هفت روز کتاب؛ وقتی سیاست فرهنگ را حذف نمی کند و نقیضه اخوان

فروغی، فراماسونی فرهنگ آفرین و سیاست ساز

Image caption فروغی چند بار نماینده و رئیس مجلس، پنج‌بار وزير خارجه، چهار بار وزير دارايی، سه بار وزير عدليه، چهار بار وزير جنگ ایران بود

کتاب «سیاست‌نامه ذکاء‌الملک»،که در ۷ روز گذشته منتشر شد، برخی مقاله‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌های سیاسی محمدعلی فروغی، مولف کتاب ارزشمند «سیر حکمت در اروپا»، نخستین و آخرین نخست وزیر پهلوی اول و اولین نخست وزیر پهلوی دوم را در بر می گیرد.

این مجموعه را محقق و کتاب شناس برجسته ایرج افشار و هرمز همایون‌پور گردآوری و ویراستاری کرده اند و با پیشگفتاری در باب شخصیت چندبعدی فروغی آراسته اند. سیاست نامه ذکاء الملک را نشر «کتاب روشن» منتشر کرده است.

متون گردآوری شده در این کتاب نه فقط حاصل مطالعات عمیق و درونی شده نظری و تجربه های عملی یکی از برجسته ترین سیاستمداران ایران معاصر و یکی از بزرگ ترین ادیبان و محققان ایرانی را در بر دارد که به علاوه تصویری از موقعیت سیاسی ایران و گاه جهان را در روزگار نگارش آن ها به دست می دهد.

فقر فلسفی از زمینه های فقر یا غیبت فلسفه سیاسی در ایران است و فروغی از نادر چهره هائی است که در عرصه مباحث و فلسفه سیاسی از ترجمه یا تکرار ناقص اندیشه های دیگران فراتر رفته است.

سخنرانی ها و مقالات فروغی در باب سیاست نظری و عملی، که بخش مهمی از آن در کتاب «سياست‌نامه ذكاء‌الملک» آمده است، حد و عمق مباحث و فلسفه سیاسی را در ایران روزگار فروغی نیز نشان می دهند.

فروغی در نخستین دوران عمر پربار فرهنگی و سیاسی خود به عنوان روزنامه نویسی آزادی خواه، معلم و ناظم «مدرسه علوم سیاسی»، معلم سرخانه احمدشاه و نماینده مجلس مشروطه با سیاست نظری و عملی درگیر شد و در آن روزگار به لیبرالیزمی معتدل گرایش داشت که بعدتر با گرایش به محافظه کاری کم رنگ تر شد.

بخشی از مقالات، سخنرانی ها و درس های فروغی در این دوران و در سال های معلمی دارالفنون و مدرسه علوم سیاسی در کتاب سياست‌نامه ذكاء‌الملک آمده است.

فروغی حقوق دانی برجسته و دیپلماتی زبردست بود و بخش هائی از سخنرانی های او به عنوان نماینده ایران در كنفرانس صلح پاريس، که پس از جنگ جهانی اول برگزار شد، برخی نوشته های او به دوران هائی که او نخست وزیر یا وزیر خارجه ایران بود، برخی نوشته های او به دورانی که سفارت ایران را در ترکیه دوران آتاتورک بر عهده داشت و مقدمات سفر پهلوی اول را بدان دیار فراهم کرد، سخنرانی های او به دورانی که به نمايندگی ايران در جامعه‌ ملل حضور داشت و نامه ای سیاسی به قلم او که برای اولین بار منتشر می شود، از بخش های دیگر کتاب «سياست‌نامه ذكاء‌الملک» هستند.

سیاست ورزی حرفه ای در بلندترین مرتبه های قدرت در جوامع استبدادی با اندیشه و فرهنگ و به ویژه با ادبیات و فلسفه سازگار نیست چرا که اندیشه جز با تنوع، گفتگوی آزاد، نقد و پرسش حاصل نمی شود و ساختار استبدادی، به ویژه در قالب شرقی یا ایرانی آن روزگار، نقد، تردید، پرسش، تنوع و شخصیت های مستقل های را برنمی تابد.

