جشنواره فيلم فجر و تابوهای سينمای ايران

Image caption نمایی از فیلم تسویه حساب به کارگردانی تهمینه میلانی

در حالی که هنوز مسئولان سينمايی کشور و برگزارکنندگان جشنواره فيلم فجر درگیر پیامدهای تحريم جشنواره از سوی بعضی از فيلمسازان معترض داخلی و خارجی هستند، نمايش فيلم های به رنگ ارغوان، آتشکار، زمهرير و تسويه حساب در اين جشنواره، آنها را در موقعيت دراماتيک و دشوار تازه ای قرار داده است.

رفع توقيف از برخی فيلم های جنجالی توقيفی مثل به رنگ ارغوان (ابراهيم حاتمی کيا)، تسويه حساب(تهمينه ميلانی)، صد سال به اين سال ها(سامان مقدم) و نمايش محدود فيلم های زمهرير ساخته علی روئين تن، زخم شانه حوا ساخته حسين قناعت و آتشکار ساخته محسن اميريوسفی در جشنواره، با اعتراض و مخالفت برخی روحانيون تندرو و نويسندگان سينمايی نزدیک به اصولگرایان مواجه شد.

فيلم هايی که با ديد و رويکردی انتقادی به مسائل سياسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه نگاه کرده و برخی تابوها را شکسته اند و به همين خاطر نمايش عمومی برخی از آنها هنوز امکان پذير نيست.

اگر با ديدی مثبت و خوش بينانه به عملکرد مسئولان جديد امور سينمايی نگاه کنيم و سياست رفع توقيف از فيلم های به اصطلاح "مسئله دار" از نظر مميزی را سياستی جدی از سوی آنها فرض کرده و تنها يک تاکتيک موقتی برای مقابله با طرح تحريم جشنواره و گرم کردن فضای عمومی آن تلقی نکنيم، بايد گفت که مقامات جديد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به خصوص جواد شمقدری، معاون امور سينمايی وزارت ارشاد و علیرضا سجادپور مدير کل اداره نظارت و ارزشيابی این معاونت، برخلاف آنچه تصور می شد و از حرف ها و انتقادهای تند آنها به وضعيت سينما در ايران پيش از رسيدن به اين مقام ها برمی آمد، ظاهرا تصميم دارند انعطاف و نرمش بيشتری نسبت به سينماگران و آثارشان نشان دهند و اگر اين سياست با پی گيری و قاطعيت بيشتری ادامه يابد بدون شک از سوی سينماگران ايرانی با استقبال مواجه خواهد شد.

اما از آن طرف کسانی هم هستند که هميشه می خواهند در اپوزيسيون فرهنگی نظام باشند و از موضع راديکال مذهبی و کاملا ايدئولوژيک به سينما نگاه می کنند.

مخالفت اخير مجمع نمايندگان روحانی مجلس با محتوای بعضی از فيلم های به نمايش درآمده در جشنواره فجر را نيز بايد از همين زاويه ارزيابی کرد. به باور اين دسته از روحانيون، "برخی از فيلم‌های دهه فجر بسيار زننده است."

از سوی ديگر بعضی از روزنامه نگاران و نويسندگان سينمايی مطبوعات که خود را "منتقد ارزشی" می خوانند و بعضا از سانسور فيلم ها دفاع می کنند، شديدا با سياست های جديد وزارت ارشاد در جهت رفع توقيف از فيلم های توقيف شده قديمی و نمايش محدود برخی فيلم های "مسئله دار" جديد از نظر مميزی، در جشنواره مخالفت کرده اند.

Image caption به رنگ ارغوان چند سال در توقیف بود

به عقيده نويسنده سينمايی "شبكه خبر دانشجو" وابسته به بسیج دانشجویی، اکران عمومی فيلم های به رنگ ارغوان و تسويه حساب، "يک اقدام انتحاری و يک خودزنی ناجوانمردانه در عرصه سينمای ايران" است.

اين شبکه خبری حتی خواهان محاکمه انقلابی ابراهيم حاتمی کيا سازنده به رنگ ارغوان و مسئولان سينمايی به خاطر نمايش اين فيلم شد.

فيلم زمهرير ساخته علی روئين تن نيز که از بخش مسابقه جشنواره حذف شده بود، با موافقت مدير کل اداره نظارت و ارزشيابی وزارت ارشاد، به صورت محدود و تنها در يک سانس آن هم ديروقت، برای اهالی مطبوعات و خبرنگاران به نمايش درآمد.

زمهرير، داستان دختر یک شهید (با بازی بیتا بادران) است که بنا به وصیت پدرش در جستجوی مردی است که پدرش خواسته حقیقت را نزد او جستجو کند. دختر پس از جستجوهای فراوان سرانجام متوجه می شود آن مرد یک آوازه خوان دوره گرد است که هميشه ترانه "لب کارون" را در خيابان می خواند.

در نشست مطبوعاتی فيلم زمهرير که تا نزديکی های سپيده دم ادامه داشت، تعدادی از خبرنگاران و نمايندگان رسانه های گروهی، سازنده فيلم را به خاطر ساختن اين فيلم که به نظر آنها "مبتذل" و "توهين به ارزش ها و دفاع مقدس" بود، تحت فشار قرار دادند تا حدی که اين فيلمساز مجبور شد به خاطر ساختن اين فيلم، اظهار ندامت کرده و از اين افراد عذرخواهی کند.

