سنتوری؛ از توقیف تا رفع توقیف تا ممنوعیت اکران

در هفته ای که گذشت، زمزمه هایی از احتمال اکران محدود فیلم سنتوری ساخته داریوش مهرجویی، بعد از سه سال توقیف، در ایران به گوش رسید اما پیش از اینکه هفته به پایان برسد، مدیر کل اداره نظارت و ارزشیابی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت که تهیه کنندگان این فیلم بهتر است اکران سینمایی آن را فراموش کنند.

علیرضا سجادپور روز چهارشنبه ششم مرداد اعلام کرد که از زمان اکران این فیلم گذشته است و بهتر است این نوع فیلم‌ها(منظور فیلم های توقیفی است) در چرخه اكران سینمایی قرار نگیرند.

آقای سجادپور گفت که فیلم سنتوری به دستور معاونت سینمایی رفع توقیف شده است ولی از آنجا که چندین سال مانده و از زمان اكرانش گذشته، اجازه اکران ندارد و بهتر است تهیه کنندگان آن به سمت نمایش خانگی و تلویزیون بروند و اكران سینمایی را فراموش كنند.

سجادپور گفت: "اگر قرار باشد برای یك فیلم قانون را نقض كنیم و به آن اكران محدود بدهیم، بسیاری فیلم‌های دیگری كه از آن زمان مانده‌اند هم مجدد به صف اكران بازمی‌گردند، به همین دلیل بهتر است با توجه به وضعیت فعلی اجازه ندهیم كه فیلم‌های قدیمی صف اكران را شلوغ‌تر كنند."

اما آقای سجادپور نگفت چرا باید فیلمی که با مجوز دولتی ساخته شده و پروانه نمایش داشته، بدون ارائه هیچ دلیل قانونی، از سوی وزارت ارشاد به مدت سه سال توقیف شود و حال با اینکه از آن رفع توقیف شده، به بهانه قدیمی بودن و اینکه از زمان اکران آن گذشته، باز هم حق نمایش عمومی بر پرده سینما را نداشته باشد.

چند روز قبل ایلنا از قول علی سرتیپی، سخنگوی شورای صنفی نمایش اعلام کرده بود که فیلم سنتوری، در صورت صدور پروانه نمایش از روز چهارشنبه (ششم مرداد) در سینماهای تهران اکران می شود.

در عین حال مسئولان هدایت‌فیلم (پخش‌كننده فیلم سنتوری) نیز احتمال اكران آن را 50 درصد دانسته و گفته بودند تمامی شرایط برای اكران فیلم آماده است و آنها فقط منتظرند تا پروانه نمایش فیلم برای اكران صادر شود.

Image caption داریوش مهرجویی

اما سخنان آقای سجاد پور نشان می دهد که امیدی به اکران عمومی این فیلم در شرایط کنونی وجود ندارد.

بدون شک برای سینمادوستان ایرانی در این روزها، شاید هیچ خبری خوشحال کننده تر و مهیج تر از شنیدن خبر رفع توقیف از فیلم سنتوری و اکران عمومی آن نبود. هرچند می توان حدس زد که توقیف سه ساله فیلم و اکران دیرهنگام آن، چه نتایج منفی و زیان باری از نظر مالی و روحی برای سازندگان این فیلم دربرداشته است. فیلمی که بعد از تصویب فیلمنامه و با داشتن پروانه ساخت، تولید شد، و بعد پروانه نمایش گرفت و بعد از نمایش در جشنواره فیلم فجر به عنوان بهترین فیلم تماشاگران برگزیده شد اما سپس با دستور مستقیم وزیر ارشاد وقت (محمد حسین صفار هرندی) توقیف شد. دی وی دی سنتوری به طور قاچاق و در سطح گسترده در بازار سیاه ایران توزیع شد و آخرین امید سازنده و تهیه کننده آن را برای نمایش عمومی آن نقش بر آب ساخت.

سنتوری در سال ۱۳۸۶ ساخته شد و در جشنواره فیلم فجر همان سال به عنوان بهترین فیلم تماشاگران انتخاب شد.

بهرام رادان بازیگر نقش اصلی فیلم نیز توانست سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد این جشنواره را از آن خود کند.

فیلم سنتوری قرار بود در مردادماه همان سال در ۴۵ سینمای ایران به نمایش در بیاید که چند روز مانده به آغاز نمایش آن، از سوی وزارت ارشاد توقیف شد.