در حکومت های استبدادی،که بالا رفتن از نردبان قدرت و دوام عمر سیاسی به تبعیت از مستبدان مشروط است، به ندرت سیاستمداری بلند مرتبه را می توان دید که چون فروغی سالیانی دراز در قدرت مانده و آثاری ماندگار در فرهنگ بر جای نهاده باشد. ایفای نقشی چنین چندگانه به شخصیتی چندبعدی نیازمند است که در ایران «پدیده ندرت» است.

گردش روزگار گاه آدمیان را در موقعیت ها و گره گاه های سرنوشت ساز تاریخی قرار می دهد و آدمیان در واکنش های نظری و عملی خود به موقعیت بحرانی،خود را تعریف یا بازتعریف کرده و تاریخ خود را می سازند اما در این عرصه نیز جوامع استبدادی به فقر شخصیت دچارند و گره گاه های سرنوشت ساز بحرانی توخالی بودن قدرت و قدرت مداران را افشا می کنند.

بر صحنه قدرت جوامع استبدادی باز هم به ندرت چهره هائی را می توان دید که چون فروغی توانائی برخورد سازنده با گره گاه های توفانی را داشته اند.

محمدعلی فروغی سیاست مداری حرفه ای در بالاترین سطوح قدرت بود اما آثاری که در عرصه فرهنگ آفرید او را به یکی از سرآمدان روشنفکری عصر خود بدل کرد.

فروغی در توفان انقلاب مشروطه، در گره گاه سقوط قاجار و برآمدن سلسله پهلوی و در بزنگاه اشغال ایران به دوران جنگ جهانی دوم و سقوط پهلوی اول از چهره های اصلی صحنه بود و توانائی خود را در مدیریت بحران نشان داد.

فروغی از پیچیده ترین چهره های تاریخ معاصر ایران است -مردی که به دوران انقلاب مشروطه رساله «حقوق اساسی یعنی آداب مشروطیت دول» را نوشت و در روزنامه «تربیت» به دوران مظفرالدین شاه از آزادی خواهی و حقوق مردم دم می زد، نماینده مجلس مشروطه، نویسنده «سیر حکمت در اروپا»، مترجم کتاب هائی چون «رساله گفتار در روش راه بردن عقل» رنه دکارت و «اصول علم ثروت ملل» آدام اسمیت، مصحح دیوان سعدی و شعرهای خیام و نخستین رئیس فرهنگستان اول از منظر برخی مورخان به عضویت در فراماسونی، وابستگی به انگلیس و تحکیم استبداد پهلوی اول نیز متهم است.

فروغی اما در تحکیم استبداد پهلوی اول تنها نبود و بسیاری از روشنفکران آزادی خواه نسل او و برخی رهبران انقلاب مشروطه چون تقی زاده نیز به سودای تحقق برخی خواست های انقلاب مشروط در زمینه تجدد و مدرنیزاسیون از پهلوی اول حمایت کردند و به هنگامی که استبداد پایه های خود را محکم کرد، مطرود، منزوی، خانه نشین و برخی زندانی شدند.

سرنوشت فروغی در این عرصه نیز استثنائی بود. رضا شاه فروغی را در سال ۱۳۱۴ از قدرت راند اما گردش روزگار او را مجبور کرد که برای نجات سلطنت به هنگام اشغال ایران به فروغی متوسل شود که از آغاز با گرایش پهلوی اول به آلمان نازی مخالف و به گسترش رابطه ایران و انگلستان پای بند بود.