علی علایی، از اعضای شورای مرکزی انجمن منتقدان و نویسندگان در اعتراض به روئين تن گفت: "من متعلق به نسلی هستم که زیر 10 تابوت شهید را گرفته‌ام شما در این فیلم به ادبیات و تاریخ ما توهین کرده‌اید."

روئین‌تن نیز در پاسخ گفت: "من شاید فیلم غیرمتعارف ساخته باشم ولی نیت و قصد نداشتم تا به دفاع مقدس اهانت کنم و حالا اگر این فیلم به آن میزانی بد است که شما را ناراحت کرده است واقعا شرمنده هستم و شرمنده همه شما هستم که باور و اعتقاد شما را به دفاع مقدس درد آوردم و هرگز نخواستم که به دفاع مقدس توهین کنم."

اعتراض ها اما تنها متوجه نمايش فيلم های زمهرير و به رنگ ارغوان نبود بلکه از نمايش فيلم زخم شانه های حوا نيز به خاطر "تلفیق مهوع و مبتذل یك داستان عشقی با ظواهری از جنگ و دفاع مقدس" و نشان دادن "تصویری واژگونه از سینمایی بیمار" به شدت انتقاد شد.

روحانیون و سینما

Image caption هانیه توسلی در نمایی از فیلم سفر به هیدالو

در واقع اين نوع مخالفت ها با سينما در ايران ريشه ای تاريخی دارد، شاید اگر فتوای آیت الله خمینی، رهبر انقلاب اسلامی نبود، هنوز بر سر مشروعيت سينما در ايران مشکل وجود داشت، هنوز هم بسیاری از روحانیون با ذات سينما، تئاتر و هنرهای نمايشی و همچنين موسيقی مشکل دارند.

حال در چنين فضايی، طبيعی است که هر گونه نرمش و برخورد معتدل و آزادمنشانه با سينما، هنر و فرهنگ با مقاومت اين افراد روبرو می شود.

به همين دليل آقای شمقدری برای رفع توقيف از فيلم سفر به هيدالو ساخته مجتبی راعی به خاطر بازی يک هنرپيشه زن احتمالا "مسئله دار"، بايد از روحانيت فتوا بگيرد.

آقای شمقدری درباره فیلم گفته است: "سفر به هیدالو ساخته آقای مجتبی راعی، فیلم بسیار خوبی است، فقط مشکل آن، مشکل بازیگر زن آن است که شاید برای اکران آن، نیاز به یک فتوا داشته باشیم تا بتوانیم پروانه نمایش صادر کنيم."

در این فیلم زهرا میر ابراهیمی، بازیگر سریال نرگس بازی کرده است، که ظاهرا یکی از دلایل توقیف این فیلم بوده است.

محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهوری ایران، نیز بعد از تماشای به رنگ ارغوان در پاسخ به سوال خبرنگاران، اين فيلم را "قوی و خوب از نظر انتقادی" توصيف کرد که به اعتقاد او به خاطر "سليقه ای عمل کردن" توقيف شده بود که با واکنش بعضی از محافل اصولگرا رو به رو شد.

Image caption جواد شمقدری، معاونت سینمایی وزارت ارشاد

تابوها و خطوط قرمزی در جامعه و سينمای ايران وجود دارد که شکستن يا عبور از آنها به سادگی امکان پذير نيست و به جسارت و شجاعت سينماگران از يک سو و تعامل، آزادمنشی و ميزان ظرفيت و تحمل مسئولان سينمايی از سوی ديگر نياز دارد.

جشنواره فيلم فجر هميشه معياری برای ارزيابی ميزان اين جسارت ها و حد تحمل و ظرفيت مسئولان سينمايی بوده است.

در دوره های قبل اين جشنواره و در دوران وزارت حسین صفار هرندی، سینماگران با کمترين نرمش و ميزان تحمل از سوی مديران ارشاد در برخورد با آثار آنها مواجه بودند، اما به نظر می رسد که مديران جديد قصد دارند با رفع توقيف از فيلم های توقيفی و نمايش فيلم های "مسئله دار" از نظر مميزی، حد بالاتری از ظرفيت نظام را در مواجهه با آثار سينمايی و هنری انتقادی و تابوشکن نشان دهند.

سينماگران ايرانی بعد از انقلاب، به تدريج و با سماجت و پی گيری، بسياری از تابوها را شکستند و بر محدوديت های مميزی غلبه کردند. در دوره هايی از تاريخ سينمای ايران، نمايش کلوزآپ از صورت بازيگر زيباروی زن بر روی پرده ممنوع بود.

همين طور حرف زدن از عشق زمينی، روابط عاشقانه بين زن و مرد، خيانت خانوادگی و بسياری مسائل ديگر ممنوع بود اما اين محدوديت ها به تدريج حذف يا تعديل شد اگرچه مقاومت از سوی مخالفان و تندروها هميشه وجود داشته است.

اين مخالفت ها هميشه بوده و هست چرا که جزء ذاتی و طبيعی پروسه حرکت جامعه ايران به سوی مدرنيته است. از نظر مخالفان سینمای آزاد، تنها نوع سينما، سينمايی است که با باورها و ارزش های ايدئولوژيک و ضد مدرن آنها مطابقت داشته باشد، نه سينمايی که به انگيزه سرگرمی يا هنری برای مخاطبان وسيع داخلی يا مخاطبان خاص جهانی ساخته می شود.

مطالب مرتبط