شاملو و ترانه های کوچک غربت

واژگانی چون «آبدان» و «آبدانه» از ساخته های احمد شاملو ست، که به زیبایی در شعرش جا خوش کرده اند:

مرمر خشکِ آبدانِ بی ثمر / آیینه عریانیِ شیرین نمی شود ( - "هجرانی"، از کتاب "ترانه های کوچک غربت")

آبدانه های چرکیِ بارانِ تابستانی / بر برگهای بی عشوه خطمی / به ساعتِ پنج صبح ( "صبح" از همان کتاب)

آبدان بجای حوض آب، و آبدانه بجای چکه آب، و در هر دو مورد یک واژه بجای دو واژه.

در شعر شاملو واژه های خود ساخته دیگری هم هست، مثل سنگنبشته بجای لوح و کتیبه، که هر دو عربی هستند، و یا شیرآهنکوه و غیره، که می توان به آنها پرداخت.

اهمیت این واژه ها تنها در پارسی بودنِ آنها نیست، بل در نمایش چگونگی کشف و کاربردِ توانایی های این زبان، از جمله در ساختن واژه های ترکیبی و جرئت بکارگیری آنهاست...

«هجرانی» و «صبح» در زمره شعرهایی است که پیش و پس از مهاحرتِ کوتاه شاملو به اروپا، در آستانه انقلاب بهمن ۵۷ سروده شده ، و در کتاب «ترانه های کوچک غربت» گردآمده اند. در این شعرها می توان از زاویه های دیگری هم نگریست.

