هفت روز کتاب: علی نامه، نظم نوین روحانیت و بازرس گوگول

Image caption علی نامه با حضور وزیر ارشاد در در تهران رونمایی شد

در 7 روز گذشته منظومه یازده هزاربیتی "علی نامه" با مقدمه دکتر شفیعی کدکنی و دکتر محمود امیدسالار، در مراسمی رسمی با شرکت مقامات دولتی از جمله وزیر ارشاد و فرهنگ اسلامی «رونمائی» و دستور داده شد که این کتاب از این پس در دانشکده ادبیات تدریس شود.

علی نامه را شاعری با تخلص «ربیع» به سال 482 ﻫجری تالیف کرد. بخش هایی از این کتاب و نام شاعر در دست نیست و آن چه اکنون منتشر شده است روایت منظوم جنگ های "جمل" و "صفین" را در بر دارد. مقدمه کدکنی بر این کتاب نیز چاپ مجدد مقاله ای است که او ده سال پیش درباره علی نامه نوشته است.

منظومه علی نامه را برخی "نخستین تجربه شعر حماسی شیعی" و برخی "نقیضه" شاهنامه فردوسی و نمونه ای دیگر از شکست استعداد متوسط در برابر نبوغ ارزیابی می کنند.

علی نامه شهرت و اهمیت خود را نه به ارزش های ساختاری، زبانی، هنری، یا محتوای فلسفی و فکری خود، که به ناکامی مولف کتاب در هماوردی با شاهنامه و به شکست او در جانشین کردن حماسه مذهبی به جای حماسه ملی مدیون است.

سراینده علی نامه از فردوسی به دلیل "دروغ" پردازی و "افسانه" سازی و نپرداختن به قهرمانان اسلامی انتقاد می کند، با سرودن منظومه خود در "بحر متقارب" (وزن شاهنامه و مناسب ترین ریتم برای حماسه در شعر کلاسیک فارسی) و با تقلید از سبک، روال و زبان فردوسی، شاهنامه را مستقیم و به صراحت به چالش می طلبد اما در برابر خلاقیت هنری فردوسی رنگ می بازد.

ربیع در علی نامه علاوه بر زبان، در توصیف طبیعت، ساختن شخصیت ها، توصیف صحنه های رزم و درآمد مجلس ها نیز از فردوسی تقلید می کند اما از 11 هزار بیت برجای مانده او، به گفته شفیعی کدکنی، "شاید 3 تا 4 هزار بیت" قابل ارزش باشند.

علی نامه رامرکز پژوهشی میراث مکتوب با همکاری کتابخانه مجلس شورای اسلامی،کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران و مؤسسه مطالعات اسماعیلیه منتشر کرده است.

مدرن سازی روحانیت و گفتار آخرالزمانی

کتاب نظم نوین روحانیت در ایران یک پیشگفتار و 4 مقاله مهدی خلجی را در بر دارد. این کتاب را انتشارات آیدا در آلمان منتشر کرده است.

روشنفکران غیر مذهبی ایران و بسیاری از محافل تحقیقاتی غرب در دهه های سی، چهل و پنجاه از روحانیت شیعه و ساختار، کارکرد، نقش و نفوذ آن غافل ماندند و تنها پس از انقلاب اسلامی بود که تلاش برای شناخت این نهاد و تحولات ساختاری آن در سی سال گذشته به طور جدی آغاز شد.

Image caption جلد کتاب نظم نوین روحانیت در ایران

همان گونه که مولف کتاب نظم نوین روحانیت در ایران نیز توضیح داده است، منابع برای شناخت روحانیت اندک است و تحقیقات در این باره نیز هنوز در آغاز راه است و به همین دلیل آثاری چون نظم نوین روحانیت در ایران را می توان تلاشی ارزشمند ارزیابی کرد.

این کتاب نه فقط اطلاعاتی مفید و با ارزش درباره ساختار روحانیت شیعه و تحولات آن به دست می دهد که علاوه بر این با طرح مفاهیم، نکته ها و برداشت های نو و بحث انگیز، با ارائه مفاهیم و سنجه هایی برای تحقیق و با تصویر تحولات ساختاری روحانیت شیعه در ایران به دوران رهبری آقای علی خامنه ای، چشم اندازهای تازه ای را بر پژوهشگران می گشاید و پرسش های تفکر برانگیزی را برای تحقیقات بعدی مطرح می کند.

کتاب در خارج از ایران تالیف و منتشر شده است اما از برخی آسیب شناسی های رایج در نوشته های فارسی خارج از ایران، از جمله نقل قول های طولانی از فلاسفه و متفکران ماضی برای کسب اعتبار و کلی گوی های فلسفی برای مرعوب کردن خواننده، بری است و موضوع تحقیق خود را نه چون ذاتی جامد، که چون مقوله ای تاریخی و متحول از منظر جامعه شناختی و معرفت شناسی بررسی می کند.

خلجی در پیشگفتار کتاب دشواری های "واکاوی مفاهیم مبهم اما کارآمد"ی چون روحانیت را بازنموده و با نقد سنجه های رایج در تعریف روحانیت و تاکید بر آن که روحانیت را "نمی توان بدون رهیافت اقتصادی واکاوی کرد"، مفاهیمی چون "سرمایه نمادین" را "که تار و پود اقتدار را می بافند" از محققان غربی وام گرفته و برای گسترش بحث پیشنهاد می کند.

