هزار و یک شب و فرهنگ نفتی

جلد کتاب هزار و یک شب
Image caption کتاب افسانه های هزار و یک شب ۱۵۰ سال است که بارها در مصر تجدید چاپ شده است

افسانه های هزار و یک شب باعث جدل و مناقشه ای در مصر شده که نمونه ای از حرکت این کشور بسوی برداشتهای متعصبانه و بنیادگرایانه از اسلام را به نمایش می گذارد.

کتاب افسانه های هزار و یک شب حدود یکصد و پنجاه سال است که بارها در مصر تجدید چاپ شده اما اخیراً که یکی از بنگاههای نشر در این کشور دست به تجدید چاپ این کتاب زد، گروهی از وکلای مصری طی دادخواستی از دادستان کل مصر خواستند دستور دهد نسخه های این کتاب از بازار جمع شود و مسئولانی را که در وزارت فرهنگ مجوز چاپ کتاب را صادر کرده اند تحت پیگرد قرار دهد.

در این دادخواست، افسانه های هزار و یک شب، کتابی منافی عفت عمومی توصیف شده که چاپ آن، به جامعه زیان می رساند.

این وکلا همچنین نامه ای به شیخ الازهر و مفتی مصر نوشتند و در آن با توصیف هزار و یک شب به عنوان کتابی "حاوی الفاظی جنسی که زبان از بیان آنها شرم می کند"، خواستار اظهارنظر شرعی آنان در مورد چاپ کتاب شدند.

در مقابل، اتحادیه نویسندگان مصر نشستی درباره هزار و یک شب و حمایت از چاپ آن برگزار کرد و در بیانیه پایانی اش، این کتاب را با عنوان یکی از سرچشمه های ادبیات عرب و ادبیات جهانی ستود.

شورای کل فرهنگ هم که مسئولیت صدور مجوز چاپ کتب را در مصر به عهده دارد، دیروز (سه شنبه) نشستی اضطراری تشکیل داد و بار دیگر بر موضع خود در صدور مجوز چاپ مجدد هزار و یک شب پافشاری کرد، این شورا هزار و یک شب را میراثی جهانی خواند که جلوگیری از انتشار آن یا حتی حذف بخشهایی از آن جایز نیست.

هزار و یک شب مجموعه ای از داستانهایی است که به باور مورخان، طی چند قرن و به دست نویسندگان مختلف گردآوری شده، داستانهایش ریشه در فرهنگ ملتهای خاورمیانه دارند و بخشی از آن هم افسانه های هندی اند که از طریق ادبیات و فرهنگ عامیانه ایرانی وارد این مجموعه شده اند.

علاء الدین و چراغ جادو، سندباد بحری و علی بابا و چهل دزد بغداد که از جمله مشهورترین این داستانها هستند، بیشتر مضمون افسانه ای و ماجراجویانه دارند اما داستانهایی عشقی هم در این مجموعه هست که در قالب ادبیات شهوتگرا (اروتیک) جای می گیرد، همان داستانهایی که وکلای شاکی مصری می گویند زبان از بیان برخی عباراتشان شرم می کند.

نخستین اشاره به افسانه های هزار و یک شب در قرن دهم میلادی در مروج الذهب مسعودی و الفهرس ابن الندیم ثبت شده و در قرون بعد هم همیشه این داستانها بین ملتهای مسلمان بر سر زبانها بوده و در قالب کتاب منتشر می شده بی آنکه فتوا یا مخالفتی با نشر آنها از مراجع مذهبی در تاریخ ثبت شده باشد.

افسانه های هزار و یک شب از قرن هیجدهم میلادی به اروپا هم راه یافته و گفته می شود پس از کتاب مقدس و داستانهای شکسپیر، پرخواننده ترین اثر مکتوب در جهان است.

Image caption عصفور: "کج اندیشیهای دولتهای خلیج [فارس]، زندگی جوامع مسلمان را به ورطه سقوط کشانده است."

با پیدایش صنعت چاپ، کتاب افسانه های هزار و یک شب بیش از گذشته در دسترس ملتهای مسلمان قرار گرفت، در مصر یکی از ادبا و مشایخ صوفیه به نام شیخ محمد قطه عدوی که دانش آموخته الازهر بود، نسخه ای از این افسانه ها را گردآوری کرد و در سال 1862 در قاهره به چاپ رساند.

از آن زمان تا سال 1998 که هزار و یک شب برای آخرین بار در مصر تجدید چاپ شد، علمای الازهر و دیگر محافل مذهبی هیچ مخالفتی با انتشار این کتاب ابراز نکردند.

مخالفتی که اکنون از سوی گروهی از وکلای دادگستری در مصر با هزار و یک شب عنوان می شود، نگرانی عمیقی در محافل فرهنگی این کشور برانگیخته است، فرهنگیان مصر می گویند کشورشان همیشه به فضای باز فرهنگی و پیشتازی در خلق آثار ادبی در جهان عرب مشهور بوده اما اکنون کارش به جایی رسیده که حتی افسانه های هزار و یک شب هم در آن تحمل نمی شود.

در محافل فرهنگی مصر، از این پدیده نوظهور با نام "فرهنگ نفتی" یاد می شود، یعنی فرهنگی که از عربستان سعودی و دیگر کشورهای عرب نفتخیز حاشیه خلیج فارس به مصر صادر شده است.

دستیابی این کشورها به ثروت در مدتی کوتاه و کمبود نیروی کار تحصیلکرده در آنها باعث شد بسیاری از نیروهای متخصص و تحصیلکرده، از جمله وکلا و مشاوران حقوقی، در جستجوی فرصتهای شغلی از دیگر کشورهای عربی به عربستان سعودی و امیرنشینهای ثروتمند حاشیه خلیج فارس مهاجرت کنند.

مصر، پرجمعیت ترین کشور عربی، که با انباشت تحصیلکردگان جویای کار مواجه بود بیش از بقیه در تأمین نیروی کار متخصص در کشورهای نفتخیز عرب نقش ایفا کرد اما این نیروهای متخصص پس از بازگشت به کشورشان، آثاری را که فرهنگ محافظه کار و سنتی جزیرة العرب بر آنها گذاشته بود نیز با خود آوردند و در کشورشان پراکندند.

در نشستی که اتحادیه نویسندگان مصر در مورد کتاب هزار و یک شب برگزار کرد، جابر عصفور، منتقد ادبی و مدیر مرکز ملی ترجمه مصر، ریشه مناقشه بر سر هزار و یک شب را تفاوت فکری جوامع بدوی و جوامع دانست و با اشاره به اینکه داستانهای هزار و یک شب به یک زن (شهرزاد) منسوب است، این اثر داستانی را حاصل تفکر جامعه شهرنشین و متمدنی خواند که در عصر طلائی تاریخ اسلام (دوران عباسی) شکل گرفت و برای زن، شأن و منزلت اجتماعی قائل بود، بر خلاف تفکر بدوی که زن را خوار و پست می شمرد.

جابر عصفور که از دید او، کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس در عصر حاضر، جوامع بدوی اسلامی را نمایندگی می کنند، خواهان چاره اندیشی برای "تفکر وهابی" شد که به گفته او، " کج اندیشیهای دولتهای خلیج [فارس]، زندگی جوامع مسلمان را به ورطه سقوط کشانده است".