ویژه نامه دهمین سالمرگ شاملو بقایای خصلت ادب و اندیشه‌ کهن در شعر شاملو رویکرد زبانی شاملو در پیوند با اندیشه، سویه‌‌ ای از شعر شاملوست که که به گمانم هنوز در پیوند با چگونگی برخورد ما با روند تحول در جامعه‌ ایران و جهان مدرن اهمیت ویژه‌ی خود را دارد. سیمین بهبهانی، احمد شاملو، فردوسی، شعر، ادبیات، قائد، مجابی، فلکی بقایای خصلت ادب و اندیشه‌ کهن در شعر شاملو رویکرد زبانی شاملو در پیوند با اندیشه، سویه‌‌ ای از شعر شاملوست که که به گمانم هنوز در پیوند با چگونگی برخورد ما با روند تحول در جامعه‌ ایران و جهان مدرن اهمیت ویژه‌ی خود را دارد. یادداشتی از محمود فلکیرویکرد زبانی شاملو در پیوند با اندیشه، سویه‌‌ ای از شعر شاملوست که که به گمانم هنوز در پیوند با چگونگی برخورد ما با روند تحول در جامعه‌ ایران و جهان مدرن اهمیت ویژه‌ی خود را دارد. جواد مجابی: کاش شاملو به سیاستِ روز نمی‌پرداخت جواد مجابی، شاملو را از مهم ترین چهره های مناقشه بر انگیز عصر حاضر خواند اما گفت با وجود اینکه از دوستداران شاملو محسوب می شود در یک مورد با مخالفان او هم نظر است:"تقلید از کارهای شاملو تعداد زیادی از جوان ها را گمراه کرده است." شاملو، جواد مجابی، شعر، ادبیات جواد مجابی: کاش شاملو به سیاستِ روز نمی‌پرداخت جواد مجابی، شاملو را از مهم ترین چهره های مناقشه بر انگیز عصر حاضر خواند اما گفت با وجود اینکه از دوستداران شاملو محسوب می شود در یک مورد با مخالفان او هم نظر است:"تقلید از کارهای شاملو تعداد زیادی از جوان ها را گمراه کرده است." گفتگو با جواد مجابی شاملو، شاعری برآمده‌ خِرد زمینی انگشت‌شمارند کسانی که در هر زمان می‌توان اثرهای آن‌ها و تأثیری را که بر روزگار خود و روزگاران بعد گذاشته‌اند، بررسی و تحلیل کرد و جستارهایی در تفسیر و تأویل آن‌ها نوشت. احمد شاملو یکی از این انگشت‌شماران است. سیمین بهبهانی، احمد شاملو، فردوسی، شعر، ادبیات شاملو، شاعری برآمده‌ خِرد زمینی انگشت‌شمارند کسانی که در هر زمان می‌توان اثرهای آن‌ها و تأثیری را که بر روزگار خود و روزگاران بعد گذاشته‌اند، بررسی و تحلیل کرد و جستارهایی در تفسیر و تأویل آن‌ها نوشت. احمد شاملو یکی از این انگشت‌شماران است. یادداشتی از منصور کوشانانگشت‌شمارند کسانی که در هر زمان می‌توان اثرهای آن‌ها و تأثیری را که بر روزگار خود و روزگاران بعد گذاشته‌اند، بررسی و تحلیل کرد و جستارهایی در تفسیر و تأویل آن‌ها نوشت. احمد شاملو یکی از این انگشت‌شماران است. گوهری که شاملو را شاملو کرد در شخصیت فردی، شعری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی شاملو «پرنده ای نه گو» خانه کرده بود که «زبانش به آری گفتن» نمی گردید، پرنده ای شورشی که شاملو را علیه هر نوع قدرت و اقتدار و تمامی اتوریته های فکری، مذهبی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی برمی انگیخت سیمین بهبهانی، احمد شاملو، فردوسی، شعر، ادبیات گوهری که شاملو را شاملو کرد در شخصیت فردی، شعری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی شاملو «پرنده ای نه گو» خانه کرده بود که «زبانش به آری گفتن» نمی گردید، پرنده ای شورشی که شاملو را علیه هر نوع قدرت و اقتدار و تمامی اتوریته های فکری، مذهبی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی برمی انگیخت یادداشتی از فرج سرکوهیدر شخصیت فردی، شعری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی شاملو «پرنده ای نه گو» خانه کرده بود که «زبانش به آری گفتن» نمی گردید، پرنده ای شورشی که شاملو را علیه هر نوع قدرت و اقتدار و تمامی اتوریته های فکری، مذهبی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی برمی انگیخت شاملو؛ دهه و دهه‌ها گذشت ده سال از مرگ احمد شاملو شاید برخی از بهترین انتظارها را دربارۀ او تحقق بخشیده باشد: خصلتِ فراعقلى ِ شعر، چه قدمایى و چه جدید، پیش از آنکه او بمیرد به تاریخ پیوسته بود، اما سروده‌های او همچنان، در خلوت و پشت میکرفن، خوانده می‌شود و به احساس آدمها رنگ محمد قائد، احمد شاملو شاملو؛ دهه و دهه‌ها گذشت ده سال از مرگ احمد شاملو شاید برخی از بهترین انتظارها را دربارۀ او تحقق بخشیده باشد: خصلتِ فراعقلى ِ شعر، چه قدمایى و چه جدید، پیش از آنکه او بمیرد به تاریخ پیوسته بود، اما سروده‌های او همچنان، در خلوت و پشت میکرفن، خوانده می‌شود و به احساس آدمها رنگ یادداشتی از محمد قائدگذشت ده سال از مرگ احمد شاملو شاید برخی از بهترین انتظارها را دربارۀ او تحقق بخشیده باشد: خصلتِ فراعقلى ِ شعر، چه قدمایى و چه جدید، پیش از آنکه او بمیرد به تاریخ پیوسته بود، اما سروده‌های او همچنان، در خلوت و پشت میکرفن، خوانده می‌شود و به احساس آدمها رنگ سیمین بهبهانی: گوش شاملو به انتقادها بدهکار نبود سیمین بهبهانی شعر شاملو را "درخشان" می داند؛ می گوید:" شعر های خوب احمد شاملو در هوای تازه و بعد از آن جای انتقاد ندارد اما اگر کسی هم از اشعارش انتقاد می کرد او گوشش بدهکار نبود." سیمین بهبهانی، احمد شاملو، فردوسی، شعر، ادبیات سیمین بهبهانی: گوش شاملو به انتقادها بدهکار نبود سیمین بهبهانی شعر شاملو را "درخشان" می داند؛ می گوید:" شعر های خوب احمد شاملو در هوای تازه و بعد از آن جای انتقاد ندارد اما اگر کسی هم از اشعارش انتقاد می کرد او گوشش بدهکار نبود." گفت‌وگو با سیمین بهبهانیسیمین بهبهانی شعر شاملو را "درخشان" می داند؛ می گوید:" شعر های خوب احمد شاملو در هوای تازه و بعد از آن جای انتقاد ندارد اما اگر کسی هم از اشعارش انتقاد می کرد او گوشش بدهکار نبود."

