کنعان، فیلمی به دور از کلیشه ها

پوستر فیلم کنعان

فروش چهارصد میلیونی فیلم "کنعان" که یک فیلم متفاوت و به دور از کلیشه هاست، مهمترین موفقیتی است که کمتر کسی هنگام اکران آن در جشنواره فیلم فجر پیش بینی می کرد .

کنعان سومین ساخته "مانی حقیقی" پس از "آبادان" و "کارگران مشغول کارند"، یک فیلم سرد خانوادگی است. مانی حقیقی که در دو فیلم قبلی خود سینمای غیرداستانی و تا حدودی ابزورد (پوچی)، را تجربه کرده بود، در کنعان سعی دارد خود را به سینمای داستانی نزدیک کند.

او پیش از کنعان در مرحله فیلمنامه نویسی تجربه موفقی در این زمینه با همکاری اصغر فرهادی داشت.

"چهارشنبه سوری" که اصغر فرهادی کارگردانی اش کرد ، یک فیلم گرم خانوادگی با فضای ملتهب و پرتنش بود که مورد استقبال همه قرار گرفت. اما حقیقی در کنعان باز هم به تجربه ای متفاوت دست زده است.

با وجودی که فیلمنامه کنعان هم با همکاری اصغر فرهادی نوشته شده و مانند چهارشنبه سوری به اختلافات میان یک زن و شوهر می پردازد به سختی می توان اشتراکی میان کنعان و چهارشنبه سوری پیدا کرد.

این فیلم از نظر پلات داستانی، حال و هوا، ریتم و مهم تر از همه نگاهی که در زیرلایه آن وجود دارد با چهارشنبه سوری متفاوت است. بخشی از این تفاوت به انتخاب داستانی برمی گردد که فیلمنامه کنعان از آن اقتباس شده؛ تیر و تخته اثر آلیس مونرو. در کنعان نیز مانند داستان مونرو همه تنش ها درونی است نه ملودراماتیک و بیرونی.

مینا، اصلی ترین کاراکتر فیلم که ترانه علیدوستی آن را بازی می کند، اعلام می کند که تا چند روز دیگر باید حتما طلاقش را از مرتضی بگیرد . ۱۰ سالی از زندگی زن و شوهر می گذرد و زن تنها دلیل جدایی را تمایل به زندگی در خارج از کشور و خسته شدن از این زندگی ۱۰ ساله عنوان می کند. در این میان آذر، خواهر مینا پس از سالها دوری از او نزدشان می آید و یکی از همشاگردی های مینا که دوست خانوادگیشان هم هست در اطراف این خانواده پرسه می زند.

نام او علی است، همسن میناست و ۱۰ سالی از مرتضی و شاید پانزده سالی از آذر کوچکتر است. عشقی پنهانی میان علی و مینا هست که با توجه به ممیزی در سینمای ایران بسیار تلویحی به آن اشاره شده.

همه فیلم به روابط میان این چهار نفرمی پردازد. هرچند در این میان بارداری مینا معلوم می شود، مادر مرتضی می میرد، خواهر تصمیمات عجیب و غریب می گیرد ولی در کنعان هیچ چیز به اندازه روابط به ظاهر سردی که میان کاراکترها در جریان است مهم نیست؛ هرچند همه اتفاقات طوری طراحی شده اند که مانعی ناخواسته برای تصمیم مینا باشند.

در نهایت هم مینا در یک تصمیم عجیب که ظاهرا ربطی به کاراکتر او ندارد تصمیم به ماندن می گیرد. او نگران از دست رفتن خواهر است و با خدای خود قول و قرار می گذارد که اگر آذر زنده بماند بچه اش را نگه دارد و در کنا رمرتضی بماند ؛ حفظ کانون خانواده .

به هر حال آنچه مهم است این است که همه اتفاقات به تصمیم های مینا از ابتدا تا انتها مربوط است. او استقلالی دارد که در کاراکترهای زن فیلم های سینمای ایران کم سابقه است. این نکته مهمترین ویژگی است که در زیرلایه های کنعان به چشم می خورد. احترام به موقعیت زن به عنوان یک انسان آزاد و برابر با مرد.

تفاوت کنعان با فیلمهایی که به منظور دفاع از حقوق زن ساخته می شوند نگاه انسانی آن است. کنعان بدون اشاره های سیاسی، اجتماعی رایج به موقعیت زن در ذات خود نگاهی روشنفکرانه به این مقوله دارد.

مهمترین کاستی کنعان عدم انسجام داستانی است که قرار است بیننده را به فیلم گره بزند. مخاطب تکه هایی از روابط آدمهایی را می بیند که تنها نقطه اتصالشان آشنایی قدیمی یا نسبت های خانوادگیشان است.

اشکال در نقطه ای است که روابط به خودی خود تلاقی با هم ندارند ، تلاقی که انسجام ایجاد کند . جذابیت روابط دو به دو میان آدمهای فیلم آن قدر فضای فیلم را پر کرده که بیننده بیشتر با شش تکه فیلم از هم جدا رو به روست تا یک فضای واحد که کاراکترهای فیلم رابا هم درگیر کند. از طرفی بخش مهمی از اتفاقاقت مربوط به گذشته است ، بنابراین پتانسیل کافی برای برقراری ارتباط بامخاطب را ندارد.

از طرفی بحث بر سر انتخاب درست یا غلط بازیگران آن قدر وسیع شد که حتی از گفتگوهای عوامل فیلم در مطبوعات می توان به اختلافات درون گروه فیلمسازی در این زمینه پی برد.

ترانه علیدوستی در نقش ۱۰ سال بزرگتر از خودش با گریم مبتدی یکی از بیشترین انتقادها را به همراه داشت. این نقش را قرار بود لیلا حاتمی بازی کند اما او به دلیل بچه دارشدن نقش را نپذیرفت و ترانه علیدوستی با خواندن فیلمنامه به مانی حقیقی پیشنهاد داد نقش مینا را بازی کند. اینها اظهاراتی است که مانی حقیقی در زمان جشنواره اعلام کرد.

به نظر می رسد برای انتخاب محمدرضا فروتن دلیل لازم نیست، او پنجمین فیلم خود را در سال ۸۷ بر پرده سینماها دارد. بهرام رادان در این فیلم هم نقش علی را برعهده دارد و موفق ترین عضو مجموعه بازیگران است. او هماهنگ ترین بازی را نسبت به فضای کلی فیلم دارد .

افسانه بایگان بازیگر نقش آذر توانسته گلیم خود را از آب بیرون بکشد ،اما نقش آذر می توانست به یکی از نقش های به یاد ماندنی سینما تبدیل شود .

در حال حاضر کنعان ، پس از فیلم "دعوت" پرفروش ترین فیلم اکران پاییز است. فروشی که عده ای آن را به وجود ستاره هایش نسبت می دهند اما هر کدام از این چهار بازیگر در کارنامه دو سه سال اخیرشان فیلم با فروش کمتر از صد میلیون تومان هم داشته اند.

به نظر می رسد مخاطبان تشنه دیدن فیلم های متفاوت هستند ؛ فیلم هایی که به آنها احترام بگذارد نه دست کم بگیردشان.

مطالب مرتبط