درباره الی: آیینه ای روبروی تناقض های ما

اصغر فرهادی

"اصغر فرهادی یکی از معدود کارگردانان ایرانی است که در چند فیلمی که تاکنون ساخته روند رو به رشد داشته و در هر فیلمش نسبت به فیلم قبلی پیشرفت محسوسی داشته است."

این توصیفی است که بسیاری از منتقدان سینمایی ایران در روزهای جشنواره فجر به کار بردند که عاری از حقیقت نیست، زیرا در سینمای ایران کارگردانان زیادی را می شناسیم که فیلمی درخشان ساخته اند، اما فیلم بعدی شان افت محسوسی داشته و کمتر سینماگری می شناسیم که فیلم های اخیرش نسبت به فیلم های قبلی اش بهتر باشد.

اصغر فرهادی با فیلم "درباره الی..." از خودش یک استثنا در سینمای ایران ساخته است.

فیلم اخیر او در جشنواره فیلم فجر با ستایش تقریبا همه منتقدان روبرو شد و آنها فیلم را نقطه عطفی در سینمای ایران دانستند.

جایزه خرس نقره ای بهترین کارگردانی از جشنواره برلین و نقدهای منتقدان خارجی از فیلم نیز این ستایش ها را کامل کرد. اما اصغر فرهادی چه کرده است که این همه ستایش داخلی و خارجی نثارش می شود؟

درباره الی تقریبا با تمام فیلم های ایرانی متفاوت است.

این تفاوت نه فقط در موضوع که در بازی ها و کارگردانی هم دیده می شود.

چند خانواده از طبقه متوسط ایران که همگی تحصیل کرده و به لحاظ ارزش ها و هنجارهای جامعه ایران بسیار معمولی و در متن جامعه اند، راهی شمال می شوند با دو مهمان پسری از دوستانشان که ساکن آلمان است و قصد ازدواج دارد و میزبانانش به رسم ایرانیان آستین بالا زده اند تا ازدواج کند و دختری که به این قصد به این سفر دعوت شده است.

فیلم از باریکه نوری شروع می شود که به داخل تاریکی عمیق تابیده می شود و چیزی را روشن نمی کند و نشان نمی دهد و فقط خود را اثبات می کند و نشان می دهد.

از این باریکه نور که تیتراژ آغازین فیلم را همراهی می کند، می گذریم تا همراه فریادهای شادی بخش مسافرانی باشیم که سر از پنجره ماشین هایشان در آورده اند و درون تونل را از فریادهایشان پر کرده اند و بعد می رسیم به ویلا و چه لوکیشن مناسبی برای اتفاقی که قرار است بیافتد.

نیمه خوش فیلم چنان به سرعت می گذرد که کسی باور نمی کند این زمان گذرا، نیمی از فیلم را شامل می شود. بازی های بازیگران چنان باور پذیر است که انگار در حال تماشای فیلمی از سفری خانوادگی هستی که اعضایش با تو نسبتی دارند.

تکنیک فیلمبرداری نیز به تقویت این حس کمک می کند. بازی ها درخشان اند، بازی هایی که می خواهند نشان بدهند که بازی در کار نیست و آن چه که می گذرد، عین زندگی است. اغراقی در کار نیست و همینطور به رخ کشیدنی که معمولا ایراد فیلم های ایرانی است که مدعی نوآوری اند.

هماهنگی میان بازی ها، لوکیشن انتخاب شده، حرکت دوربین و دیالوگ ها چنان است که این احساس را به تماشاگر می دهد که او نیز مسافری است که با این خانواده به سفر رفته و وقتی الی در دریا غرق می شود (آیا واقعا غرق می شود ؟ این هم سوالی است که تا پایان فیلم با مخاطب همراه است) با آن ها درگیر می شوی.

فیلم دو پاره است و به قولی دیر آغاز می شود. در بخش اول فیلم هیچ گره جدی داستانی وجود ندارد، با این حال کشش دارد و یک جور شوخ طبعی طبیعی فیلم را پیش می برد و اتفاقا آن قدر جذاب در آمده است که مخاطب فیلم احساس نمی کند نیمی از فیلم گذشته است و هنوز گرهی در داستان نیافتاده است تا آن گره باز شود.

در آخرین صحنه قبل از غرق شدن الی، الی را می بینیم که نخ بادبادک را به دست دارد و صدای خنده اش قاتی صدای موج های دریا شده است.

دوربین روی دست است و لرزش هایش با حرکت موج هماهنگ است و الی در کادر با حرکت دوربین انگار هماهنگ با موج حرکت می کند.

در نمای قبل از فاجعه بادبادک را در آسمان می بینیم که به قاب پنجره می رسد و زاویه دید تغییر کرده است.

صدای برخورد توپ با چیزی که نمی دانیم چیست، خبر از فاجعه دارد. از صحنه ای زیبا به فاجعه ای بزرگ وصل می شویم.

با غرق شدن کودک و سپس "الی" در دریا گره ایجاد می شود ، اما این گره نه تنها باز نمی شود که گره هایی دیگر نیز ماجرا را بغرنج می کند و کارگردان تصمیم ندارد از بغرنجی ماجرا بکاهد و تا آخر فیلم ادامه اش می دهد و مخاطب را با مسئله هایی که ایجاد کرده است، تنها می گذارد.

غرق شدن الی آیینه ای می شود تا این چند خانواده معمولی، مهربان و شوخ طبع، چهره ای دیگر از خود نشان بدهند. شاید این فیلم در کنار همه بحث هایی که دارد، خصلت آیینه ای را دارد که می خواهد ما را به ما بشناساند.

ما درمقابل فاجعه چه رفتاری از خود نشان می دهیم؟ نیمی از فیلم درباره همین رفتار است و این رفتار در عین حال که عجیب و غریب است چقدر آشنا و باور پذیر است.

رفتاری که در درونش تناقض های بزرگی خفته است. دویدن های بی سرانجام در جست و جوی الی، لرزش های دوربین که باز هم روی دست است و سپس قضاوت های بعدی درباره الی همه حکایت از همین تناقض ها دارد.

مطالب مرتبط