'اصول دموکراسی' در تعالیم پایه گذار فقه حنفی

Image caption در این نشست دانشمندان از ایران، افغانستان و تاجیکستان شرکت داشتند

در محفلی در فرهنگستان علوم تاجیکستان کتب جدید پژوهشگران و تاریخ نویسان ایرانی، افغان، هند و تاجیک در مورد زندگی نامه و فعالیت امام اعظم ابوحنیفه، پایه گذار مکتب فقه حنفی، معرفی شد.

نعمان ابن ثابت، موسوم به ابوحنیفه و مشهور به امام اعظم، پایه گذار فقه حنفی، از شعبه های اصلی فقه اهل سنت است.

ابو حنیفه در سال 80 هجری در کوفه متولد شد و در سال 148 هجری وفات یافت و از او به عنوان یکی از "تابعون" یاد می شود، یعنی کسانی که در طول حیات خود، با برخی صحابه های پیامبر اسلام ملاقات کردند و احادیثی را مستقیما از آنان شنیدند.

بیشتر کتبی که در تاجیکستان درباره امام اعظم انتشار یافته به خط سیریلیک نشر شده و کتاب عسکرعلی رجب اف با عنوان "نقش امام اعظم در فرهنگ آسیای مرکزی" به زبانهای انگلیسی و روسی نیز منتشر شده است.

شرکت کنندگان در این محفل در سخنرانی های خود با تاکید بر نقش امام اعظم در تاریخ اسلام گفتند که آموزش آثار علمی و اخلاقی امام ابوحنیفه از باعث از میان رفتن اختلافات بین گروهها و فرفه های متفاوت مذهبی می شود.

امام اعظم از نگاه محققان

جعفر رنجبر، مدیر کتابخانه خلیل الله خلیلی در تاجیکستان، یکی از تهیه کنندگان کتابی به نام "افکار و روزگار امام اعظم از دیدگاه محققان"، هدف از انتشار این کتاب را جلوگیری از "پیروی کورکورانه" از افکار و عقاید دینی ابوحنیفه می داند.

Image caption آقای رنجبر می گوید هدف از نشر کتاب جلوگیریی کور کورانه از عقاید دینی امام اعظم است

آقای رنجبر می گوید: "ما کوشش کردیم در این کتاب بیشتر جنبه های علمی، تربیتی و آموزشی و اخلاقی که امام اعظم از خود و شاگردانش به میراث گذاشته است، معرفی کنیم. نقش امام اعظم با اندیشه های انسانی، معنوی و بشری که دارد، برای جوانان در جامعه امروزی خیلی مهم است. البته نسل جوان باید جنبه های علمی وی را بیاموزد، زیرا ما شاهدیم که در نتیجه پیروی کورکورانه از جنبه های دینی در جهان، حرکتهای نادرستی در میان جوانان بروز می کند."

در کتاب "افکار و روزگار امام اعظم از نگاه محققان" پژوهش دانشمندان سرشناس، از جمله عبدالحی حبیب، ابو الاعلی مودودی، شیبلی نعمانی و دو نمونه "وصایای امام اعظم" در 460 صحفه گرد آوری شده و این کتاب با شمارگان 1310 منتشر شده است.

در صحفه های نخست کتاب عکسهایی از مزارهای امام اعظم و شاگردان وی و مکان تولدش چاپ شده است.

زمامداری از نگاه ابوحنیفه

نخستین مقاله بعد از دیباچه کتاب با عنوان "افکار و روزگار امام اعظم" از ابوالعلا مودودی، دانشمند و متفکر مسلمان هندی تعلق دارد که از جمله نظریه پردازان اسلام سیاسی است.

در دیباچه کتاب در باره این تحقیقات چنین آمده است: "نگاه و نظر علامه مودودی راجع به تاریخ و تفکر اسلامی بسیار جدی، علمی و انتقادی و زمانه ای می باشد."

Image caption در این کتاب تحقیقات دانشمندان افغان و هندی نشر شده است

یکی از بخشهای تحقیقات ابوالعلا مودودی در باره نظرات ابوحنیفه در بابت دولت و دولتداری است و این نویسنده تلاش کرده است، آموزه های او را با ارزشهای دولتداری امروز مقایسه کند.

این دانشمند در باب "آزادی بیان" می نویسد: "ابوحنیفه در باب مساله آزادی بیان چنان متعصب است که زندان یا مجازات شخصی را که در باره حاکم قانونی یا حکومت عدل او بد گفته است، جایز نمی شمارد. حتی اگر این شخص کار را به جایی برساند که خلیفه را دشنام بگوید یا قصد کشتن او را داشته باشد، مگر وقتی که این شخص به نوبه خود عزم شورش مسلحانه یا برهم زدن صلح را داشته باشد."

بر اساس تحقیقات این پژوهشگر، "همه معاصران ابوحنیفه از امانت و صداقت وی سخن می گفتند."

