بحثهای زبان فارسی تاجیکستان

Image caption پارک رودکی پس از ظهر روز چهارشنبه محل برگزاری جشن زبان بود

روز 22 ژوئیه مصادف با روز تصویب قانون زبان در تاجیکستان در سال 1989 است اما بیست سال پس از اعلام زبان تاجیکی (فارسی) به عنوان زبان رسمی دولتی تاجیکستان، بحث و بررسیها پیرامون مقام این زبان و معیارهای آن همچنان ادامه دارد.

اما رئیس جمهوری تاجیکستان در سخنرانی خود به مناسبت جشن زبان تاجیکی در روز 21 ژوئیه گفت: " در این دوره (20 سال) وابسته به استفاده از زبان دولتی در امور کارگذاری و دیگر بخشهای اقتصادی و اختماعی مشکلات زیادی وجود داشتند که اکثر آنها تدریجا در نتیجه تدبیرهای اندیشیده دولت و حکومت کشور برطرف کرده شدند و در بابت حل مساله های دیگر کار ادامه دارد."

امامعلی رحمان پیشنهاد کرد که "برای تامین روند درست انکشاف زبان ادبی" برنامه دولتی رشد زبان ملی تهیه شود و همچنین خواستار تاسیس "نهادی مستقل در شکل کمیته زبان و اصطلاحات نزد حکومت جمهوری تاجیکستان" شد.

قرار است پارلمان تاجیکستان پس از خاتمه تعطیلات تابستانی خود طرح قانونی جدید زبان را که حکومت اخیرا تسلیم کرده است بررسی و تصویب کند.

این طرح دولتی در حالی برای بررسی به پارلمان پیشنهاد شده است که قبلا گروهی از دانشمندان از فرهنگستان علوم تاجیکستان طرح دیگری را برای بررسی به دولت ارائه کرده بودند.

گفته می شود پیشنهاد این گروه پس از یک مطالعه پنج ساله توسط عالمان و متخصصان زبان تهیه شده است ولی مسئولان دولتی این طرح را کنار گذاشته و طرح دیگری را به جای آن تهیه کردند.

مقامات می گویند که طرح قانونی جدید زبان بر مبنای طرح پیشنهادی عالمان زبانشناس تهیه شده است ولی برخی از زبان شناسان با ابراز نگرانی در مورد محتوای این لایحه، آن را متفاوت با طرحی می دانند که گروه کاری متشکل از متخصصان زبانشناس با عضویت آکادمیسین محمدجان شکوری پیشنهاد کرده بود.

"لایحه دولت نباید تصویب شود!"

آکادمیسین شکوری که بعد از ظهر روز 22 ژوئیه در برنامه ویژه ای به مناسبت روز زبان در باغ رودکی شرکت داشت، ابراز امیدواری کرد که طرح قانونی جدید زبان در شکلی که هم اکنون به پارلمان ارائه شده است، تصویب نشود.

وی در این باره گفت:"من از پرینسیپ عمومی این قانون راضی نیستم. این طرح قانون حکمرانی کل زبان فارسی را در جامعه تامین کرده نمی تواند. این قانون مضمون دوزبانی دارد. به زبان باید حقوق کامل داده شود، در همه بخشها، تا این که زبان رشد کند. هیچ ممکن نیست که این طرح به این شکل تصویب شود."

Image caption "هیج ممکن نیست که این طرح (طرح قانون زبان) به این شکل تصویب شود"

آقای شکوری می گوید: "در آن طرحی که ما به دولت پیشنهاد کردیم، اولویت مقام زبان تاجیکث در کلیه بخشهای اجتماعی، اقتصادی، علمی و سیاسی فراهم شده بود. مثلا، حالا تا 40 درصد برنامه های تلویزیون تاجیکستان به زبان غیرتاجیکی پخش می شود. زبان تاجیکی حتی در سطح تحصیلات عالی صد درصد رایج نیست. حتی زبان علم در فرهنگستان هم به زبان تاجیکی نیست."

آکادمیسین شکوری افزود که مطمئین است پارلمان تاجیکستان "این کمبود (طرح) قانون را برطرف کرده، قانون را تکمیل داده و سپس آن را تصویب خواهد کرد."

اما کارشناسان همواره از فقدان استقلال پارلمان تاجیکستان انتقاد کرده و گفته اند که پارلمان همه گونه قانونی را که از سوی رئیس جمهور ارائه می شود، تصویب می کند.

"بگذار فرزندان ما به زبان روسی و انگلیسی آزادانه حرف بزنند"

سخنرانی محمدسعید عبیدالله یف، شهردار دوشنبه، در مراسم ویژه به مناسبت روز زبان نیز از آن گواهی می داد که به احتمال زیاد مقامات این کشور با آکادمیسین شکوری همعقیده نیستند.