دلیل توقیف سنتوری

در سال های اخیر به ویژه بعد از روی کار آمدن دولت نهم و به دنبال سخت گیری های وزیر ارشاد وقت (محمد حسین صفار هرندی)، تعداد زیادی از فیلم های ایرانی، حتی آنهایی که پروانه نمایش داشتند، به بهانه های مختلف توقیف شدند. آتشکار، چند روز بعد، نیوه مانگ، به رنگ ارغوان، ترانه تنهایی تهران و سنتوری از جمله این فیلم ها بودند.

داریوش مهرجویی، در گفتگویی در اسفند ۸۶ در منزلش در تهران درباره دلایل توقیف سنتوری به نگارنده گفت: "شخص آقای وزیر و معاونت ایشان آقای جعفری جلوه، شخصا و منفردا تصمیم گرفتند که علیرغم تمام امضاها و پذیرفتن‌های هیات‌های نظارت ساخت قبلی که پروانه ساخت دادند، پروانه نمایش دادند، در جشنواره‌ی فجر شرکت کرد، به آن جایزه دادند، جلوی نمایش آن را بگیرند. فقط سه روز قبل از اینکه فیلم بیاید روی پرده، آقای جعفری جلوه به ما اعلام کرد که این فیلم را اکران نکنید و الان صلاح نیست."

Image caption نمایی از فیلم سنتوری

محمدحسین صفارهرندی روز ۱۸ فروردین سال ۱۳۸۷ در دفاع از توقیف سنتوری گفت: "دوستان ما به حق جلوی اکران این فیلم را گرفتند."

آقای صفار به خبرگزاری ایسنا گفت: "سنتوری به احترام سینما، هنرمندان، ‌اعتقادات مردم و فرهنگ عمومی ما هرگز نمایش داده نمی‌شود."

وزیر ارشاد سابق بعدتر نیز با دفاع از دستور قبلی خود مبنی بر ادامه توقیف این فیلم گفت: "تا بنده در این جایگاه هستم، قطعا اجازه نخواهم داد که فرهنگ ما سر از جایی در بیاورد که هنرمند به عنوان متهم اول تباهی جامعه ایران شناخته شود."

سنتوری فیلمی است اجتماعی با رویکردی انتقادی که تم اصلی آن تضاد سنت و مدرنیته در جامعه امروز ایران و موضوع آن سقوط هنرمند و خود ویرانگری او در جامعه ای است که هنر واقعی را برنمی تابد و مدام آن را محدود و سرکوب می کند.

علی سنتوری در این فیلم آهنگساز، خواننده و نوازنده ای است از یک خانواده متمول با گرایش های مذهبی قشری و سنتی. پدرش از صنف بلورفروشان بازار و از افراد مورد اعتماد نظام است و مادرش نیز تا آن درجه متعصب است که با علاقه او به موسیقی و نواختن سنتور مخالف است و او را از خانواده طرد می کند.

همه تلاش های علی برای اجرای کنسرت های موسیقی بی نتیجه می ماند و او از روی ناچاری به خالتوری و نوازندگی و خوانندگی در مجالس خصوصی و عروسی ها رو می آورد و در نهایت در اقدامی که به خودکشی شبیه است، خود را تسلیم اعتیاد می سازد و به حدی در آن غرق می شود که زن و زندگی اش را از دست می دهد و کارش به خیابان گردی و کارتون خوابی می کشد.

جرح و تعدیل فیلم

مهرجویی برای نمایش فیلم در جشنواره فجر مجبور شد یکی از صحنه های بسیار مهم را از فیلم درآورد. صحنه ای که مربوط به دوران کودکی علی است و او را نشان می دهد که مخفیانه به زیرزمین خانه شان می رود تا سنتوری را که مادر مذهبی و متعصبش او را از نواختن آن محروم کرده و در زیرزمین خانه حبس کرده، تماشا کند.

همچنین بعد از نمایش فیلم در جشنواره فجر، از مهرجویی خواسته شد تا صدای محسن چاووشی خواننده فیلم را نیز حذف کند و از صدای خواننده دیگری به جای او در باند صوتی فیلم استفاده کند اما مهرجویی به این درخواست عمل نکرد و صدای چاووشی را در فیلم نگه داشت.

