر که کم طرفدارتر از پیشکسوتان این حوزه نیستند، در ۶ روز جشنواره توانستند آن کمبود را با استقبال خوب مخاطبان پر کنند و عملا بخشی از دغدغه‌های معیشتی مدیران را برطرف سازند.

اما این امکان هم نمی‌تواند آنگونه که باید هزینه‌ها را پوشش دهد. لذا انگیزه مالی که دبیر قبلی فراهم کرده بود نیز در این دوره در دسترس نبود و تا گروه‌های بزرگتر و خواننده‌های معروفتر هم رغبتی و انگیزه‌ای برای حضور در جشنواره پیدا نکردند.

حق نشر عکس 34 Fajr Music Festival
Image caption اجرای گروهی موسیقی ازبکستان

پنج گروه خارجی با ارز دولتی

در مقایسه‌ با دوره‌های گذشته که گروه‌های خارجی بیشتری در جشنواره حضور داشتند و بخشی ویژه به نام بخش بین‌الملل رده‌ و ردیفی خاص را در جشنواره یدک می‌کشید،‌امسال اما تنها ۵ گروه خارجی که عمده آنها در گروه‌های دو تا ۴ نفره خلاصه شده بودند به جشنواره دعوت شدند. به نظر می‌رسد یک دلیل اصلی برای نبود گروه ها وافراد بیشتر در این بخش به کمبود بودجه بازگردد، اگر چه وزیر ارشاد در دیداری که از جشنواره موسیقی داشت به سایت جشنواره گفت:"پنج گروه‌ خارجی با ارز دولتی آمدند." بازخوردها اما از کیفیت اجراهای گروه‌های خارجی مثبت بود.

در چند نقدی که منتقدان بر چند اجرای خارجی نوشتند ارزیابی کلی از اجراها مثبت بود. به خصوص که برخی از این گروه‌ها قطعاتی از موزیسین‌های ایرانی را در کارگان(رپرتوار)‌اجرایی خود قرار داده بودند که حداقل در تاریخ جشنواره چنین چیزی سابقه نداشته است.

حضور رهبر ارکستر از کشور آذربایجان و هدایت ارکستر ملی از سوی او با خواننده‌ای از همین کشور و اجرای چند قطعه معروف از کارگان‌(رپرتوار)های موسیقی این کشور از جمله اتفاقات خوب این دوره بود. همچنین باید از اجرای قطعاتی از شاهین و هرمز فرهت و شاهرخ خواجه‌نوری و فوزیه مجد، چهار موزیسین شناخته شده ایرانی یاد کرد که آثارشان از سوی ماری دوالا، بانوی پیانونواز ایرلندی در روز ششم جشنواره اجرا شد.

اما اجرای همین آثار نیز به انتقادات و جدل‌های رسانه‌ای منتقدان جشنواره امسال انجامید و حاشیه‌ای مهمتر از متن را برای این جشنواره رقم زد.

این اجرا و به خصوص اجرای قطعاتی از شاهین فرهت که دبیری جشنواره موسیقی فجر را بر عهده داشت مورد نقد و پرسش قرار گرفت. برخی مطبوعات، منتقدان و رسانه‌ها آقای شاهین فرهت را به سوء استفاده از موقعیت دبیری خود برای سفارش و اجرای آثارش در جشنواره متهم کردند. او البته در گفت وگویی با ایسنا با اشاره به دادن سه قطعه از آثارش به ارکستر سمفونیک تهران و ارکستر رتوریک، گفت: "یکـی از گروه‌هـای خارجـی قصـد داشـت بـه شـکل تریو اجرایی داشـته باشـد امـا از آهنگسـازان ایرانـی قطعـه‌ای بـرای تریـو پیـدا نکـرده بـود؛ بنابرایـن از اثـر مـن اسـتفاده کـرد."

حق نشر عکس 34 fajr music festival
Image caption در بخش پاپ هم نامی از چهره‌های با سابقه این شاخه موسیقایی نبود، اما در مقابل چهره‌های جوانتر که کم طرفدارتر از پیشکسوتان این حوزه نیستند، در ۶ روز جشنواره توانستند آن کمبود را با استقبال خوب مخاطبان پر کنند

بخش پژوهش و نمایش فیلم مستند؛ خالی از ابداع و حرف تازه

بخشی دیگر از جشنواره موسیقی فجر به برنامه‌ها و سخنرانی‌های پژوهش‌محور اختصاص داشت که در تالار وحدت و با عنوان چهل‌سالگی انقلاب به بررسی و آسیب‌شناسی برخی از حوزه‌های موسیقی اختصاص داشت. نگاهی به گزارش‌های منتشر شده از این نشست‌ها نشان می دهد که بحث و نکته تازه‌ای در این نشست مطرح نشده است.