Image caption محمدسعید عبیدالله یف از ضیایان خواهش کرد تا "از قالبهای سختشده بیرون ایند"

آقای عبیدالله یف در سخنرانی خود از جمله چنین ابراز نظر کرد: "زبان دانی، جهان دانی - حکمت عالیست. در زمان جهانی شوی این حکمت معنی عمیقتری پیدا می کند. ما را وادار می کند که در برابر زبان مادری زبانهای دیگر را نیز آموزیم، تا جهان را خوبتر شناخته و موقع خود را در جهان معاصر مستحکمتر کنیم."

وی خطاب به ضیایان تاجیک گفت:"مخصوصا از ضیایان خواهش می کنم یکطرفه فکر نکنید. از قالبهای شخ شده بیرون براییم و امکانیت فراهم کنیم که همراه با افتخار و احترام به زبان مادری جوانان را به آموختن زبانهای دیگر تشویق کنیم."

رئیس شهر دوشنبه افزود: "بگذار فرزندان ما به زبان روسی و انگلیسی آزادانه صحبت کنند، کسی که شیر مادر تاجیک خورده است، هیچ گاه زبان مادری را فراموش نخواهد کرد."

با این وجود، انتظار برخی از ضیایان تاجیک در روز زبان از رئیس جمهوری تاجیکستان این بوده است که در باره برنامه دولتی برای بازگشت به حروف نیاکان سخن کند. این موضوع در تاجیکستان همواره پشتیبان و مخالفان خود را داشته است.

مخالفان حروف نیاکان عمدتا زبان تاجیکی را از زبان فارسی ایران و افغانستان متفاوت دانسته و تغییر حروف زبان تاجیکی را از سیریلیک به فارسی عربی "مصرف مبالغ هنگفت برای تقلید از ایرانیها" می خوانند.

اما طرفداران تغییر حروف سیریلیک به فارسی، پیوسته بر ضرورت دسترسی مردم تاجیک به ادبیات غنی نیاکان خود و علم و اطلاعات معاصر در کتب و اینترنت به حروف فارسی تاکید کرده اند.

آرمانهای کوششگران زبان رسمی

تاریخ اعلام زبان فارسی-تاجیکی به عنوان زبان رسمی و دولتی با تهیه و تصویب قانون زبان در تاجیکستان حاصل تلاشهای تعدادی ضیایان سرشناس توام بوده است.

Image caption احمدشاه کاملزاده: "طاهر عبدالجبار حق داشت تصویب قانون زبان را پیروزی خود بداند"

این قانون پس از بحث و مخالفتهای شدید برخی از مقامات وقت در روز 22 ژوئیه سال 1989 در جلسه شورای عالی تاجیکستان به تصویب رسید.

طبق این قانون قرار بود که تاجیکستان تا سال 1994 خط خود را به حروف نیاکان تبدیل ولی این بند قانون در سال 1994 پس از اصلاح آن برانداخته شد و تبدیل عبارت زبان "فارسی-تاجیکی" به "زبان تاجیکی" نیز بخشی از اصلاحات وارده به قانون بود.

طاهر عبدالجبار، رهبر جنبش "رستاخیز" در زمان "پرسترایکا یا بازسازی گورباچفی" از نمایندگان معدود پارلمان در آن زمان بود که برای کسب مقام دولتی زبان تاجیکی تلاش می کرد.

وی از متصدیان نخستین راهپیمایی در تاجیکستان شوروی بود که آویزه ای با شعار "به زبان تاجیکی مقام دولتی داده شود!" بر گردن داشت.

احمدشاه کامل، روزنامه نگار تاجیک که یکی از فعالان این جنبش بود، نقش "رستاخیز" در راه مقام دولتی گرفتن زبان تاجیکی را بزرگ می داند.

وی می گوید: "لحظه ای که پارلمان قانون در باره زبان را تصویب کرد، استاد طاهر در تالار راست می ایستاد و از چشمانش اشک جاری می شد. فکر می کنم که استاد، آن لحظه را لحظه پیروزی خود می دانست و حق هم داشت."

با گذشت بیست سال از این تاریخ، هرچند این موضوع که زبان روسی جایگاه زبان تاجیکی را در تاجیکستان تنگ می کند، اکنون به شدت قبلی مطرح نیست، دانشمندان و زبان شناسان از اشتباهات فراوان در زبان کارگذاری و رسانه ها گله دارند.

هم اکنون نگرانیها این است که تصویب قانون جدید که به پارلمان برای بررسی ارسال شده است، می تواند مبارزات چندین ساله ضیایان در راه بازگرداندن زبان مادری به تاجیکان را زیر سوال ببرد.