تلاش برای معرفی فلسفه غرب در زبان فارسی از مشروطه آغاز و در سه دهه اخیر نگارش کتاب های فلسفی در باب آراء فیلسوفان و تاریخ فلسفه غرب در ایران رایج شد اما اغلب تالیفات در این زمینه نه حاصل آگاهی درونی شده عمیق و جدی از فلسفه غرب و موضوع تالیف که بر ترجمه های مونتاژ شده متکی است و هم از این روی کتاب «سیر حکمت در اروپا»ی فروغی، هنوز نیز از انگشت شمار آثاری است که دانش گسترده و درونی شده مولف را به خواننده منتقل می کنند. فروغی از پیشگامان این عرصه بود و برای بسیاری از اصطلاحات فلسفی معادل فارسی یافت.

محمّدعلی فروغی در ۱۲۵۴ هجری خورشیدی متولد شد. در نوجوانی درس طب را در مدرسه دارالفنون را رها کرد و به ادبیات و فلسفه روی آورد و سال ها معلم فلسفه، تاریخ، حقوق و سیاست در دارالفنون و مدرسه علوم سیاسی بود.

در سال ۱۹۱۹ به عنوان نماینده ایران در کنفرانس صلح پاریس شرکت کرد و در ۱۳۰۴ برای اولین بار نخست وزیر شد. در سال ۱۳۰۷ به عنوان نمایندهٔ ایران در اجلاس جامعه ملل در ژنو حضور یافت و در بازگشت به ایران دوباره نخست وزیر شد. رضا شاه او را در سال ۱۳۱۴برکنار و در ۱۳۲۰ به نخست وزیری برگمارد. فروغی نخستین نخست وزیر فرزند رضاشاه نیز بود.

فروغی چند بار نماینده و رئیس مجلس، پنج‌بار وزیر خارجه، چهار بار وزیر دارایی، سه بار وزیر عدلیه، چهار بار وزیر جنگ، یک بار وزیر پیشه، هنر و تجارت، یک بار وزیر دربار و چهار بار نخست‌وزیر بود و در ششم آذرماه سال ۱۳۲۱ درگذشت.

نقیضه و نقیضه سازان اخوان

Image caption اخوان در عرصه تحقیق و تتبع در بخش های نادیده ادب کلاسیک فارسی دستی قوی داشت

زردشت اخوان ثالث، فرزند مهدی اخوان ثالث و مدير انتشارات زمستان، اعلام کرد که مجموعه تازه ای از شعرهای پدر را با عنوان «سال‌ ديگر ای دوست، ای همسايه» و جلد سوم مقالات او را با عنوان «حريم سايه‌های سبز» برای چاپ آماده و کتاب ارزشمند و نایاب «نقيضه و نقيضه سازان» اخوان را 8 سال پس از آخرین چاپ آن تجدید چاپ کرده است.

شعرهای اخوان از مجموعه «تو را ای كهن بوم و بر دوست دارم» به بعد بر کارنامه شاعری خالق مجموعه شعرهای آخرشاهنامه، زمستان و از این اوستا نمی افزاید اما اخوان در عرصه تحقیق و تتبع در بخش های نادیده ادب کلاسیک فارسی دستی قوی داشت و کتاب «نقيضه و نقيضه سازان» از بهترین آثار او در این عرصه است.

طنز، به مضحکه کشیدن قدرت یا اتوریته ای که در نقاب جدیت، پوسیدگی درونی خود را پنهان می کند، از برترین سلاح های فرهنگ در برابر تابوهای ذهنی و قدرت های مادی است.

در برخی از بهترین شعرهای اخوان و برخی از متون منثور او، از جمله در موخره کتاب از این اوستا، خواننده به طنزی زیبا و متعالی دعوت می شود و شاید همین گرایش به طنزپردازی، که در گفتار شفاهی اخوان و نقل داستان به اوج می رسید، از دلایل توجه او به نقیضه سازی است چرا که طنز از شاخص ترین مولفه های نقیضه است.

اخوان اصطلاح «نقيضه» را معادلی مناسب برای Parodie در زبان های لاتین می داند و آن را به آثاری اطلاق می کند که در قالب طنز به سیاق آثار مشهور خلق می شوند. نقیضه را برخی فرهنگ های فارسی «وارونه پاسخ دادن به اثر شاعر یا نویسنده ای مشهور» نیز تعریف کرده اند.