اعتراض به توقیف سنتوری

بعد از توقیف فیلم سنتوری، علاوه بر کارگردان و تهیه کننده فیلم، کانون کارگردانان ایران، اتحادیه تهیه‌کنندگان و مجمع تهیه و تولید فیلم ایران به توقیف این فیلم اعتراض کردند و خواهان رسیدگی دولت به این مسئله شدند.

کانون کارگردانان سینما از وزارت ارشاد خواست تا هرچه زودتر زمینه اکران این فیلم را فراهم کند. علیرضا رئیسیان رئیس وقت کانون در این باره گفت: "وقتی فیلمی به شکل وسیع قاچاق می‌شود، چندین‌ برابر مخاطب سالن به صورت پنهانی و غیرقابل کنترل نسخه اصلاح نشده ‌آن را به تماشا می‌نشینند. بنابراین باید پرسید بازتاب تأثیر مخاطب در کدام یک از این دو صورت موجه‌تر است؟"

فرامرز فرازمند، تهیه کننده این فیلم، نیز در اعتراض به توقیف سنتوری گفت: "چه فایده که دست‌هایی در کار بود که سنتوری تعطیل و ورشکست شود. چرا باید مسئولین به درخواست‌ها، نامه‌های ما جواب ندهند و اثری نگذارند، چون حتما ما جزو ناخودی‌های سینما هستیم و باید از گردونه خارج شویم."

داریوش مهرجویی و تهیه کننده سنتوری وقتی از اکران فیلم و سرو کله زدن با وزیر و مسئولان زیر دستش در وزارت ارشاد، مایوس شدند به آیت الله خامنه ای، رهبر ایران، متوسل شدند. آقای مهرجویی با ارسال نامه ای به آیت الله خامنه ای و شرح ماجرای توقیف فیلم، خواهان وساطت وی در این ماجرا شد.

داریوش مهرجویی در مورد روش های متناقض وزارت ارشاد در برخورد با فیلم سنتوری در گفت و گو با نگارنده گفت:

"اصلا این کار شما، یک کار عبث است که در این سیستم می‌آیید، اول پروانه ساخت می‌دهید، بعد وام می‌دهید، بعد به آن پروانه نمایش می‌دهید، بعد جواز می‌دهید، بعد به آن جایزه می‌دهید؛ بعد آخر سر می‌گویید نه این فیلم ممنوع است. آخر این چه سیاستی است. چه کسی این را تایید می‌کند؛ این تناقض وحشتناک را."

قاچاق دی وی دی سنتوری

اندکی بعد از توقیف سنتوری، ناگهان نسخه دی وی دی این فیلم به طور غیرقانونی و به‌صورت گسترده در خیابان‌های شهرهای ایران توزیع شد.

داریوش مهرجویی از مردم درخواست کرد این فیلم را نخرند: "خریدن این نسخه‌ها از نظر شرعی حرام است. صاحبان فیلم راضی نیستند. این یک سرقت هنری است."

به دنبال آن، مهرجویی و تهیه کننده فیلم، به وزارت ارشاد شکایت کردند و از مسئولین این وزارت خانه خواستند که در مورد تکثیر و توزیع غیرقانونی این فیلم توضیح دهند.

به اعتقاد مهرجویی، کپی 35 میلی متری این فیلم تنها در اختیار وزارت ارشاد بوده و هیچ کس دیگری جز این وزارتخانه به آن دسترسی نداشت.

اما وزارت ارشاد در واکنش به خبر توزیع قاچاق دی وی دی فیلم، تهیه کننده فیلم را متهم به تکثیر و توزیع غیرقانونی آن کرد.

محمود اربابی، مدیر کل اداره نظارت و ارزشیابی سینمایی وزارت ارشاد، مسئولیت عرضه غیرمجاز این فیلم را برعهده تهیه کننده فیلم دانست و گفت: "نمی‌توانیم با اطمینان بگوییم، فیلم سنتوری از چه مرحله‌ای وارد عرصه‌قاچاق شده است، اما در هر حال مسئولیت این ماجرا با شخص تهیه‌کننده فیلم است."

