نوآوران سنتی؛ کامبیز روشن روان

کامبیز روشن روان
Image caption کامبیز روشن روان برای بیش از صد فیلم، موسیقی ساخته است

از دهه بیست به این سو، موسیقی دانان ایرانی که می‌خواستند با تکنیک موسیقی بین‌المللی کار کنند، بیش و پیش از موسیقی سنتی، از موسیقی بومی ایران الهام می‌گرفتند. زیرا با بهره‌گیری از عناصر سرزنده این موسیقی، ریتم و رنگ، نتیجه بهتری از کار در می‌آمد.

موسیقی بومی ایران کاملا بکر باقی مانده بود. دستکاری نشده بود و مثل موسیقی سنتی متولیانی پیدا نکرده بود که به محض آن که کسی به سراغش برود زبان به اعتراض بگشایند. به جرئت می‌توان گفت که نسل اول استادان سنتی، موسیقی روستایی را نمی‌شناختند و ارزش زیادی برای آن قائل نبودند.

اما در سال‌های پس از انقلاب هر دو گرایش مود توجه نوآوران جوان‌تر قرار گرفت؛ یعنی در آفرینش‌های خود گاه چشم به مایه‌های موسیقی سنتی دارند و گاه بر نغمه‌های روستایی. گاه نیز پیش آمده که در اثری واحد از هر دو منبع بهره گرفته شده است.

کامبیز روشن روان، از زمره آهنگسازان نوآوری است که از هر دو گنجینه برای آفریدن موسیقی استفاده کرده است.

آموزش و آفرینش

کامبیز روشن روان در سال ۱۳۲۸ در تهران زاده شد، تحصیلات موسیقی خود را در هنرستان موسیقی ملی آغاز کرد و پس از آن در دانشکده هنرهای زیبا در دانشگاه تهران ادامه داد. او سپس برای گذراندن دوره عالی موسیقی رهسپار آمریکا شد، در دانشگاه جنوب کالیفرنیا به مطالعه در زمینه موسیقی معاصر پرداخت و در سال ۱۳۵۸ به ایران بازگشت.

روشن روان در سی سال گذشته در زمینه‌های مختلف به ویژه آموزش و آفرینش فعال بوده است.

او از نخستین سال بازگشت در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به ساخت و پرداخت موسیقی برای جوانان پرداخت و از آن گذشته، سه مجموعه بزرگ آموزشی با عنوان "دستگاه‌های موسیقی ایران" همراه با توضیحات روشنگرانه درباره گوشه‌های موسیقی سنتی به دو زبان فارسی و انگلیسی انتشار داد.

روشن روان به آموزش سازها نیز اندیشیده و سه نوار کاست را با جزوه‌ای توضیحی درباره سازهای سنتی، وسعت صدا و ظرفیت اجرائی آن‌ها به بازار فرستاده است.

او پژوهش‌‌های دیگری را نیز در دست تهیه دارد با عنوان "ساز شناسی و ارکستراسیون موسیقی ایرانی".

فعالیت‌های آفرینشی کامبیز روشن روان را باید به سه بخش اصلی تقسیم کرد:

موسیقی کودکان و نوجوانان، موسیقی در فرم‌های بین‌المللی با محتوای ملی و بومی، و موسیقی برای فیلم.

از میان آن‌هایی که به شکل و شیوه بین‌المللی ساخته شده است، می‌توان از "پرلود و روندو" برای فلوت و پیانو، دوئت برای فلوت و سنتور، سونات برای ویولن آلتو و پیانو، تریو برای سازهای بادی، کوارتت برای سازهای زهی، سه گاه برای بیست ساز زهی، کنسرتو برای فلوت و ارکستر سازهای زهی و قطعه‌ای به نام "آزادی" برای گروه آواز جمعی و پیانو یاد کرد.

کامبیز روشن روان نخستین موسیقی فیلم را در سال ۱۳۵۳ پیش از رفتن به آمریکا نوشت و تاکنون شمار آفریده‌های او برای فیلم به بیش از صد فقره بالغ شده است. در این مجموعه، فیلم‌های کارتونی، سریال‌های تلویزیونی و نیز فیلم‌های بلند سینمایی به چشم می‌خورد.

