تئاتر ایران در بحران؛ حرف‌های هنرمندان

"تئاتر کلمه‌ای است یونانی به معنی جای تماشا؛ جایی که مردم می آیند تا حقیقت زندگی و اوضاع جامعه خود را تماشا کنند." - استلا ادلر، مدرس بازیگری

Image caption بهزاد فراهانی: برای حل مشکلات تئاتر نخست باید دگر‌اندیشان را بپذیریم و از هنر تبلیغی و دستوری‌شده بپرهیزیم.

تئاتر در ایران سال هاست با فراز و فرودهایی فراوان خود را به جلو می کشاند و چه بسا وضعیتش بی شباهت به وضعیت اجتماعی ایران نباشد. وضعیتی که چندان ثبات ندارد و هنرمندانش نگران امنیت حرفه‌ای خود و فراموش‌شدن این هنر پررونق جهانی در ایران‌اند.

طی چند روز گذشته، برای بزرگداشت تئاتر ایران برنامه‌های مختلفی برگزار شده است: دیدار معاون هنری وزارت ارشاد با اهالی تئاتر؛ هفتمین سال جسن بازیگر از سوی خانه تئاتر؛ آیین اردیبهشت تئاتر اصفهان؛ مراسم انجمن تئاترعروسکی، و نشست «نمایشنامه‌نویس و امنیت».

در بیشتر این برنامه‌ها حرف‌هایی جدی و صریح از زبان اهالی تئاتر شنیده شده که نشانه فشارها و کاستی های روزافزون در عرصه تئاتر ایران است و از امیدها و خواسته های آنان برای تئاتر سرزمینشان می گوید.

حرف‌هایی که شاید چندان هم تازه نیست اما هنرمندان بار دیگر آنها را به زبان آورده‌اند تا مدیران جدید هم آنها را بشنوند؛ شاید این بار، مدیران تازه، راه پیشرفت و رونق تئاتر را هموار کنند یا دست کم مانعی بر موانع موجود اضافه نکنند. موانعی که به گفته اهالی تئاتر، با تغییر مداوم مدیرانی که این سال ها بر عرصه فرهنگ و هنر و تئاتر ایران حکم رانده اند بیشتر شده است.

تازه ترین این تغییرها با صدور حکم معاونت جدید امور هنری وزیر ارشاد رخ داده است. وزیر فرهنگ و ارشاد، در حکمی خطاب به حمید شاه آبادی نوشت: " قدم نهادن در حریم فرهنگ و هنر، حرمتی دارد که جز با نگاهی بصیرت‌آمیز و دین‌مدار، ورود بدان جایز نیست." حالا با آمدن آقای شاه آبادی گویا تغییرات دیگری هم در حوزه مدیریت تئاتر در راه است. رحمت امینی، یکی از جد‌ی‌ترین گزینه‌ها برای نشستن بر صندلی مدیرکل هنرهای نمایشی به جای حسین پارسایی است. از سوی دیگر خبرهایی از استعفای محمد حیدری از مدیریت مجموعه تئاترشهر، هم به گوش می رسد.

هنرمندها چه می خواهند؟

Image caption برای شرکت در این جلسه، با ارسال 'پیام کوتاه' از هنرمندها دعوت شده بود.

شاید بزرگ ترین اتفاق هفته گذشته، برگزاری جلسه ای بود با عنوان طولانی "هم اندیشی کارگردانان تئاتر با معاون محترم امور هنری".

به گفته حسین پارسایی، برای حضور در این این نشست، از صد هنرمند حوزه تئاتر به وسیله "پیام کوتاه" دعوت شده بود اما بسیاری از آنها نیامدند.

در این نشست، آقای شاه‌آبادی با تاکید بر ضرورت بازنگری در بسیاری از شیوه‌های قبلی اداره‌ی تئاتر گفت که ادامه شیوه‌های گذشته به این شکل "به صلاح نیست" و به هنرمندهای حاضر در جلسه گفت: "برای شنیدن نظرات شما آمده‌ام، اما به این معنی نیست که همه پیشنهادات را عملی کنیم."

اما پاسخ هنرمندان به این سخنان چندان مثبت و خوش بینانه نبود.

داوود فتحعلی‌بیگی، کارگردان تئاتر، در این نشست خطاب به حمید شاه آبادی گفت: "هنوز هم هرکس مدیر می‌شود، حرف اول و آخر را او می‌زند. ما نمی‌دانیم آیا شما از ما ارائه‌ طریق می‌خواهید یا ما از شما باید ارائه‌ طریق بگیریم و اگر قرار است شما به ما ارائه طریق بدهید، باید ببینیم این امر با کدامیک از پشتوانه‌های شما در تئاتر اتفاق می‌افتد. آیا کسانی که به شما مشورت داده‌اند، خودشان چقدر واجد صلاحیت بوده‌اند؟

حمیدرضا آذرنگ نمایشنامه‌نویس، کارگردان و بازیگر تئاتر گفت: "ای کاش دید ارباب‌رعیتی از جامعهی ما رخت می‌بست. به ویژه از جامعه‌ هنری که هنرمندان ما در تمام دوره‌ها زحمت کشیده و محجوبانه با تمام کمبودهای تئاتر ساخته‌اند و بعد شما می‌آید می‌گویید می‌خواهید تئاتر را معنوی کنید، مگر تئاتر در تمام این سال‌ها غیر از معنویت بوده است."