از جمله نکاتی که در یکی از نشست‌های پژوهشی با موضوع "بررسی تاثیرات و پیامدهای جریان موازی در سیاستگذاری موسیقی کشور" مطرح شد دیدگاه بردیا صدر نوری، مدیر جشنواره نوای خرم بود که دستی در فعالیت‌های برنامه‌ریزی حوزه موسیقی دارد. او از انتشار سند ملی موسیقی خبر داد و گفت: "ما در این عرصه برنامه داریم کما اینکه بنده در سال ۸۴ طرح جامع موسیقی کشور را ارائه دادم اما چه می شود که هنوز نمی‌توانیم تصمیم بگیریم که موسیقی سند ملی داشته باشد یا نداشته باشد؟ همین سند موسیقی که چند سال پیش تدوین شد هم آنچنان کارایی لازم را ندارد و نه تنها کاری را نمی‌تواند حل کند بلکه موجب بروز مشکلاتی هم می‌شوند."

بخش نمایش فیلم‌های مستند جشنواره نیز به نمایش ۱۲ اثر مستند درباره موسیقی پرداخت که عمده آنها آثاری بودند که پیش از این به نمایش در‌آمده بودند و برخی از این آثار تا ۱۵ سال از تولیدشان می‌گذشت.

حق نشر عکس 34 Fajr Music Festival
Image caption به باور آروین صداقت‌ کیش،‌ منتقد موسیقی: اگر خود شهرزاد نقطه‌ی اوجی در کارنامه‌ مشایخی است، اجرای بیست‌سالگی‌اش در تاریخ اجراها نیز نقطه‌ی اوجی به‌راستی دست‌نیافتنی است. سرانجام هر دو اوج قرین شدند و قوام‌صدری و شهرزاد با این اجرا به نقطه‌ای رسیدند که ممکن است دیگر تکرار نشود.»

موسیقی نواحی و زنان

بخش موسیقی نواحی جشنواره امسال در مقایسه با حداقل ۴ دوره گذشته از کیفیتی متفاوت برخوردار بود. دیدار وزیر ارشاد از اجرای این بخش هم نشان می‌دهد که سیاست ارشاد تقویت این بخش از موسیقی است که چند دوره‌ای در محاق و فراموشی قرار گرفته بود، در حالی که جشنواره موسیقی فجر در نخستین دوره های خود( سال ۱۳۶۴) محمل اصلی معرفی چهره‌های شاخص موسیقی نواحی بود.

امسال بخشی ویژه به عنوان بانوان در جشنواره وجود نداشت اما گروه‌های موسیقی بانوان یا نوازندگان زن در بخش‌های مختلف جشنواره اجرای برنامه داشتند. برای نمونه در بخش موسیقی نواحی پروین بهمنی خنیاگر نامی منطقه قشقایی اجرای برنامه داشت و لالایی‌های منطقه فارس و قشقایی را خواند.

یا هنرستان موسیقی دختران در گروهی جدا به اجرای برنامه در تالار رودکی پرداختند. همچنان که گروه خنیاگران مهر با رهبری بهزاد عبدی، آهنگساز، قطعاتی از ترانه‌های خاطره‌انگیز گذشته را اجرا کردند. تمامی نوازندگان این گروه را بانوان تشکیل می‌دادند و خواننده گروه محمدنوید نوروزی بود.

از اجراهای دیگری که به نوعی خاطره‌انگیز بود، می‌توان از بازنوازی قطعه شهرزاد علیرضا مشایخی، موزیسین تجربه‌گرا نام برد که فریماه قوام صدری، در بیستمین سال ساخت این قطعه آن را با زیبایی و مهارت بازنوازی کرد. به باور آروین صداقت‌ کیش،‌ منتقد موسیقی: اگر خود شهرزاد نقطه‌ی اوجی در کارنامه‌ مشایخی است، اجرای بیست‌سالگی‌اش در تاریخ اجراها نیز نقطه‌ی اوجی به‌راستی دست‌نیافتنی است. سرانجام هر دو اوج قرین شدند و قوام‌صدری و شهرزاد با این اجرا به نقطه‌ای رسیدند که ممکن است دیگر تکرار نشود.»