فرزندان هيتلر؛ نگاهی به فيلم روبان سفيد

میشاییل هانه‌که کارگردان اتريشی، امروز يکی از مهم ترين سينماگران زنده دنياست. هانه‌که بعد از ساختن چند فيلم موفق در فرانسه، به زادگاهش آلمان برگشت و فيلم روبان سفيد را در باره سرزمين مادری اش و تاريخ معاصر آن ساخت. فيلمی که در شصت و دومين فستيوال فيلم کن، جايزه نخل طلا را به دست آورد.

درونمايه بيشتر فيلم های میشاییل هانه‌که، آسيب شناسی وجدان تاريخی اروپايی ها و تاريخ معاصر اين قاره است.

فيلم پسا استعماری پنهان، نقد راديکال او از جامعه امروز غرب و تاريخ و گذشته استعماری آن بود.

اين که چگونه انسان اروپايی سعی می کند با ناديده گرفتن حضور قربانيان استعمار در کنارش و راندن خاطرات گذشته به پس ذهنش، بخشی از تاريخ معاصر خود را فراموش يا پنهان کند. هانه‌که در پنهان، با به پرسش کشيدن وجدان فردی شخصيت محوری اش، وجدان جمعی مردم فرانسه را به چالش کشيد. اين بار وی در فيلم روبان سفيد، وجدان جمعی ملت آلمان را به چالش می کشد.

هانه‌که با رويکردی تمثيلی از طريق روايت يک داستان پاستورال و به ظاهر غير سياسی، بار ديگر به بازخوانی تاريخ معاصر اروپا پرداخته و ما را به ريشه های ظهور فاشيسم در اروپا، ارجاع می دهد.

روبان سفيد، تصويری تکان دهنده از يک جامعه بيمار و ناهنجار است که به سوی بحران و فروپاشی می رود و آبستن حوادثی سهمناک و خونين است.

هانه‌که خود آن را بررسی ريشه تروريسم از هر نوعش، چه مذهبی و چه سياسی خوانده است.

داستان فيلم در سال 1914 و در آستانه وقوع جنگ جهانی اول در دهکده ای فئودالی در شمال آلمان اتفاق می افتد.

يک سلسله رويدادهای مرموز در دهکده، باعث ايجاد سوءظن، بدگمانی و بحران در ميان روستائيان شده و زندگی عادی آنها را به هم می ريزد.

فيلم از زبان پيرمردی به نام یاکوبی روايت می شود که داستانی مربوط به گذشته را روايت می کند. زمانی که به عنوان معلم و مدير مدرسه در اين دهکده خدمت می کرده و ناظر ماجراهای هولناکی بود که در آن ايام در آن روستا اتفاق افتاد.

حوادث عجيب و اسرارآميزی که اهالی اين روستا را در بهت و حيرت فرو می برد اما همانند فيلم پنهان، نه پليس و نه روستائيان، هيچکس نمی داند، چه کسی عامل وقوع آنهاست.

سقوط پزشک دهکده از اسب بر اثر تله ای که برای او گذاشته می شود، قتل مرموز زن يکی از دهقانان، شکنجه و آزار يک کودک عقب مانده ذهنی، ربودن پسر ارباب ده و کتک زدن و آزار او، و به آتش کشيده شدن انباری ارباب ده و تخريب مزرعه کلم او، نمونه هايی از بلاهايی است که بر سر ساکنان ده می آيد.

هانه‌که فيلمسازی بدبين است و با بدبينی به جهان، انسان و روابط انسانی نگاه می کند. در نگاه او خشونت، بی رحمی، انتقام، بهره کشی و ديگر آزاری، چرخه ای بی پايان است که نسل به نسل تکرار می شود.

خشونت و رفتار ساديستی، يکی از تم های محوری آثار هانه‌که است. رويکرد هانه‌که به خشونت در روبان سفيد، رويکردی روانشناسانه و تاريخی است.

حرف اصلی هانه‌که در اين فيلم اين است که خشونت، سرکوب مذهبی و سوء استفاده از کودکان، عامل اصلی پيدايش ايدئولوژی فاشيسم و روی کار آمدن رايش سوم در آلمان بود.

وی در اين فيلم، با استادی، خشونت و وحشت نهفته در زير پوست زندگی عادی و روزمره را به ما نشان می دهد.

نظام اجتماعی دهکده، نظامی پدرسالارانه و مستبدانه است که بر مبنای سلسله مراتب کاستی و طبقاتی بنا شده و به وسيله فئودالی به نام بارون اداره می شود.

کودکان ده به خاطر بی انضباطی و قانون شکنی، به شيوه ای آيينی و سخت تنبيه می شوند. اين تنبيهات نه فقط جسمی بلکه روحی است.

کشيش دهکده (با بازی درخشان کلاوسنر) نيز همانند بارون، مردی مستبد و سخت گير است. وی فرزندانش را مجبور می کند که از روبان سفيد به نشانه پاکی و معصوميت از دست رفته، به عنوان بازوبند استفاده کنند(بازوبندهايی که آشکارا استعاره ای از صليب های شکسته است که بعدا جوانان حزب نازی بر بازوی خود می بندند) اما آيا اين کودکان واقعا پاک و بی گناهند يا هيولاهايی اند که خود را در قالب کودکانی خاموش و مودب جا زده اند؟

اگرچه همان گونه که از فيلم های هانه‌که انتظار می رود، هرگز هويت واقعی مجرمان بر ما فاش نمی شود، با اين حال نشانه هايی در فيلم وجود دارد که تلويحا به ما می گويد چه کسانی می توانند عامل اصلی اين بلاها و خسارت ها باشند.