کنترل و ممیزی متن

علی‌اصغر دشتی، کارگردان، گفت: "این جلسه بوی فرمالیته‌بودن می‌دهد. شما تصمیماتتان را از قبل گرفته‌اید و در سخنرانی‌تان در جاهای دیگر مطرح کرده‌اید."

دشتی وظیفه‌ معاون فرهنگی وزارت ارشاد را "مدیریت" دانست و نه "کنترل"، و گفت: "در وظایف معاون هنری وزارت ارشاد نیست که یک کارگردان متن ایرانی را انتخاب ‌کند یا خارجی را."

او شاید این حرف ها را در واکنش به خبری که چند روز قبل منتشر شده بود می زد.

چند روز قبل تر، حمید شاه آبادی در دیدار با آیت‌الله امینی گفته بود: "تئاتر در کشور رونق ندارد و هنرمندان به کارهای ترجمه‌ای پرداخته‌اند. نمایشنامه‌های خارجی در تئاتر وجود دارد و این هنر نیازمند تحول و دگرگونی زیادی است. در موضوع تئاتر و هنرهای نمایشی می‌خواهیم به موضوعات دفاع مقدس بپردازیم. نهضت نمایش نامه نویسی در کشور آغاز شده و در قالب این طرح داستان هایی در حوزه دفاع مقدس و مورد نیاز جامعه نوشته می شود که از اساس و پایه شکل ایرانی داشته باشند و با تایید وزارت ارشاد در اختیار گروه های نمایش قرار می گیرد."

Image caption هنرمندان می گویند هر نوع نگاه افراطی مشکل‌ساز خواهد شد.

در دیدار هنرمندها با معاون فرهنگی وزارت ارشاد، سیروس همتی، کارگردان، گفت: "آیا تئاتر در طول چند سال اخیر کنترل نشده و حالا قرار است کنترل شود؟"

آقای همتی با اشاره به اینکه "می گویند همه کارگردان ها باید متن ارائه بدهند"، گفت: "تکلیف کسانی که کار کارگاهی انجام می‌دهند چیست. همه تئاتر متن نیست، بلکه متن یکی از ابزارهای کار تئاتر است."

وقتی نوبت به بهزاد فراهانی، بازیگر و کارگردان تئاتر رسید، گفت: "درحال حاضر از دیگر وزارت‌خانه ها به جز فرهنگ و ارشاد هم برای ممیزی می‌آیند. برای حل مشکلات تئاتر نخست باید دگر‌اندیشان را بپذیریم و از هنر تبلیغی و دستوری‌شده بپرهیزیم."

با این حال، معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بعدتر در توضیح سخنانش در دیدار با آیت الله امینی، با اعلام خبر دریافت بیش از ۷۰ طرح در حوزه تئاتر کشور گفت: "البته سفارش نوشتن نمایشنامه و توزیع بین گروه های تئاتری به معنی آن نیست که گروه‌ها و هنرمندان در نقاط مختلف به نمایشنامه‌نویسی نپردازند."

متن ایرانی یا خارجی

نکته دیگری که نگرانی کارگردان ها را برانگیخته، تاکید مدیران فرهنگی بر پرهیز از اجرای نمایشنامه های خارجی است.

سعید شاپوری در این باره در جمع کارگردان ها گفت: "یکی از دلایل انتخاب متن خارجی توسط کارگردانان ما این است که درباره‌ی مسائلی که تلویزیون آنها را در قالب خبر پخش می‌کند اجازه نداریم نمایش اجرا کنیم."

کتایون فیض‌مرندی، کارگردان، دلیل دیگری آورد: "سیستم ممیزی ما مدام در حال تغییر است.کارگردان‌ها از ارائه متن ایرانی می‌ترسند، چون هر زمان باید‌ها و نبایدها تغییر می‌کند."

اما اصغر خلیلی، کارگردان، با توجه بیشتر به متون ایرانی موافق بود. او گفت: "سیاست‌های مرکز هنرهای نمایشی از این پس باید حمایت از متون نمایشی ایرانی باشد."