مولف در نخستین مقاله کتاب با اشاره به "کشمکش دائمی روحانیت با نهادهای دیگر جامعه" برای "فتح فضاهای اجتماعی و سیطره بر روابط قدرت و ثروت و مناسبات اجتماعی" برخورد متحول روحانیت شیعه را با "تکنیک" و "تجدد" بازنموده و مکانیزه های "مدرن سازی حوزه های علمیه" را به دوران رهبری آقای علی خامنه ای بررسی می کند.

از منظر مولف تاسیس نهادهایی چون "مرکز مدیرت حوزه علمیه قم" و تخصیص "بودجه ثابت سالانه" برای این مرکز در "ردیف بودجه دولت و بودجه دفتر رهبری"، تدوین و اجرای مقررات برای پوشیدن لباس روحانیت، زندان و دادگاه، نظارت بر انتخاب مراجع تقلید و رایج شدن دستاوردهای انقلاب ارتباطات در حوزه های علمیه، این نهاد را "مدرن سازی" و به نهادی تابع رهبر بدل کرده است.

خلجی در این مقاله نشان می دهد که تعریف آیت الله خمینی از ولایت فقیه، فقه و فقها را نفی می کند چرا که در این تعریف "رهبر" مجاز است تا برای "حفظ مصلحت نظام" قوانین فقهی و مذهبی را معلق یا از نو ابداع کند.

مولف کتاب اصلاح طلبان مذهبی، بنیادگرایان مذهبی و دولت مدرن را در "روحانیت ستیزی" مشترک می داند، هر چند "روحانیت دولتی" در ایران به رغم "دوگانگی روحانیت و تجدد" به نهادی مدرن بدل شده و لایه های مذهبی ایران را نیز با خود متحول کرده است.

مقاله دوم کتاب با عنوان "اتوبیوگرافی و حوزه های علمیه" به بررسی خاطرات مهدی حائری یزدی اختصاص دارد.

مولف در مقدمه این مقاله به درستی به "امتناع بیوگرافی در حوزه های علمیه"، "تقدس فرهنگ شفاهی"، "موانع اخلاقی" و حفظ اسرار در حلقه "خواص" نزد روحانیت اشاره می کند اما سنت گریز از خاطره نویسی در ایران، دست کم تا پیش از انقلاب، به روحانیت محدود نبود و سیاستمداران، نویسندگان و شاعران نیز از نوشتن زندگی نامه خود پرهیز می کردند.

در مقاله سوم کتاب با عنوان "رساله در سکولاریسم، نقد درونی روحانیت" خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی و نقد او بر روحانیت شیعه بررسی می شود. شیخ ابراهیم زنجانی از مجتهدانی بود که "اسلام" را "بدون روحانیت" می خواست.

خلجی در مقاله "آخرزمان،چونان گفتاری سیاسی" تحلیلی گویا از منظر یا نگاه آخرالزمانی به دست می دهد. برخی چهره ها و محافل نسل دوم رهبران جمهوری اسلامی، از جمله "احمدی نژاد و گروهی که او را رهبری می کنند" از این منظر به جهان می نگرند و می کوشند تا کشور و خود را برای ظهور منجی در آینده نزدیک آماده کنند.

مولف در این مقاله برخلاف سه مقاله اول، مفاهیمی سیاسی را با نگاهی مطلوب برخی رسانه ها و گرایش ها در آمریکا با مباحث معرفت شناسی تلفیق کرده و با تاکید بر نقش احمدی نژاد و ربط دادن نگاه آخر زمانی به سیاست خارجی و سیاست اتمی ایران از عمق نظری و ناجانبدار سه مقاله قبلی خود دور می شود.

مقالات گردآمده در کتاب نظم نوین روحانیت در ایران،چنان که مولف خود گفته است، گام های آغازین اند اما در همین حد و حدود نیز از ارزشمندترین گام هایی است که محققان ایرانی در شناخت روحانیت برداشته اند.

Image caption نیکلای گوگول

بازس گوگول، مضحکه بلاهت قدرت

نمایشنامه بازرس از مشهورترین آثار نیکولای واسیلیویچ گوگول، نویسنده بزرگ روسی در قرن نوزدهم، که با ترجمه آبتین گلکار منتشر شد، ساختار قدرت و بوروکراسی فرسوده روسیه قرن نوزدهم را با طنزی گزنده در پنج پرده به مضحکه می کشد.

نمایشنامه بازرس را منتقدان به دلیل روال گوگول در گره افکنی، دیالوگ های زنده و گویا، شخصیت پردازی قوی و ساختار منسجم از شاهکارهای طنز جهان می دانند.

نویسنده نفوس مرده در بازرس شخصیت های رسمی شهری در روسیه را به صحنه می برد تا نقاب ریا را از چهره آنان بر دارد و بلاهت و حماقت قدرت را بر بیننده آشکار کند.

همه شخصیت های بازرس منفی هستند و تنش دراماتیک در این نمایشنامه نه بین شخصیت های مثبت و منفی و بر صحنه که بین پوچی و بلاهت قدرت و ارزش های انسانی در ذهن تماشاگر شکل می گیرد.

بازرس در دهه پنجاه نیز یک بار ترجمه و به کارگردانی عزت الله انتظامی به صحنه رفت.

ترجمه فارسی بازرس را انتشارات هرمس منتشر کرده است.