'شب هزار و دوم'، به یاد اپرای ایرانی

پری ثمر (عکس از آوازه خوشنام) حق نشر عکس avazeh khoshnam
Image caption پری ثمر قطعه کاروان، ساخته امین الله حسین بر روی شعر سعدی و اپرای مشهور کارمن، ساخته ژرژ بیزه، آهنگساز فرانسوی را خواند

"شب هزار و دوم" عنوان برنامه ای است که با نگاهی به اپرای ایرانی و موسیقی پیشرو در ایران روز پنجشنبه، 19 اسفند (دهم مارس) به همت کانون فرهنگی آوازه و انجمن تئاتر ایران و آلمان در شهر کلن برگزار شد.

در این برنامه قطعاتی از آثار اپرایی ساخته آهنگسازان ایرانی در کنار چند قطعه ساخته آهنگسازان دیگر توسط خوانندگان ایرانی اپرا اجرا شد.

محمود خوشنام، پژوهشگر موسیقی و برگزار کننده این برنامه، یکی از دلایل برگزاری این کنسرت را مهجور ماندن موسیقی پیشرو ایرانی در مقابل گونه های دیگر موسیقی درایران به خصوص در سه دهه گذشته برشمرد.

از نگاه او موسیقی پیشرو ایرانی، موسیقی علمی و کلاسیک غربی است که در آن رگه های موسیقی ایرانی و گاهی استفاده از ادبیات فارسی در قطعات آوازی دیده می شود.

او در ابتدای این برنامه سخنانی درباره پیشینه پاگرفتن موسیقی علمی و رواج آن در ایران گفت و آهنگسازانی چون پرویز محمود، هوشنگ استوار، حسین دهلوی، احمد پژمان، ثمین باغچه بان و علی رهبری را از برجسته ترین آهنگسازان ایرانی در این رشته دانست که تاثیر شایانی در ارتقای آن داشته اند.

حق نشر عکس avazeh khoshnam
Image caption افسانه صادقی علاوه بر اجرای "رقص در دربار شاه سمنگان" ساخته حسین ناصحی، قطعاتی از آهنگسازانی چون حاجی بیگف (اپرای کوراغلو) و جوزپه وردی را نیز خواند

پس از مقدمه آقای خوشنام، دو قطعه از آثار امین الله حسین، آهنگساز سرشناس ایرانی تبار اجرا شد.

قطعه نخست پرلود شماره یک امین الله حسین بود که با تکنوازی پویان آزاده، پیانیست جوان ایرانی اجرا شد. آقای آزاده در ادامه برنامه دو قطعه دیگر از علی تجویدی و جواد معروفی نواخت.

سپس پری ثمر خواننده پرسابقه اپرا، قطعه کاروان، ساخته امین الله حسین بر روی شعر سعدی و اپرای مشهور کارمن، ساخته ژرژ بیزه، آهنگساز فرانسوی را خواند.

او در ادامه برنامه قطعاتی نیز از اپرای مانا و مانی ساخته حسین دهلوی را اجرا کرد.

خواننده زن دیگر "شب هزار و دوم"، افسانه صادقی بود که علاوه بر اجرای "رقص در دربار شاه سمنگان" ساخته حسین ناصحی، قطعاتی از آهنگسازانی چون حاجی بیگف (اپرای کوراغلو) و جوزپه وردی را نیز خواند.

دیگر خواننده این برنامه آروین مه فام، خواننده تنور ایرانی بود که قطعه ای از مرتضی حنانه بر روی اشعار فردوسی و قطعه ای از بیزه را اجرا کرد.

باغچه بان ها

حق نشر عکس samin
Image caption با یادی از اِولین باغچه بان که در پائیز پیش در گذشت، بخشهایی از برنامه به آثار او و همسرش ثمین باغچه بان اختصاص یافت

محمود خوشنام در بخشی دیگر از برنامه شکل گیری اپرای ایرانی را مدیون کسانی چون منیره وکیلی، فاخره صبا و اِولین باغچه بان دانست که از نخستین خوانندگان زن اپرا در ایران و جزء تشکیل دهندگان سازمان اپرای تهران بودند.

به همین دلیل با یادی از اِولین باغچه بان که در پائیز پیش در گذشت، بخشهایی از برنامه را به آثار او و همسرش ثمین باغچه بان اختصاص داد و همچنین بخشهایی از فیلم مصاحبه با ثمین و اولین باغچه بان که برای بی بی سی فارسی تهیه شده به نمایش در آمد.

در این فیلم ثمین از چگونگی ساخت مجموعه "رنگین کمون" با صدای اولین و همسرش از نقش خود در شکل گیری سازمان اپرای تهران و گروه کر ملی می گوید.

اپرای ایرانی

محمود خوشنام در گفت و گویی با بی بی سی، سابقه پیدایش اپرای ایرانی را زمانی می داند که اپرت هایی توسط میرزاده عشقی و عارف قزوینی بیش از یک قرن پیش ساخته شدند.

اما به عقیده او تا سال 1346 که تالار رودکی تاسیس شد، اپرای ایرانی شکل سازمان یافته به خود نگرفته نبود.

با تاسیس تالار رودکی بسیاری از آهنگسازان ایرانی که بخشی از آنها دانش آموخته کنسرواتورهای خارجی بودند، به استخدام این نهاد در آمدند و مجال یافتند که اپرا و حتی قطعاتی برای باله بسازند و اجرا کنند.

اپراهای زال و رودابه (ثمین باغچه بان)، خسرو و شیرین (حسین دهلوی)، جشن دهقان و دلاور سهند (احمد پژمان) متعلق به این دوره هستند.

حق نشر عکس avazeh khoshnam
Image caption محمود خوشنام سابقه پیدایش اپرای ایرانی را یک قرن پیش می داند که اپرت هایی توسط میرزاده عشقی و عارف قزوینی ساخته شد

اما با وقوع انقلاب اسلامی در ایران در سال 1357، عملا اجرای اپرا که بخش عمده ای از آن توسط خوانندگان زن اجرا می شود، غیر ممکن شد و حتی بسیاری از آهنگسازان ایرانی کمتر به سراغ ساختن اپرا رفتند.

آقای خوشنام یکی دیگر از دلایل فراموش شدن اپرا در ایران را عدم حمایت مالی دولت می داند. به گفته او ساخت و اجرای اپرا در تمام جهان با پشتوانه حمایت مالی دولتها صورت می گیرد.

او همچنین در پاسخ با این سئوال که اپرای ایرانی چه جایگاهی می تواند در جهان داشته باشد، گفت: "با توجه به اینکه بسیاری از متون ادبیات فارسی، به ویژه آثار فردوسی و نظامی گنجوی برای اپرا مناسب است، در نتیجه اپراهای ایرانی در صورت اجرا می تواند برای مخاطب خارجی بسیار جداب باشد."

به گفته برگزار کنندگان برنامه "شب هزار و دوم" استقبال خوبی که در ماه نوامبر در برنامه با عنوان "شب پیانوی ایرانی" در کلن شده بود، آنها را به برگزاری برنامه هایی از این دست امیدوار کرده است.