مرمر خشک آبدان بی ثمر / آیینه عریانیِ شیرین نمی شود

مرمر خشک، از خالی، و «بی ثمر» بودن آبدان (حوض یا برکه) حکایت می کند ـ آیینه عریانی شیرین، سایه اندام شیرین را در مرمر خیس آبدانی تداعی می کند، که با تیشه فرهاد کنده و پرداخته شده است: داستان آبتنی شیرین در منظومه خسرو و شیرین نظامی.

اگر در پی معنی باشیم، از این تصویر زیبا می توان در لحظه سرایش این شعر نبود هرگونه پیوندی میان فضای ذهنی شاعر و محیط پیرامونش در مهاجرت را دریافت. شاملو در مصاحبه یی می گوید: نمی خواهم در جایی زندگی کنم که همسایه ام بجای صبح بخیر، بگوید:good morning

«آبدانه های چرکیِ تابستانی/ بر برگهای بی عشوه ختمی/ به ساعت پنج صبح» از نگاه مستقیم شاعر در مکان (بر برگهای غبارگرفته ختمی) و زمان (ساعت پنج صبح) سرچشمه می گیرند، آبدانه ها چرکی دیده شده اند. در واقع گِل آلوده اند. برگهای ختمی بی عشوه اند، چرا که در غبار فرو رفته اند و جلوه و جلایی ندارند. عشوه زنانگی و زایش را در خود دارد، و بی عشوگی از نازایی خبر می دهد.

این هر دو تصویر غربتی سنگین را یادآور می شوند. نوعی بیگانگی با پدیده های پیرامون. اولی در بطن فرهنگ و تاریخی دیگر، و دومی در زیر آسمان خودی. غربتِ فرمانروا بر این دو شعر، و اغلب شعرهای کتاب نامبرده، تنها شامل هجرانی ها نمی شود، بلکه در وطن هم شاعر را دنبال می کند.

ویرانه امیدآباد

«صبح» در دوم اردیبهشت ۵۸ نوشته شده. یعنی دو ماه و اندی پس از انقلاب بهمن ۵۷. شاعر ناظر بر فضایی گورستانی است، به هنگامی که قاریان و «خطیبان حرفه ای» هنوز در خوابند:

ولرم و / کاهلانه

آبدانه های چرکیِ تابستانی

بر برگ های بی عشوه خطمی

به ساعت پنج صبح.

در مزار شهیدان / هنوز

خطیبان حرفه ای در خوابند.

حفره معلق فریادها / در هوا/ خالی ست.

و گلگون کفنان/ به خستگی/ در گور/ گُرده تعویض می کنند.

*

به تردید

آبله های باران

بر الواح سَرسَری

در ساعت پنج صبح.

در این شعر طنز و تمسخری گزنده موج می زند. شاعر ناظر بر « ویرانه امیدآباد» خویش است. نومیدی وحشتناکی که شاعر با آن درگیر است، از جمله در این تصویر به نمایش در می آید:

حفره معلق فریادها در هوا خالی ست

این تصویر شاعرانه حکایت از تب و تابهای دوره انقلاب دارد. گویی که فریادها همه بادِ هوا شده اند. حفره خالی: گورستان فریادِ گلگون کفنان.