روشن روان آهنگ‌های دیگری نیز دارد که برای ارکستر بزرگ در همراهی با آوازهای سنتی نوشته شده است وخوانندگانی چون شهرام ناظری، بیژن بیژنی و علیرضا افتخاری آن‌ها را خوانده‌اند.

برای گوش های عادت کرده به سنت

Image caption کامبیز روشن روان در حوزه آموزش موسیقی فعالیت های چشمگیری داشته است

کامبیز روشن روان را نیز باید در به کارگیری شگردهای موسیقی نویسی بین‌المللی جانبدار احتیاط به شمار آورد. او نیز چون بیشتر نوآوران تا آن جا به تکنیک‌های بین‌المللی متوسل می‌شود که رنگ و بوی نغمه‌ای موسیقی ملی یا بومی آسیب نبیند. گرایش او به تکنیک در همان حد بهره‌گیری فریدون شهبازیان و فرهاد فخر‌الدینی از آن است.

در این نوع آهنگسازی، اهمیت ساز آرایی بیش از تمهیدات چند صدایی است و تنوع رنگ‌های صوتی و گاه تضادهای رقیق ولی برانگیزاننده میان آن‌ها، جلوه‌های تازه‌ای به موسیقی ملی می‌دهد، بی آن که آن را در پیچ و خم‌هایی بیندازد که احتمال گم شدن در آن‌ها کم نیست!

این شیوه کار حسن دیگری نیز دارد: گوش‌های عادت کرده به سنت را نمی‌رماند و از آن گذشته با سلیقه نسل جوان‌تر که تازگی و تنوع می‌طلبد، سازگاری نشان می‌دهد.

نسل جوان‌تر از طریق این گونه شیوه‌ها با زیبایی‌های ملودیک موسیقی ملی خود و ظرفیت‌هایی که برای امروزی شدن دارد، آشنا می‌شود. روشن روان خود درباره این شیوه کار می‌گوید:

"وقتی آهنگساز یک ملودی محلی را برای ساختن کاری انتخاب می‌کند، مسلما می‌خواهد اثر تازه‌ای را با تفکری نو به وجود بیاورد. پس از ابتدا تصمیم می‌گیرد کدام ساختار، فرم و یا سبکی را پیاده کند. یعنی ملودی محلی، تعیین کننده فرم موسیقی من نیست، من هستم که بر اساس آن ملودی، فرم کار را پیدا می‌کنم. یک ملودی محلی که قبلا با یک ساز تنها نواخته می‌شد، حالا با یک ارکستر بزرگ اجرا می‌شود؛ بنابراین باید بسیاری چیزها به آن اضافه کرد."

کامبیز روشن روان معتقد است که ملودی‌های محلی آن قدر توانایی و قدرت دارند که می‌توانند به شکل‌های مختلف عرضه شوند و به دلیل غنای فرهنگی، موجبات شکوفا‌یی فرهنگ فراگیر جامعه را فراهم آورند.

این ملودی‌های کوچک، اگر درست به کار گرفته شود، می‌تواند به آثاری قابل عرضه در تمام دنیا تبدیل گردد. باید آن‌ها را دستمایه ساخت آثار بزرگ‌‌تری قرار داد. همان طور که "بلا بارتوک" در مجارستان این کار را کرده است.

در ایران ما به دلیل تنوع قومی و وجود خرده فرهنگ‌ها با مجموعه‌ای گسترده از رینم‌ها و ملودی‌ها روبرو می‌شویم که به یاری آن‌ها می‌توانیم آثاری در سطح بین‌المللی به وجود بیاوریم. حرف آخر کامبیز روشن روان این است که:

"هدف از پرداختن به موسیقی سنتی و بومی، بازگرداندن گذشته به امروز نیست. بلکه گرفتن ملودی‌های قدیمی، ساختن آثار جدید بر اساس آن‌ها و به وجود آوردن زمینه فکری برای آیندگان است."