نوآوران سنتی؛ حمید متبسم

Image caption متبسم که پیش از انقلاب یکی از اعضای گره عارف بود، پس از مهاجرت به آلمان در سال ۱۳۶۵ گروه مستقل دستان را در برونمرز بنیاد کرد

آهنگسازی سنتی در ایران پس از انقلاب شکل و شیوه دیگری پیدا کرد. کارگزاران فرهنگی، جمهوری اسلامی در سال‌های نخست پس از انقلاب ایران با تولید و پخش موسیقی مخالفت می‌کردند، بعد هم که به ناگزیر، روزنه‌هایی در دیوار ممنوعیت‌ها پدید آمد، آنچه امکان و مجوز پخش می‌گرفت موسیقی بی روح و رمقی بود که نیاز جامعه را به طراوت و سر زندگی بر آورده نمی‌ساخت.

ولی به زودی به همت آهنگسازان جوان شیوه‌هایی برای دگرگون شدن پیدا کرد. این جوانان کوشش‌های خود را در دو جهت به کار می‌زدند. در یافتن ریتم‌های برانگیزاننده و در به کارگیری ساز آرا‌‌‌یی‌های جذاب. ریتم و ساز آرایی می‌توانست تا حدودی کمبودهای دیگر از جمله غیبت صدای زن و نبود سازهای بین‌المللی، را جبران کند. کار را لطفی و علیزاده و مشکاتیان آغاز کردند و بعد از سوی شاگردان آن‌ها نیز ادامه یافت. اینک پس از سی سال می‌توان حاصل این کوشش‌ها را ارزیابی کرد.

آهنگسازان جوان سنتی که روز به روز در درون و برونمرز بر شمارشان افزوده می‌شود دیگر هیچ کدام پای بند موسیقی مجاز پس از انقلاب باقی نمانده‌اند و کوشیده‌اند با تکیه بر ریتم و ساز آرا‌ئی‌های رنگین، چشم انداز تازه‌ای در موسیقی سنتی به وجود آورند.

حمید متبسم، بنیانگذار گروه دستان یکی از این آهنگسازان نوآور سنتی است که در سال‌های اخیر کنسرت‌های موفقی را در ایران، اروپا و آمریکا برگزار کرده است.

حمید متبسم در سال ۱۳۳۷ در مشهد و در خانواده‌ای اهل موسیقی زاده شد. پدرش تار و برادرش ویولن می‌نواختند و او نزد پدر نخستین درس‌های موسیقی را فرا گرفت. متبسم سال‌ها بعد در تهران در هنرستان موسیقی ملی به ادامه جدی فراگیری‌های خود پرداخت. حبیب‌الله صالحی، زیدالله طلوعی، هوشنگ ظریف، حسین علیزاده و محمد رضا لطفی به ترتیب استادان او در تارنوازی و نیز در آشنایی با ردیف موسیقی سنتی بوده‌اند.

متبسم که پیش از انقلاب یکی از اعضای گره عارف بود، پس از مهاجرت به آلمان در سال ۱۳۶۵ گروه مستقل دستان را در برونمرز بنیاد کرد. نخستین اعضای گروه دستان عبارت بوده‌اند از: کیهان کلهر، محمد علی کیانی نژاد و مرتضی اعیان و در سال‌های بعد نوازندگان دیگری چون اردشیر کامکار، حسین بهروزی نیا، سعید فرج پوری، پژمان حدادی و بهنام سامانی به آن پیوستند.

گروه دستان از سال ۱۳۷۰ در گشت و گذارهای متعدد در شهرهای مختلف اروپا و آمریکا کنسرت گزارده است. شهرام ناظری، بیژن کامکار، ایرج بسطامی، سیما بینا، پریسا، همایون شجریان و سالار عقیلی خوانندگانی بوده‌اند که با گروه دستان همکاری داشته‌اند. این گروه در اکتبر سال ۲۰۰۱ میلادی همراه با شهرام ناظری و سیما بینا آفریده‌هایی از حمید متبسم را در تالار بزرگ فیلارمونی در شهر کلن به اجرا در آورد. کنسرتی که از سوی سازمان رادیو تلویزیون غرب آلمان ترتیب داده شده بود.

Image caption حمید متبسم چند سالی نیز سمیناری را در شهر "اوترخت" در هلند سرپرستی می‌کرد

حمید متبسم آن گونه که از ساخته‌هایش بر می‌آید، رنگ‌های صوتی سازها را می‌شناسد و همین شناخت دست او را در سازآرایی قدرت می‌بخشد. در مجموعه سازهای سنتی ایران، تنوع صوتی، خیلی زیاد نیست و چون نغمه‌ها نیز غالبا تکصدایی است، یکنواختی صوتی بیشتر خود را نشان می‌دهد.تنها با تکیه بر سازآرایی‌های جذاب می‌توان گروه نوازی را از افتادن در ورطه یکنواختی در امان نگاه داشت.

متبسم خود در این مورد به "حجم صوتی" اشاره می‌کند و می‌گوید: "رنگ آمیزی میان سازهای سنتی می‌تواند این 'حجم' را افزایش دهد. کاری که همه توانایی آن را ندارند. این حجم را اول باید در گروه به وجود بیاوریم، بعد هر چه را می‌خواهیم اجرا کنیم. برای به وجود آوردن این حجم البته باید سازهای ایرانی و ظرفیت‌های صوتی آن‌ها را خوب بشناسیم."

حمید متبسم چند سال پیش در پی تجربه دیگری رفته است: رویارویی بداهه پردازانه موسیقی ایران و هند. او به یاری یک سارود نواز هندی، کنسرت‌هایی را در برونمرز عرضه کرده است.

او در این باره می‌گوید: " پیش از این نمونه‌هایی از رویارویی موسیقی شرق و غرب را شنیده بودیم. حالا می‌خواستیم ببینیم دو موسیقی خویشاوند شرقی چگونه با هم کنار می‌آیند. در رویارویی موسیقی شرق و غرب غالبا موسیقی شرق حاکم بوده. یعنی مثلا "یهودی منوهین" موسیقی هندی را از "راوی شانکار" یاد گرفته و سعی کرده آن را با ویولن بنوازد. ولی در این رویارویی، هر کدام از ما با تکیه بر شخصیت خودش وارد میدان می‌شود. یعنی من در این رویاروئی هندی نمی‌زنم و نوازنده هندی هم ایرانی نمی‌زند. ما با حفظ شخصیت، نزدیکی و ارتباط تاریخی و فرهنگی این دو موسیقی را نشان می‌دهیم. مثل دو تا دوست قدیمی که پس از سال‌ها دوری، دوباره با هم روبرو می‌شوند و از گذشته‌ها با هم صحبت می‌کنند..."

حمید متبسم چند سالی نیز سمیناری را در شهر "اوترخت" در هلند سرپرستی می‌کرد. در این سمینار که عمدتا به مسائل مربوط به تار و سه تار می‌پرداخت، صاحب نظرانی از ایران و اروپا شرکت می‌کردند.

از میان آفریده‌های حمید متبسم که روی دیسک به بازار آمده است می‌توان از: نوای دریا، بوی نوروز و بامداد یاد کرد. او شماری از آهنگ‌های بومی ایران را نیز برای آواز و ارکستر تنظیم کرده است.