سایه ممیزی بر سر کتاب سال

hadad
Image caption غلامعلی حداد عادل در مراسم کتاب سال از ممیزی در ایران دفاع کرد

مراسم بیست و هفتمین دوره جایزه دولتی کتاب سال در حالی برگزار شد که هیچ اثری در حوزه ادبیات داستانی برگزیده نشد.

50 سکه طلا و خریداری هزار جلد از ناشر توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، جایزه هر یک از برندگان کتاب سال است.

ادبیات در کتاب سال جمهوری اسلامی ایران همواره موضوعی چالش برانگیز بوده و در اغلب سال ها با عدم اهدای جایزه به هیچ کتابی در این حوزه صورت مسئله پاک شده است.

زبان عرفان اثر علیرضا فولادی، کتاب تماشاخانه اساطیر اسطوره و کهن نمونه در ادبیات نمایشی اثر نغمه ثمینی، کتاب رویا روی رویا اثر ضیاء الدین ترابی، کتاب دا اثر سیده زهرا حسینی و سیده اعظم حسینی، اطلس شیعه اثر رسول جعفریان، او همنشین فرشته‌ها بود اثر سعید روح افزا، کتاب گرگها از برف نمی‌ترسند اثر محمدرضا بایرامی و فرهنگ‌نامه نام آوران اثر کاظم طلایی از آثار معرفی شده در بخش تألیف در حوزه علوم انسانی است.

حداد: قوانین ممیزی شفاف است

غلامعلی حداد عادل، رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی، در این مراسم بر "وجود آزادی برای انتشار کتاب در ایران" تاکید کرد و در عین حال گفت "البته در ایران هر کتابی اجازه انتشار پیدا نمی‌کند."

آقای حداد عادل "حرمت گذاشتن به مقدسات مردم" و "رعایت حریم‌های اخلاقی جامعه" را دو اصل ثابت در ممیزی کتاب‌ها دانست و این دو اصل را برای همه "روشن و شفاف" دانست.

با این حال، فرج سرکوهی، روزنامه نگار و منتقد ادبی، در گفت و گو با بی بی سی فارسی گفت: "این دو اصل گر چه اصل نیستند و در هیچ جایی هم تصویب نشده اند، بسیار ناشفاف اند چون بسیار کلی، مبهم و تعمیم پذیرند و هرکس می تواند تفسیر کند که چه چیزی حریم اخلاقی جامعه است و چه چیزی جزو مقدسات مردم."

فقدان قانون مشخصی درباره ممیزی کتاب در ایران، اعطای مجوز را به مسئله‌ای سلیقه‌ای تبدیل کرده‌است، تا جایی ‌که در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت محمود احمدی‌نژاد، برخی از کتاب‌های منتشر‌شده دوران آقای خاتمی هم ممنوع یا لغو مجوز شده‌اند.

Image caption فرج سرکوهی، منتقد ادبی، قوانین ممیزی را مبهم و تفسیرپذیر می داند

علاوه بر این، وزارت ارشاد تاکنون حاضر به انتشار آیین نامه داخلی خود در زمینه ممیزی کتاب ها نیز نشده است.

در مراسم کتاب سال، آقای حداد عادل رشد ۱۰۰درصدی کتاب نسبت به قبل از انقلاب اسلامی را نشانه "گشایش علم و آزادی در ایران" دانست.

با این حال منتقدان می گویند بسیاری از کتاب های منتشر شده در سال های اخیر، با بودجه های دولتی چاپ می شوند و تعداد زیادی از این عناوین، "کتاب‌سازی" و گردآوری مطالبی است که پیش از این در کتاب های دیگر چاپ شده است.

در سال های اخیر بسیاری از ناشران خصوصی به دلیل مشکلات اقتصادی، فشارهای ممیزی و لغو مجوز چاپ کتاب های خود از ادامه کار نشر بازمانده اند.

سال گذشته، اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در نامه ای خطاب به وزیر ارشاد به مشکلات متعددی که ناشران در رابطه با ممیزی سروکار دارند اشاره کرد. معطل‌ماندن کتاب‌های منتظر مجوز در طول ماه‌ها و بعضاً بیش از یک‌سال و نیم در اداره کتاب، و ابلاغ اصلاحیه‌های چند‌باره از مشکلات ناشران در بخش‌های اجرایی اداره کتاب عنوان شده بود.

"ممیزی" مخالف قانون اساسی و قوانین بین المللی

در مراسم کتاب سال، در حالی از مجموعه ترجمه کتاب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به سی زبان زنده دنیا رونمایی شد که بسیاری از ناشران و کارشناسان حقوقی معتقدند که مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره ضوابط چاپ و نشر کتاب در ایران ناقض حقوق تصریح شده در قانون اساسی است، زیرا به تایید مجلس شورای اسلامی نرسیده است.

شیرین عبادی، برنده جایزه صلح نوبل بر این باور است که "طبق اصل ۲۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نشریات و مطبوعات باید آزاد باشند مگر این‌که مخل مبانی اسلام و حقوق عمومی باشند و قانون اساسی می‌گوید تفسیر این مسئله را باید قانون تعیین کند. اکنون سال ها از انقلاب اسلامی گذشته و متأسفانه مجلس هنوز فرصت نکرده است در این مورد قانون بنویسد. به همین دلیل تفسیر قانون واگذار به سلیقه شخصی کارمندان وزارت ارشاد شده است."

