هفت روز کتاب؛ عشق و عاشقی ما یا واگوئی روانی دهشت

حکایت عشق و عاشقی ما
Image caption تصویر روی جلد کتاب "حکایت عشق و عاشقی ما"

کتاب "حکایت عشق و عاشقی ما"، که نشر چشمه آن را منتشر کرده است، ۹ داستان کوتاه به قلم اصغر الهی را در بر می گیرد.

نخستین داستان های کوتاه اصغر الهی در دهه چهل منتشر شدند. بدان روزگار جهان ذهنی الهی جهان پرشور آرمان خواهانی بود که به پیروزی خود در برانداختن جهان ناانسانی و درانداختن طرحی انسانی، ایمانی خوشبینانه داشتند و الهی در داستان های کوتاه خود این باور را در قالب رئالیزمی که گاه برای پرهیز از سانسور به تمثیل گرائی گرایش می یافت، روایت می کرد.

تجربه های تلخ سه دهه اخیر ایران و جهان، سیاهی جهان آرمان زداشده و درهم ریخته رو به زوال، دلشوره، اضطراب و وحشتی که در هیات ویرانی درون، درهم پاشیدگی برون، زوال و پریشیدگی ذهنی و روانی، مرگ، استبداد، زندان و شکنجه بر آدم های داستان های الهی آوار شد اما در قالب رئالیزم تک خطی دهه چهل الهی نمی گنجید و روایت داستانی آن به ساختارها، فرم ها، شگردها و تکنیک های تازه و همخوان نیاز داشت.

اصغر الهی با انتشار مجموعه داستان کوتاه "دیگر سیاووشی نمانده است" در سال ۱۳۷۰ شجاعانه به کشف و خلق تکنیک ها و شگردهای تازه روایتگری در داستان برخاست و تکنیکی ابداع کرد که در همان سال در نقدی که در کتاب "شب دردمند آرزومندی" نیز آمده است، آن را "واگوئی روانی" اصطلاح کردم.

این تکنیک در ۳ داستان آن مجموعه به بار نشست و در داستان بلند "سالمرگی" الهی، که یک دهه و اندی بعد منتشر شد و جایزه گلشیری را برای نویسنده به ارمغان آورد، به اوج رسید.

"داستان روان شناختی"، اگر این اصطلاح در این مقال مناسب باشد، در زبان فارسی با صادق هدایت آغاز شد و پس از او در دو جهت "جریان سیال ذهنی" یا "تداعی آزاد" در آثاری چون "سنگ صبور" صادق چوبک، "شازده احتجاب" هوشنگ گلشیری و "شب هول" هرمز شهدادی و در جهت "تصویر بازتاب واقعیت در ذهن پریشیده" در اغلب آثار داستانی غلامحسین ساعدی چشم اندازهای تازه و فاخری را در داستان نویسی فارسی خلق کرد.

"واگوی روانی"، تکنیکی که اصغر الهی ابداع کرد، بازتاب واقعیت در ذهن پریشیده و تداعی آزاد را در بر می گیرد اما از این دو برگذشته و ابعاد دیگری از امکانات داستان روان شناختی را در ساخت و بافت داستان و در شخصیت آدم های داستان کشف و خلق می کند.

الهی پیش از ابداع واگوئی روانی، تلفیق هنرمندانه جهان آزاد از علیت قصه های قدیمی با جهان قانونمند و علی داستان مدرن را در داستان های کوتاه "آخرین پادشاه" و "چهل دختر گلابتون گیسو" تجربه کرد.

در این تجربه آدم های گرفتار در موقعیت های ناانسانی از علیت، زمان تک خطی و مکان سه بعدی اقلیدسی، که راه را از هر سو بر آنان بسته است، می گریزند و رهائی را به ناچار در جهان آزاد قصه تجربه می کنند که در آن فقیری به آنی شاه می شود و ناتوانی به لحظه ای قهرمان دیو کش.

الهی در قصه کوتاه "تاریکان" تکنیک "بازتاب واقعیت در ذهن پریشیده" را به کار می گیرد.

جهان ناانسانی برون، هستی و شان انسانی قهرمان داستان را به غارت می برد اما او که در تیمارستانی بستری است لشکری از جن بر می سازد و خود چون سردار سپاه به جنگ تباهی می رود. پزشکان به قصد درمان او ذهن پریشیده و لشکر جن را از او می گیرند و او را با روان رمان شده اما تنها و دست خالی در جهان ناانسانی واقعیت رها می کنند.

الهی در داستان بلند "سالمرگی" و برخی داستان های کوتاه خود چون "دیگر سیاوشی نمانده" یا "درخت سبز عاشق" دلهره، دلشوره و اضطراب زوال یابندگی ذهن و جهان آدم های داستان را با "واگوئی روانی" به عرصه داستان بر می کشد.

ذهن پریشیده آدم های داستان های کوتاه الهی به یاری تکنیک "واگوئی روانی" در همه جهت های زمانی گذشته و حال و آینده و در همه ابعاد مکان های دایره ای و اقلیدسی حرکت و در هر حرکت داستان و آدم های داستان را از منظری تازه از نو خلق می کند.

آدم های داستان هر بار از روایت آدم های دیگر بازسازی می شوند و متناسب با روایت های متفاوت واکنش های گوناگون خود را بر می سازند.