ما نيز همانند معلم دهکده، می توانيم حدس بزنيم که همه اين کارها را کودکان به ظاهر معصوم دهکده انجام داده اند. کودکانی که سال ها بعد، هيتلر را به قدرت می نشانند و برايش سرود فتح می خوانند تا خشم و عقده های روانی سرکوب شده خود را به رهبری او بر سر والدين خود خالی کنند.

اين کودکان، پرورده همان نظام اجتماعی و ارزش های اخلاقی کهنه و پوسيده آنند و حالا به تلافی همه بلاهايی که از سوی والدين شان بر سرشان آمده و تنبيه های وحشتناک و خشنی که در مورد آنها صورت گرفته، در صدد انتقام جويی برآمده و دست به اين اعمال شرارت آميز زده اند.

آنها در دسته موسيقی کر کليسايی شرکت می کنند که معلم مدرسه رهبری آن را به عهده دارد.

کشيش دهکده، بارون، پزشک، و برخی از دهقانان نيز اعضای ديگر اين ارکستر بزرگ اند. ارکستر کر کليسايی، استعاره ديگری از ارکستر بزرگ فاشيسم است که بعدها به رهبری هيتلر، مارش نظامی فتح اروپا را به اجرا درمی آورد.

بدين گونه هانه‌که نشان می دهد که اين تنها کودکان نيستند که سرمنشا شر و رفتار خشونت آميزند بلکه بزرگسالان نيز در کنار آنها و با آنها همدست اند و نمی توانند خود را تبرئه کنند.

لبه تيز حمله هانه‌که، نه متوجه حکومت ها يا افراد خاص سياسی بلکه متوجه تک تک آحاد يک جامعه انسانی و رفتار اجتماعی آنهاست که با رياکاری، دروغ و پنهان کاری، جامعه را به انحطاط، تباهی و سقوط می کشانند.

هانه‌که نيز همانند هيچکاک، در فيلم های خود نشان می دهد که نيروی شر و پليدی در ذات انسان قوی تر از نيروی خير و درستکاری است و همين شر است که تدريجا او را به سمت فاجعه می برد.

هانه‌که، بيش از همه به مفاهيم واژه هايی چون «معصوميت» و « عادی بودن» در جامعه انسانی بدبين و مشکوک است، آن هم در جامعه ای که به پنهان کاری و دروغ عادت کرده است.

مردان فيلم روبان سفيد، در خفا دست به کارهايی می زنند که در تضاد با اصول اخلاقی ای که تبليغ می شود، قرار دارد. به عنوان نمونه پزشک دهکده که در خفا از فرزند خدمتکارش بهره برداری جنسی می کند.

روبان سفيد فيلم شلوغ و پر بازيگری است و نمونه ای است از مهارت هانه‌که در طراحی ميزانسن و کارگردانی صحنه های شلوغ و هدايت صدها سياهی لشکر.

دهقانان و کودکان در اين فيلم جنبه سياهی لشکر و دکوراتيو ندارند بلکه به اندازه شخصيت های اصلی اهميت دارند.

روايت فيلم برخلاف ساختار روايی فيلم های قبلی هانه‌که مثل « رمز ناشناخته» و « پنهان»، سرراست و کلاسيک است.

لحن ادبی فيلم و نقش معلم به عنوان روايتگر اول شخص در فيلم، اين توهم را در بيننده ايجاد می کند که سرگرم تماشای يک فيلم اقتباسی بر اساس يک رمان کلاسيک پاستورال است، در حالی که روبان سفيد، اثری ارژينال است و هانه‌که آن را به کمک ژان کلود کری یر، فيلمنامه نويس برجسته فرانسوی نوشته است.

هانه‌که و فيلمبردارش کريستين برگر، با استفاده از عکس های سياه و سفيد تاريخی مربوط به اين دوران، فضای اين دوره را با دقت بسيار و نزديک به واقعيت تاريخی آن دوره، درآورده اند.

سبک تصويری فيلم، ترکيب بندی نماها، فيلمبرداری سياه و سفيد و لحن و ريتم آرام و شاعرانه آن، همگی يادآور فضاهای فيلم های اوليه اينگمار برگمن و تئودور دراير است.

اگرچه سينمای هانه‌که از نظر ايدئولوژی و فرم ربط چندانی به سينمای دراير و برگمن ندارد. به علاوه لحن سرد و بسيار عبوس فيلم های ها نه که تفاوت زيادی با لحن گرم و دوست داشتنی فيلم های برگمن و دراير دارد.

طرح مسئله گناه جمعی يک ملت در فيلم روبان سفيد، بی شباهت به طرح اين مسئله در فيلم ام(M) فريتز لانگ نيست و درونمايه آن نيز به اندازه فيلم فريتز لانگ، پيش گويانه و هشدار دهنده است. لانگ نيز در فيلم ام، جامعه ای رياکار، بی رحم و در آستانه فروپاشی را در قالب داستانی جنايی تصوير کرده بود.

اما روبان سفيد به لحاظ محوريت يک دهکده در فيلم به عنوان لوکيشن اصلی و مرکزی که همه آدم ها و رويدادها در دل آن قرار دارند و رويکرد استعاری و تمثيلی آن، شباهت غريبی به فيلم گاو داريوش مهرجويی دارد.

مهرجويی در فيلم گاو، مرگ گاو در روستای بيل و متعاقب آن ديوانه شدن مشد حسن را به عنوان تمثيلی از بيگانه شدن انسان ايرانی و سرگردانی و جنون او در ايران دهه چهل، مطرح کرد.

میشاییل هانه‌که نيز در روبان سفيد، حوادث مرموز در روستای آلمانی و رفتار روستائيان و واکنش آنها در برابر اين حوادث را به مثابه تمثيلی از ظهور فاشيسم در جامعه آلمان، نشان می دهد.

مطالب مرتبط