منیژه محامدی، کارگردان و استاد دانشگاه، در این باره معتقد بود که کارگردان ها با توجه به نیاز جامعه، متن خود را انتخاب می‌کنند. او گفت: "مهم این نیست که متن ما ایرانی باشد یا خارجی یا دینی، کسی نباید ما را سانسور کند، سال‌هاست ما خودمان را داریم سانسور می‌کنیم و بلدیم این کار را انجام بدهیم. همه ما مامور سانسور هستیم و به قیم نیازی نداریم."

با این حال، توضیح معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد، درباره نظارت بر نمایش‌ها این بود: «هیچ قصدی برای ایجاد محدودیت نمایش‌ها و نمایشنامه‌ها نیست و نمایشنامه‌نویسان نباید در بیان حرف‌ها و دغدغه‌های خود محدودیت داشته باشند. بنابراین ضرورت دارد تا نظارتی قانونی در چارچوب مشخص در قالب یک آیین‌نامه صورت گیرد تا سلیقه‌ها در این زمینه اعمال نشود."

اختلاف دیدگاه هنرمندها و مدیرها

امیر دژاکام در این جلسه، یکی از مشکلات تئاتر را تفاوت تعریف تئاتر نزد هنرمندان و مسئولان دانست.

آقای دژاکام پرسید: "آیا مسئولان از تئاتر انتظار تبلیغ و تهییج دارند. هنرمندان تئاتر را امری عقلانی می‌دانند و تقدس تئاتر هم از همین جهت است. پاسخ به این پرسش بسیاری از مسائل را حل می‌کند."

او با تاکید بر ضرورت تنوع در آثار نمایشی اضافه کرد: "باید بین نمایش‌های خارجی، ایرانی و تجربی به تعادل برسیم هرسه ارزشمندند و هر نوع نگاه افراطی مشکل‌ساز خواهد شد."

کیومرث مرادی، کارگردان، گفت "با سیاست‌های دهه‌ی ۶۰ نمی‌توان تئاتر امروز را نجات داد. معضل اینجاست که در وزارت فرهنگ این مملکت، هنوز کلمه‌ ارشاد یدک کشیده می‌شود. شاید دهه‌ی ۶۰ به ارشاد نیاز داشتیم اما امروز به وزارت فرهنگ و هنر نیازمندیم."

معضل سالن های تئاتر

کیومرث مرادی به بازسازی ناتمام مجموعه‌ تئاتر‌شهر هم اشاره کرد و گفت: "بیایید و از بازسازی احمقانه این مجموعه دیدن کنید، پیمانکار قبلی حالا به همه ما ریشخند می‌زند. شما باید به فکر ارتقاء بودجه و امکانات تئاتر باشید. اگر این وضعیت به همین شکل ادامه پیدا کند تا چهار سال دیگر همین یک تئاتر‌شهر هم خراب می‌شود، وسائل اینجا متعلق به سال‌های پیش از انقلاب است."

نصرالله قادری، کارگردان، به نکته دیگری اشاره کرد: "با همین نشست‌ها و برخاست‌ها در مجلس بود که تالار وحدت را از تئاتر گرفتند، با همین جلسات بود که عده‌ای در اداره تئاتر ستاره‌دار شدند."

با این حال، صادق موسوی، مدیر تالار وحدت، روز یکشنبه ۱۹فروردین، در گفت و گو با خبرگزاری فارس، از آغاز اجرای آثار نمایشی در این تالار خبر داده است.

اما بهزاد فراهانی در این جلسه، سوال کلی تری داشت: "هرگز پرسیده نشده سیاست کلان فرهنگی ما اصلا تئاتر می‌خواهد، اگر می‌خواهد، پس چرا در تمام این سال‌ها حتی یک سالن اضافه نشده و ما هم‌چنان مانند بچه‌های سره‌راهی هستیم."

Image caption کیومرث مرادی: شاید دهه‌ی ۶۰ به ارشاد نیاز داشتیم اما امروز به وزارت فرهنگ و هنر نیازمندیم.

آقای فراهانی گفت: "سالن‌های غارت‌شده ما را به ما برنمی‌گردانند و شما هم نمی‌توانید آن‌ها را برگردانید، زیباترین سالن‌های ما را ربوده‌اند. ۲۵ سال است فریاد می‌کشیم این بودجه‌ی ناچیز با رشد فارغ‌التحصیلان و هنرجویان تئاتر ما به جایی نمی‌رسد. این حرف‌ها را به مجلسی‌ها هم گفته‌ایم و به این نتیجه رسیده‌ایم که اصلا ما را نمی‌خواهند.

در این جلسه، امیر دژاکام و کتایون فیض مرندی طرح استفاده از سالن‌های بلااستفاده در سطح شهر مانند فرهنگسراها و دانشگاه‌ها را برای اجرای نمایش‌ها پیشنهاد دادند.

