عیدی کتابخانه کنگره آمریکا به فارسی‌زبانان: مجموعه مجازی کتب خطی نفیس

کتابخانه کنگره در واقع بزرگ ترین نهاد فرهنگی فدرال و در عمل کتابخانه ملی آمریکاست حق نشر عکس Google
Image caption کتابخانه کنگره در واقع بزرگ ترین نهاد فرهنگی فدرال و در عمل کتابخانه ملی آمریکاست

کتابخانه کنگره آمریکا بخشی از کتاب های فارسی نفیس خطی خود را برای اولین بار به شکل دیجیتال در اختیار عموم قرار داده است. این کتاب ها از ایران، افغانستان، شبه قاره هند و آسیای میانه به دست کتابخانه کنگره رسیده است. روند مجازی کردن این آثار حدود سه سال طول کشیده و امسال به مناسبت عید نوروز به طور رایگان در وب سایت کتابخانه کنگره در اختیار عموم قرار گرفته است.

این مجموعه کتاب‎های ادبی، تاریخی، علمی و دینی شامل ۱۷۰ اثر نفیس است، از جمله نسخ خطی مثنوی معنوی مولوی، خمسه نظامی گنجوی و شاهنامه فردوسی که به سبک های مختلف زبان فارسی قرن ها پیش در شیراز، هرات، سمرقند و بخارا یا کشمیر نگارش شده است.

دست‌اندرکاران کتابخانه کنگره - بزرگ ترین نهاد فرهنگی فدرال که در عمل کتابخانه ملی آمریکاست - از حدود صد سال پیش این کتاب ها را جمع‌ آوری و حالا آنها را وارد دنیای مجازی کرده اند.

هیراد دینوری، کتابدار مرجع بخش زبان های ایرانی کتابخانه کنگره، سه سال است که روی این پروژه کار کرده است. آقای دینوری به بی بی سی فارسی می گوید حدود یک سوم از کتاب ها از ایران، یک سوم از شبه قاره هند و یک سوم دیگر از آسیای میانه، افغانستان و سرزمین های عثمانیست.

او می گوید: "اکثر آنها در دهه های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ به کتابخانه فروخته شدند. کسی که این کار را انجام داد یک متخصص آثار اسلامی بود به نام کرکور میناسیان که در لندن و پاریس بودند."

حق نشر عکس Library of Congress
Image caption بخشی از یک کتاب خطی جیبی متعلق به دوران قاجار

به نظر می رسد قدیمی ترین کتاب در این مجموعه یک جلد مثنوی جلال‌الدین محمد بلخی باشد که در سال ۱۴۴۱ میلادی (۸۴۵ قمری) به خط نستعلیق احتمالا در هرات یا شیراز چاپ شده است.

یک کتاب کوچک جیبی متعلق به دوران قاجار هم در این مجموعه وجود دارد که با گزیده هایی از غزلیات عاشقانه مشاهیری چون سعدی و حافظ شروع و با اشعار شعرای نه چندان معروف دوران قاجار تمام می شود. جلد کتاب با لاک و روغن نقاشی شده و حاوی تصاویر مینیاتوری درباره روایت های عاشقانه ای مانند خسرو و شیرین است.

از جمله کتاب های دیگر این مجموعه یک جلد خمسه نظامی گنجوی است که در قرن ۱۷ میلادی در کشمیر هند نوشته شده است. در این مجموعه همچنین حداقل دو جلد قرآن مربوط به دوران صفوی وجود دارد که تذهیب کاری و تزیین شده است و توضیحات فارسی دارد.

کتابخانه کنگره حدود پنج سال پیش تعدادی از کتاب های خطی و چاپ سنگی اش را در نمایشگاه هزار سال کتاب فارسی در معرض دید عموم قرار داد اما این اولین بار است که این تعداد کتاب خطی در فضای مجازی در اختیار عموم قرار می گیرد.

Image caption هیراد دینوری، کتابدار مرجع کتابخانه کنگره، می گوید حدود یک سوم از کتاب ها از ایران، یک سوم از شبه قاره هند و یک سوم دیگر از آسیای میانه، افغانستان و سرزمین های عثمانیست

هیراد دینوری می گوید:‌ "یکی از شاهنامه های ما با توجه به کاری که روی جلد بیرونی اش شده معلوم است که از سمرقند و بخارا آمده است. همین طور یک گلستان سعدی داریم که خیلی زیباست که به نظر می آید یا از سمرقند باشد یا از بخارا….همین طور کتاب های دیگری هستند که از ازبکستان و تاجیکستان کنونی به دست ما رسیدند."

قرار است که در سال های آینده کتابخانه کنگره کتاب های فارسی چاپ های سنگی و سربی خود را هم به شکل دیجیتال منتشر کند.

هیراد دینوری می گوید در مراحل بعدی حداقل ۶۰۰ جلد کتاب چاپ سنگی و بعد کتاب های چاپ سربی از جمله انجیل های نفیسی که در اروپا به فارسی چاپ شده اند به طور مجازی در اختیار عموم قرار خواهد گرفت.