در بخش جدایی قوه قضایه از مجریه (اجراییه) در تحقیقات ابوالعلا مودودی آمده است: "اگر هدف این است که عدالت رعایت شود، قوه قضایه باید از قوه مجریه (اجراییه) مجزا (جدا) باشد."

در باب "مساله عصیان بر ضد حکومت ظالمانه" به حق مردم در اعتراض علیه فرمانروایان و سروران ظالم از دیدگاه ابوحنیفه اشاره شده است که در جامعه های دموکراتیک امروز نیز بخشی از حقوق مردم محسوب می شود.

در این باب آمده است: "گروه کثیری از اهل حدیث جایز دانستند که مسلمانان بر ضد ستمگر فریاد برآورند و آن چه در ذهنشان می گدرد، در برابر او بگویند، اما نمی توانند به شورش برخیزند، حتی اگر او حقوق قانونی ایشان را غصب کند. ولی عقیده ابوحنیفه در این باره آن بود که اساسا خلافت متکفل ستمکار بیت المال نادرست و غیرقابل تایید است و سزاوار آن است که واژگون گردد و تکلیف آنهاست که بر ضد آن سر به شورش بردارند.."

بخش دیگر تحقیقات ابوالعلا مودودی به ابویوسف، یکی از تواناترین شاگردان ابوحنیفه اختصاص دارد که در بابی از آن با عنوان "روح دموکراسی" آمده است که "مسلمانان حق مسلمی دارند که از فرمانروایان خود انتقاد کنند و بیان می کند که این انتقاد به خیر و صلاح مردم و دولت هر دو است."

ضمنا، به نوشته برخی از تاریخنگاران ابوحنیفه خود با حکام دوران سر سازگاری نداشت و به همین خاطر به زندان افتاده و در زندان فوت کرده است.

سالگرد امام اعظم

این نخستین بار نیست که در تاجیکستان کتاب هایی درباره زندگینامه و افکار امام اعظم نشر می شود و در گذشته هم در این زمینه آثاری انتشار یافته است.

با اینهمه، بسیاری از مردم تاجیکستان، با وجود تبعیت از فقه حنفی، با دیدگاه های او در زمینه مسایل امروز جهان، مانند دموکراسی و حقوق بشر، آشنایی چندانی نداشته اند.

Image caption آقای عثمان به کمبود کتوب درسی و آموزشی به زبان تاجیکی برای جوانان اشاره کرد

بعد از آن که امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان در ماه سپتامبر سال 2008 ضمن سخنرانی به مناسبت تجلیل از هفدهمین سالگرد استقلال این کشور سال 2009 را سال بزرگداشت امام اعظم اعلام کرد، در تاجیکستان محافل و نشستهای زیاد علمی در باره فعالیت و عقاید دینی ابوحنیفه برگزار شده است.

ولی برخی از منتقدان این ابتکار دولت تاجیکستان را نوعی تلاش برای تبدیل مذهب حنفی به اید ئولوژی دولتی خوانده و این حرکت را با قانون اساسی این کشور مغایر دانسته اند زیرا قانون اساسی تبدیل عقاید دینی به ایدئولوژی دولتی را در تاجیکستان ممنوع کرده است.

محفل معرفی کتب جدید نیز به مناسبت تجلیل از 1310 سال تولد امام اعظم دایر شد و به جز مسئولان کتابخانه خلیل الله خلیلی، دانشمندان فرهنگستان علوم تاجیکستان نیز در برگزاری آن سهم داشتند.

دولت عثمان، کارشناس تاجیک که در این نشست شرکت داشت، با تاکید بر ضرورت نشر کتب بیشتری در باره امام اعظم می گوید، دولت تاجیکستان باید در کنار یادآوری از فعالیت و افکار چهره های بزرگ علمی و دینی گذشته، در مورد رشد امروزی جوانان، بویژه در عرصه نو آوریهای فنی و تشکل عقلانی سیاسی نیز اقدام کند.

Image caption در صفحه های نخست کتاب عکسهای از مزارهای امام اعظم و شاگردان او نشر شده است

آقای عثمان با تاکید به کمبود کتب لازم به زبان فارسی-تاجیکی برای جوانان در تاجیکستان می افزاید: "ما باید برای پیشرفت اقتصادی در کشورمان به برگزاری تدابیر فرهنگی و ادبی اقدام کنیم. برای جوانان کتب جدید برای آموزش حقوق و اقتصاد کم داریم. به عنوان مثال، دختر من در دانشگاه در بخش حقوق تحصیل می کند. من از آنکه دخترم در دریافت کتب لازم حقوقی و یا عرصه های دیگری به زبان تاجیکی مشکل دارد، خبر دارم."

در محفل معرفی کتب جدید در رابطه با زندگی و فعالیت امام اعظم همچنین تحقیقات عبدالشریف باقیزاده، شیبلی نعمانی و حجر مکی و همین طور حدود ده نامگوی کتابهای مختلف برای حاضران معرفی شد.