حمید شاه آبادی در این جلسه هم با تایید گفته های کارگردان ها درباره کمبود بودجه تئاتر گفت: "بودجه تئاتر با توجه به خواسته‌ها و نیازهای بسیاری که در این حوزه است، بسیار ناچیز است و هرساله هم فارغ‌التحصیلانی به این عرصه وارد می‌شوند که برای فعالیت آنها اعتبار بیشتری لازم است."

او گفت: "در حال حاضر ما همین بودجه را داریم و باید تلاش کنیم برای سال‌های آینده آن را افزایش بدهیم. اکنون باید دید با همین بودجه و امکانات موجود چه باید کرد تا همه بتوانید عادلانه از آن استفاده کنند."

ناامنی نمایشنامه نویس

در هفته گذشته، نشست "نمایشنامه‌نویس و امنیت" هم که به همت انجمن نمایشنامه‌نویسان تئاتر ایران برگزار شد فرصت خوبی بود تا برخی هنرمندان از ناامنی در حوزه نمایشنامه نویسی حرف بزنند.

ناصح کامکاری در این نشست گفت:"چرا نمایشنامه‌نویس که باید دغدغه درام و ریتم و شخصیت و غیره را داشته باشد، مبتلا به بیم ناامنی است؟"

او گفت:"جایی که احزاب رسمی حضور گسترده ندارند، بار رسالت آنها ناخواسته بر دوش دیگر افراد سنگینی می‌کند و درنتیجه سایرین به‌خصوص هنرمندان که فعالیت آنها تولید فکر تلقی می‌شود، در چالش تضارب آرا و تلاقی افکار مستقل‌شان با دیدگاه‌های دیگر دچار درگیری می‌شوند که کمترین نتیجه آن عدم امنیت اقتصادی است."

محمد یعقوبی، نمایشنامه نویس و کارگردان، هم گفت:" تئاتر اگر بخواهد به یکی از رسالت‌های خود وفادار باشد، اکنون زمان اعتراض است و نه برگزاری جشن."

او گفت:"هر نویسنده‌ای سعی می‌کند برای خود امنیت‌سازی کند و در نوشته‌هایش باید چیزهایی را پنهان کرده باشد تا احساس امنیت کند."

و امیر یار احمدی رئیس انجمن نمایشنامه‌نویسان از خودسانسوری نمایشنامه نویسان گفت: "نویسندگان تا کی می‌توانند نمایشنامه‌هایشان را در کشوی میزها پنهان کنند؟ این حق آنهاست که از یک حیات طبیعی و معمول، از طریق حرفه‌ای که انتخاب کرده‌اند، برخوردار باشند."

تئاتر ایران و آرزوها

Image caption ایوب آقاخانی: کاش مدیری آشنا به عرصه هنر در مسند تصمیم گیری قرار می گرفت.

ایوب آقاخانی، نویسنده، کارگردان و بازیگر، که مثل خیلی از اهالی تئاتر در برنامه دیدار با معاون فرهنگی ارشاد شرکت نکرد، در یادداشتی انتقادی از آرزوی خود برای تئاتر ایران سخن گفته است.

آقای آقاخانی در این یادداشت با انتقاد از انتخاب حمید شاه آبادی به عنوان معاون هنری ارشاد، نوشته "کاش مدیری آشنا به عرصه هنر در مسند تصمیم‌گیری قرار می‌گرفت."

او نوشته است: "آرزو دارم، تصورم ـ که براساس رصد سیاست‌های او شکل گرفته است ـ اشتباه باشد؛ اگر هم درست تشخیص داده‌ام، بر اثر مواجهه با حس و حال و صداقت و نگاه‌های هم‌خانواده‌های من در هنر تئاتر، وی دست از این شیوه و نگاه خود بردارد، مسیر متعادل‌تر، معقول‌تر و ثمربخش‌تری پیش بگیرد و فراموش نکند که همه ما هدفی جز اعتلا و ارتقای فرهنگ و هنر کشور عزیزمان ایران نداریم، بنابراین با ایجاد دسته‌بندی میان هنرمندان و دسته‌بندی در کارشان، این افق مشترک را از اهالی تئاتر نگیرد."

محمد حسینی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در بخشی از حکمش خطاب به حمید شاه آبادی نوشت: "حسن سلوك، حفظ حدود و رعايت ‌شأن هنرمندان از بديهي‌ترين شيوه‌هاي همكاري با اهل ادب وهنر است. هنر مديريت را بيش از هر جا با ايجاد انسجام بين اهالي هنر و اقدام به قوام آثار مي‌توان به نمايش گذاشت."

شاید در پیش گرفتن همین مسیر و همدلی با هنرمندها و تلاش برای برآوردن نیازها و خواسته های آنان، راه رونق بخشیدن به این هنر کم رونق در ایران باشد؛ هنری که یکی از هفت هنر برتر جهان به شمار می رود.