مهرجویی در مورد اتهام وزارت ارشاد به تهیه کننده سنتوری در مورد تکثیر غیرقانونی فیلم به نگارنده گفت: "تهیه کننده چرا باید برود این فیلم را که این همه به جانش بستگی داشته، بیاید رایگان بدهد دست قاچاقچی‌ها که بیاید بیرون. که چه بشود؟ که مالش را بسوزاند؟ مگر تهیه کننده احمق است که بیاید مال خودش را آتش بزند؟ برای چه این کار را بکند؟ می‌دانید یک غرض‌ورزی خیلی آشکار این وسط دیده می‌شود که شما می‌آیید یک فیلم را منع می‌کنید و می‌گویید که صلاح نیست مردم ببینند. ولی بعد دی وی دی قاچاق آن در می‌آید که حتی اصلاح هم نشده و بعد در دسترس کامل مردم قرار می‌گیرد و شما هیچ واکنشی نشان نمی‌دهید. واکنش طبیعی و عقلانی این است که زود بیایید فیلم را اکران بکنید."

بعد از توزیع غیرمجاز دی وی دی سنتوری، روزنامه اعتمادملی از خریداران نسخه غیر مجاز این فیلم خواست تا برای جبران بخشی از خسارت وارد شده به سازندگان فیلم و کمک به سینمای مستقل، مبلغ 1000 یا 1500 تومان به حساب مشترک داریوش مهرجویی و تهیه کننده این فیلم واریز کنند.

فرامرز فرازمند تهیه کننده سنتوری در این باره گفت: "اینجا مساله پول در میان نیست. ما باید به ضربه روحی فکر کنیم که به مهرجویی و بقیه عوامل فیلم وارد شده است. بحث من این است که می‌گویم اگر قرار بود سنتوری اکران نشود، چرا پروانه ساخت دادید؟!"

Image caption در نشست خبری "سنتوری"

پرداخت خسارت به تهیه کننده فیلم

وزارت ارشاد، فیلم سنتوری را توقیف کرد تا مثلا کسی آن را نبیند اما بسیاری از مردم ایران، نسخه دی وی دی قاچاق آن را دیدند. بنابراین در این میان، این تنها تهیه کننده و سازنده این فیلم بودند که ضرر کردند. چون آنها نه تنها سودی کسب نکردند بلکه حتی سرمایه ای را که برای ساختن این فیلم هزینه کردند به دست نیاوردند.

مهرجویی در این مورد به نگارنده گفته بود: "الان این فیلم محبوب مردم است. 95 درصد آرای مردمی را آورد و همه هم دوست داشتند این فیلم را ببینند. خب برای چه این فیلم را می‌سوزانید و نابود می‌کنید و سود آن را به جیب یک مشت قاچاقچی و دزد می‌ریزید."

اما در پی شکایت عوامل فیلم سنتوری از وزارت ارشاد به دیوان عدالت اداری، وزارت ارشاد مکلف به پرداخت خسارت به فیلم سنتوری شد

دیوان عدالت اداری ایران، خسارت ناشی از توقیف این فیلم، پس از صدور مجوز از سوی وزارت ارشاد را تایید کرد و این وزارتخانه را مکلف به پرداخت ضرر و زیان ناشی از این توقیف کرد.

مهرجویی و سانسور

سنتوری نخستین فیلم مهرجویی نیست که با مشکل سانسور مواجه می شود.

مهرجویی فیلمسازی است که به دلیل رویکرد اجتماعی و انتقادی اش، چه قبل و چه بعد از انقلاب همیشه با سانسور و ممیزی مشکل داشته است. فیلم گاو او به بهانه نشان دادن "تصویری عقب مانده از ایران" با دیوار سانسور رژیم شاه مواجه شد و سرانجام با گنجاندن عبارت "وقایع این فیلم در چهل سال قبل رخ داده است" به نمایش درآمد. فیلم دایره مینا نیز بعد از سه سال توقیف، در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی به روی پرده رفت.

مهرجویی از نخستین فیلمسازانی بود که فیلم هایش بعد از انقلاب، قربانی تفسیر و سخت گیری دستگاه ممیزی نظام سیاسی برآمده از انقلاب شد. حیاط پشتی مدرسه عدل آفاق (مدرسه ای که می رفتیم) که در سال 1359 ساخته شد، تنها ده سال بعد اجازه نمایش یافت. فیلم بانو (محصول 1371) ساخته دیگر مهرجویی نیز بعد از مدت ها در محاق ماندن به بهانه "توهین به انسان و مردم"، سرانجام با حذف صحنه هایی به نمایش درآمد.