علی رهبری و ریتم هفت

«علی رهبری» آهنگساز و رهبر ایرانی ارکستر های بین المللی به نظریه تازه ای در مورد موسیقی سنتی ایران رسیده که خود آن را موج انقلابی در این حوزه به شمار می آورد.

رهبری که کار موسیقی را از خردسالی و از عرصه موسیقی مطربی (عامیانه شهری) آغاز کرده، در کوتاه مدت، با گذر از هنرستان عالی موسیقی تهران و آکادمی موسیقی وین، به موفقیت های چمشگیری دست یافته است.

او تا کنون بیش از 120 ارکستر معتبر اروپایی از جمله ارکستر پرآوازه فیلارمونیک برلین را در اجرای آثار آهنگسازان برجسته رهبری کرده است. شمار صفحات و ریسک هییی که از این اجراها به بارار آمده از رقم 150 در می گذرد.

رهبری در زمینه آهنگساری نیز فعال بوده است از میان آفریده های او " خون ایرانی روی سل" و " نوحه خوان" برای ویولن و ارکستر از شهرت بیشتری برخوردار شده است. رهبری "نوحه خوان" را زیر تاثیر مراسم عزاداری عاشورا نوشته و در سال 1997 با ارکستر فیلاvمونیک ایرانی که خود بنیاد کرده است، به اجرا در آورد.

اما نظریه تازه علی رهبری که به گفته او پس از مطالعات بسیار دقیق به دست آمده، به ریتم های مفقود در موسیقی مکتوب سنتی ایران مربوط می شود. ریتم هایی که در موسیقی بومی و عامیانه شهری(مردمی) موجود است، ولی در اجراهای سنتی نادیده گرفته می شود.

مهم ترین این ریتم ها ضرب هفت هشتم است که همه آن را به اشتباه شش هشتم تشخیص داده اند.

رهبری این اشتباه را "بزرگ و عجیت و غریب" می نامد و می گوید: "موسیقی دانان سنتی چون تازه با نت نویسی ابتدایی آشنایی داشته این ریتم و همه چیز را دو ضربی یا سه ضربی می شنیده اند در وقت نوشتن قطعات ضربی متوجه ریتم واقعی آن ها نشده اند، آن را نادیده گرفته اند و از این راه شادی را در موسیقی سنتی سلب کرده اند!"

موسیقی عامیانه

رهبری نمونه هایی از حضور ضرب هفت هشتم در موسیقی بومی و عامیانه شهری به دست می دهد: "آهنگ معروف باباکرم در هفت است. یار مبارک بار در هفت است. در مازندران خانم ها با هفت می رقصند. بیشتر سیه زنی های ما در هفت است. به خاطر همین هفت است که عامه مردم، موسیقی عامیانه را بیشتر دوست دارند."

رهبری می افزاید:" نت نویسی در ایران نیز باید وسیله ای باشد برای آنکه بشود همه قطعات موسیقی را با دقت و وسواس نوشت، به شکلی که هم خواننده غیر ایرانی - مثلا اورپایی - هم بتواند آن را همان گونه که هست اجرا کند. ولی باباکرم را مثلا وقتی به یک نوازنده اروپایی می دهید، در اجرا درست صدا نمی دهد. و خلاصه باباکرم نمی شود! تا آشنایی موسیقیدانان سنتی با دقایق نت نویسی و عدم تشخیص درست ریتم ها و میزان ها این کار ناممکن ساخته است."

علی رهبری می گوید این نظریه باید به دست همه برسد و همه توجه پیدا کنند که چه ریتم درجه یک را در اختیار داشته اند ولی از آن استفاده نکرده اند. در همین ریتم از دست رفته ما، ترک ها وفور استفاده می کنند.

او که از دوازده سیزده سالی پیش برای رهبری ارکستر به ترکیه می رود توجه پیدا کرده که همان ریتم درجه یک ما را برده اند و آن را در ساختار موسیقی خود به کار گرفته اند. "موسیقی ما که از ترکیه نیامده قضیه بر عکس است. پس چرا ترک ها این ریتم را دارند ولی ما نداریم؟"

این که بعضی ها می گویند این مال موسیقی ترکی است دروغ است. واقعیت این است که ترک ها توانسته اند آن را تشخیص دهند و بنویسند. در ایران، در عمل فقط آن را در عروسی ها و در کار مطربان خیالانی می بینیم. تنها خیابان سیروس(سابق) از آن نگاهبانی کرده است!"

زمینه انقلاب

رهبری در برابر این پرسش که آیا فکر نمی کند که این حرف ها از سوی سنت گرایان موزد اعتراض و مخالفت قرار گیرد می گوید: "به همه دوستان توصیه می کنم، قبل از این که واکنش نشان بدهند، سه چهار بار فکر بکنند. چون اگر من صد در صد مطمئن نبودم (نه 99/5 درصد) این نظریه را اصلا رو نمی کردم. این چیزی است که در حقیقت همه را خوشحال خواهد کرد. امکانی را در اختیارشان قرار می دهد که مال خودشان است. چیزی نیست که من ساخته باشم، وجود دارد. حرف من این است که شما که این ریتم را دارید چرا از آن استفاده نمی کنید؟ شده اید مثل"موزه"، فقط تکرار تکرار و تکرار"

من مطمئنم که این حرف ها زمینه انقلابی خواهد شد در موسیقی ایرانی. انقلابی که از درون خودش سر بر می آورد. به هیچ کس ضرری نمی زند. به هیچ کس هم از این راه اهانتی نمی شود. ندانستن که گناه نیست! به هر حال اگر کسی بیاید و بگوید که این موسیقی خیابانی بازاری است نشان می دهد که آدم بی سوادی است!"

مجله هنر موسیقی که سال هاست در تهران منتشر می شود، برای تیر ماه امسال شماره ویژه ای را در شرح و تفسیر نظریه علی رهبری تدارک دیده است. رهبری خود نیز قرار است حرف هایش را در کتابی مستقل انتشار دهدو در آن زمان باز به او و نظریه اش خواهم پرداخت.

مطالب مرتبط