روایت های گوناگون همزمان و ناهمزمان چون لایه های درهم بافته بافتی چند بعدی و چند صدائی در هم می تنند و به مثل "نرگسو"، قهرمان "دیگر سیاووشی نمانده"، که در روایتی برادر خود "اکبرو" را زیر شکنجه لو داده و شاهد اعدام او بوده است، در روایتی دیگر "لب باز نمی کند" و اکبرو را در حال فرار از زندان می بیند. گذشته و حال و آینده مدام از نو ساخته می شوند و در هر باززائی آدم های داستان را از نو می سازند.

داستان های کوتاه و بلند اصغر الهی جهان چند بعدی درون های پریشیده و واقعیت زوال را با شگردهائی روایت می کنند که هر یک تجربه ای نو یا کارساز در داستان نویسی فارسی است.

سانست پارک پل استر، تصویر داستانی بحران اقتصادی

Image caption تصویر جلد کتاب "سانست پارک"

بحران اقتصادی که از ۲۰۰۸ در آمریکا و پس از آن در اروپا آغاز شد و هنوز ادامه دارد، پسزمینه رمان "سانست پارک"، یکی از آخرین آثار پل استر است که برگردان فارسی آن با ترجمه مهسا ملک‌ مرزبان منتشر شد.

تصادف در داستان های استر نقشی مهم ایفا کرده و هویت در آثار او فصلی مهم را به خود اختصاص می دهد. در رمان "سانست پارک" نیز چند شخصیت متفاوت، از جوانی که از آشغال های گردآوری شده از ویرانه ها عکس می گیرد تا زیبائی شناسی نهفته زباله را کشف کند، زنی که در سودای هنرپیشگی تاتر می سوزد، ناشری که برای گریز از بحران اقتصادی تلاش می کند و...، به تصادف در خانه ای متروکه در نیویورک همخانه می شوند و داستان از بستر کنش و واکنش، هویت، کاراکتر، گذشته و زیست این آدم ها شکل می گیرد.

اغلب آثار پل استر که از کشش و جذابیت داستانی، روایت هنرمندانه موقعیت معاصر، جذابیت شگرد داستان در داستان، برخورد راحت با دشوارترین و بغرنج ترین مسائل وجودی و فلسفی، جذب زندگی روزمره در داستان، زبانی روان و ضرباهنگی متناسب برخوردار اند، به فارسی ترجمه شده و در بازار کتاب ایران نیز با اقبال کتابخوانان رو به روی اند.

پل استر در داستان های خود گاه خواننده را به زندگی واقعی خود، آدم های شناخته شده و به رخدادهای واقعی ارجاع می دهد و پاراگرافی در رمان "سانست پارک" می تواند برخی کشورهای استبدادی نام آشنا را به یاد آورد: "خشمی آمیخته با ترس وجودش را فرا گرفت. شنیده بود که در دنیا به ‌خاطر مقابله با کتابی، کتابفروشی هایی را که آن کتاب را می‌فروشند آتش می‌زنند، مترجمش را با چاقو می‌کشند یا ناشر آن را با گلوله از پا در می‌آورند".

"سانست پارک" را نشر افق منتشر کرده است.

شرح قصائد ناصرخسرو

ناصرخسرو از خلاق ترین و دشوارترین شاعران زبان فارسی است و اغلب قصیده های او را بی آشنائی بسیار با فلسفه و حکمت و کلام و مذاهب اسلامی یا شرح محققی معتبر و کارآشنا نمی توان درک کرد و هم از این روی کتاب "شرح سی قصیده حکیم ناصر خسرو" تالیف دکتر مهدی محقق، ادیب و محقق معتبر ایرانی، با اقبال دوستداران ادب کلاسیک ایران و زبان فارسی رو به رو شد.

مهدی محقق اعلام کرد که شرح او بر ۵۰ قصیده دیگر ناصر خسرو را انتشارات موسسه مطالعات اسلامی در دست انتشار دارد.

دیوان ناصر خسرو قبادیانی، شاعر بزرگ قرن پنجم هجری، ۲۵۰ قصیده او را در بر دارد و مهدی محقق بر آن است تا همه قصائد ناصر خسرو را شرح و همراه با نمایه در ۶ جلد منتشر کند.

جلد سوم کتاب «کامل الصناعه» با تصحیح و شرح محقق و کتابی دربرگیرنده سه مقاله در باره روش تصحیح نسخه های خطی به قلم محقق، مجتبی مینوی و برگ اشتراسر نیز در دست چاپ است.

مترجمی که جایزه وزارت ارشاد را رد کرد

امیر علائی مترجم کتاب "مقدمه ای بر فلسفه ذهن" جایزه کتاب فصل خانه کتاب وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی را در اعتراض به سانسور و سرکوب آزادی و فرهنگ رد کرد.

رد جایزه ای که از اعتبار فرهنگی و ادبی بهره ای نداشته و بعد مالی آن نیز درخور ذکر نیست شاید کاری بی خطر و آسان جلوه کند به ویژه آن که امیرعلائی در ایران زندگی نمی کند.

اما اداره بررسی کتاب وزارت ارشاد اسلامی نشان داده است که در ایران نه فقط کتاب که شخصیت سیاسی و اجتماعی نویسنده نیز از معیارهای سانسور است و رد جایزه دولتی می تواند به ممنوع القلم شدن نویسنده، مولف و مترجم بیانجامد.

امیر علائی در نامه سرگشاده ای که روز اول دی ماه منتشر شد با اشاره به آن که "جایزه کتاب فصل از طرف خانه کتاب، از ادارات تابعه وزارت ارشاد جمهوری اسلامی" اعطا می شود، گفت "پذیرفتن جایزه را از نهادی که فلسفه وجودی اش اعمال سانسور و تحدید آزادی بیان است، وهن فرهنگ و تحقیر شخصیت انسانی خود دانستم".