نعمت احمدی، حقوقدان، سال گذشته در گفت و گویی با بخش فارسی بی بی سی گفت: «ممیزی کتاب خلاف قانون اساسی است، ممیز کیست و چگونه می شود نظر او را صائب دانست؟ تنها دادگاه است که می تواند طی تشریفات حقوقی مانع انتشار کتابی بشود وگرنه این که یک مجموعه در وزارت ارشاد یا هرجای دیگری با تفسیر به رأی خود، مانع از انتشار کتابی بشوند قانونی نیست. قانون تعریف خود را دارد یعنی طرح یا لایحه ای از مجاری قانونی درمجلس تصویب و به تأئید شورای نگهبان برسد."

اما این، همه ماجرا نیست. ممیزی با معاهدات بین المللی هم در تناقض است.

محمد شریف، عضو کانون نویسندگان ایران در گفت و گویی با بخش فارسی بی بی سی درباره مغایرت ممیزی کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با معاهدات بین المللی ای که ایران به آنها پیوسته می گوید: "یکی از این معاهدات، اعلامیه جهانی حقوق بشر است که از مصادیق عرف های بین المللی است و عرف های بین المللی برای تمامی کشورها لازم الاجراست. در ماده نوزدهم این اعلامیه گفته شده است که هر کس حق آزادی عقیده و بیان دارد و این حق شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و در انتشار آن به تمام وسایل و بدون ملاحظات مرزی آزاد باشد."

ممیزی کتاب در ایران رسما پس از مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۶۷ شروع شد و بعدا در دوران ریاست جمهوری آقای خاتمی با ارجاع نامه اعتراض اتحادیه ناشران به هیئت پیگیری بر قانون اساسی، امری خلاف قانون اساسی شناخته شد اما از آن به بعد کماکان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر این امر اصرار دارد.

محمد شریف با اشاره به هیئت پیگیری بر قانون اساسی گفت: "یکی از اولین کارهایی که آقای احمدی نژاد کرد، انحلال این هیئت بود، هیئتی که متشکل از تعدادی حقوقدان مستقل و خوشنام بود. اما چون اصل ۱۱۳ قانون اساسی پا برجاست و رئیس جمهور مسئول اجرای قانون است به موجب این اصل باید از ایشان مطالبه کرد که به تکلیف خود عمل کند."

تشدید ممیزی در دولت نهم و دهم

پیش از این، محسن پرویز، معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بهترین شکل ممیزی را "شکل فعلی" آن دانسته بود و مدعی شده بود "اداره کتاب با مشکل حادی روبه‌رو نیست."

او در بخش دیگری از سخنانش گفته بود: "برخی می‌گویند می‌شود قانون فعلی ممیزی کتاب را عوض کرد و کتاب‌ها را مثل مطبوعات بعد از انتشار بررسی کرد و راست هم می‌گویند. اما من به عنوان مسوول این کار، قطعاً به این کار رضایت نمی‌دهم چون این کار به نابودی نشر کشور منجر می‌شود."

Image caption محسن پرویز بهترین شکل ممیزی را شکل فعلی می داند

آقای پرویز عموم کسانی را که با ممیزی مشکل دارند، کسانی دانسته بود که "کلا‌ با نظام جمهوری اسلا‌می مشکل دارند."

اما بسیاری از ناشران، نویسندگان، شاعران و مترجمان ایرانی می گویند از هنگام ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد در دولت نهم، سانسور در ایران به میزان قابل ملاحظه ای افزایش یافته است و بسیاری از کتاب هایی که تا چند سال قبل تجدید چاپ می شده، حالا مجوزشان لغو شده یا تجدید چاپشان مشروط به اعمال اصلاحات متعدد تازه ای شده است.

جواد مجابی، نویسنده و منتقد هنری در تهران که خود از امضاکنندگان بیانیه اعتراضی گروهی از اهل فرهنگ به وزارت ارشاد است، در گفت وگو با بی بی سی فارسی گفت "سخت گیری های اخیر از حد سانسور فراتر رفته و در عمل به تعطیلی فرهنگ منجر شده است."

بسیاری از نویسندگان مترجمان و شاعران بر این باورند که اکنون ایران شاهد دوره جدید و شگفتی از ممیزی است. صاحبنظران براین باورند نوع نگاه و عملکرد اداره‌ی کتاب به شعور و جایگاه هنری مولفان و مترجمان توهین می‌کند و رفته‌رفته باعث دلسردی آنها می‌شود.

تشدید ممیزی ها باعث شده بسیاری از نویسنده ها و مترجمان و شاعرانی که کتاب هایشان ماه هاست که در انتظار ممیزی مانده یا به کلی توقیف شده، از انتشار کتاب های خود در دولت فعلی ناامید شوند، دست به انتشار آثار خود در اینترنت بزنند یا به امید بازشدن فضای نشر در آینده ای مبهم به انتظار بنشینند.

مطالب مرتبط