تردید باران بر «الواح سرسری»، که بی آنکه گفته شود، مثل ختمی ها در غبار فرو رفته اند. و چرا سرسری؟ جدا از شیرین کاری زبانی، که در این جمله هست، می توان به سرسری گرفته شدن آرمان ها اندیشید. تردید و تشویش شاعر از شسته شدن پیام ها بر الواح گلگون کفناتی است، که در گورها گرده تعویض می کنند. در شعر صبح شاهد تردید نومیدوارِ شاعری هستیم که همواره به آزادی و تغییر جهان می اندیشید. اما دگرگونیِ جهان را نه آن گونه که در ایران روی داد، بلکه به گونه ای دیگر می خواست.

تصویرها در مجموع فضایی می سازند، که خواننده شعر می تواند در آنها جست و جو کند، و خود نیز گوشه ای از آن را بسازد. اهمیت تصویر، گذشته از ارزش های حسی و اندیشگی، در همین است. اگر هم بخواهد مفهومی را القاء کند، بطور مستقیم به آن نمی پردازد. بلکه زمینه ای می سازد که خواننده به مفهوم مورد نظر دست یابد. تصویر سازی در شعر شاملو، همانطور که برخی از صاحبنظران می گویند، گاهی بی شباهت به تصویرهای سینمایی نیست. هرچند که فیلم کمتر می تواند جایگزین کلمه باشد.

مروری در هجرانی ها

فاصله نوشتن «صبح» و شعرهای «هجرانی» شاملو، یکی دو ماهی بیشتر یا کمتر از یک سال است. در شعرهای هجرانی شاملو زندگی را به گونه دیگری می نگرد. در جست و جوی پاسخ است:

که ایم و کجاییم؟

چه می گوییم و در چه کاریم؟

پاسخی کو؟

یکی از هجرانی ها را با هم مرور می کنیم:

چه هنگام می زیسته ام؟

کدام مجموعه پیوسته روزها و شبان را/ من؟ ـ

اگر این آفتاب/ همان مشعل کال است/ بی شبنم و بی شفق

که نخستین سحرگاهِ جهان را آزموده است

چه هنگام می زیسته ام؟

کدام بالیدن و کاستن را/ من

که آسمان خودم

چتر سرم نیست؟ ـ

آسمانی از فیروزه نیشابور

با رگه های سبزِ شاخساران،

همچون فریاد واژگونِ جنگلی/ در دریاچه ای،

آزاد و رها

همچون آینه ای/ که تکثیرت می کند.

*

بگذار/ آفتاب من؟ پیرهنم باشد

و آسمان من/ آن کهنه کرباسِ بی رنگ.

بگذار

بر زمین خود بایستم

بر خاکی از براده الماس و رعشه درد.

بگذار سرزمینم را/ زیر پای خود احساس کنم

و صدای رویش خود را بشنوم:

رُپ رُپه طبل های خون را/ در چیتگر

و نعره ببرهای عاشق را/ در دیلمان.

وگرنه چه هنگام می زیسته ام؟

کدام مجموعه پیوسته روزها و شبان را من؟

۱۵ اسفند ۵۶

یاسی فلسفی، و پر از دلتنگی. می بینیم که شاملو «هشیوارِ غم خویش» روزگار مهاجرت را جزو سالهای زندگی به شمار نمی آورد، «خشماگین و پرخاشگر» از اندوه تلخ خویش پاسداری می کند، و «چشم انداز امیدآبادش» به رویدادهای تلخ و شیرینی ست، که در وطن می گذرد: رُپ رُپه طبل های خون در چیتگر، و نعره ببرهای عاشق در دیلمان.

...

و جهان را بنگر

جهان را/ در رخوت معصومانه خوابش

که از خویش چه بیگانه است

*

ماه می گذرد / در انتهای مدارِ سردش.

ما مانده ایم و / روز نمی آید.