اخون ثالث در کتاب خود آثار کسانی چون «سوزنی سمرقندی»، که نقیضه شعرهای سنائی را سرود، «ابواسحق اطعمه»،که نقیضه سازی چیره دست برای شعرهای حافظ، سعدی و خواجوی کرمانی بود، نقیضه های درخشان عبید زاکانیازجمله «رساله اخلاق الاشراف» او که در آن کتاب های اخلاقی دیوان سالاری حکومتی به طنز کشیده می شوند و رساله های «تعريفات» و «صد پند» او که روایتی طنزآمیز از پندنامه‌های معروف روزگار او را به دست می دهند، کتاب های «ملستان» ميرزا ابراهيم خان تفرشی و «خارستان» حكيم قاسم كرمانی، که نقيضه‌ های گلستان سعدی هستند، «تذکره یخچالیه» ميرزا محمدعلی مذهب اصفهانی، که نقیضه کتاب «آتشکده» آذر بیگدلی است و... را تحلیل و بررسی می کند.

اخوان اما به رغم دانش گسترده و نگاه هشیار خود به «قضیه» های صادق هدایت،که از بهترین نمونه های نقیضه در ادب معاصر فارسی است و به کتاب «التفاصيل» فریدون توللی، که نقیضه ای با ارزش به روال گلستان سعدی است، توجهی درخور نمی کند اما در بخشی که به «ترزیق»،نوعی از نقیضه که بر سرودن شعرهای بی معنا بنا شده است، می پردازد، نمونه هائی جالبی به دست داده و با نقل شعر کسانی چون «هدایت الله مشرف طهرانی»، که به سبک «خمسه نطامی» شعرهای بی معنا یا «ترزیق» سروده است از شعر «مسلوب المعانی» یاغیبت معنا در برخی شعرهای معاصر خود انتقاد می کند.

فرهنگ‌نامه‌ تاريخی مفاهيم فلسفه

ترجمه فارسی یکی از مجلدهای «فرهنگ‌نامه‌ تاریخی مفاهیم فلسفه»، که به فلسفه هنر اختصاص دارد، در ۷ روز گذشته منتشر شد و ناشر، موسسه فرهنگی- پژوهشی نو‌ ارغنون، وعده داده است که دو جلد دیگر از این فرهنگنامه ۱۳ جلدی را، که به اخلاق و الهیات اختصاص دارند، نیز منتشر کند.

متن اصلی این کتاب به زبان آلمانی با عنوان Historisches Worterbuch der Philosophie در ۱۳ جلد منتشر شده است. انتشار این فرهنگنامه از سال ۱۹۷۱ آغاز و در سال ۲۰۰۴ با انتشار جلد سیزدهم یا عنوان فهرست ها به پایان رسید.

ویراستاری متن آلمانی این فرهنگنامه را چهره های معتبری چون يوآخيم ريتر، كارلفريد گروندر و گتفريد گابريل بر عهده داشتند و ترجمه نخستین مجلد منتشر شده به زبان فارسی را فريده فرنودفر، محمدرضا حسينی بهشتی و بهمن پازوكی ویراستاری کرده اند.

امر زيبا، زيباشناسی، امر زيباشناختی، فلسفه هنر، تاريخ هنر، علم هنر، فنون آزاد، فنون مكانيكی، هنر (فن)، اثر هنری، خواست هنری، داور هنری، دين هنری، غايت هنر، هنر انتزاعی، هنر ناب، هنر، شعر، هنر شعرسرايی، والا، امر والا از مدخل های مجلد ترجمه شده به فارسی است.

منابع بیش تر برای مطالعه هر مدخل، پی‌نوشت های مؤلف، اختصارات، كتاب‌ها و مقالات، واژه‌نامه‌های آلمانی/ فارسی- يونانی/ فارسی- لاتينی/ فارسی- فرانسه/ فارسی-انگليسی/فارسی-ايتاليايی/فارسی و فهرست اعلام از پیوست های این کتاب اند.