" وطن درخطر است"؛ روس و بریتانیا در شعر بهار

حق نشر عکس bahar.fr
Image caption بهار در خانه خود

یکی از خطوط برجسته ای که چهره ایران معاصر را در شعر بهار بر می سازد، "دست اندازی بیگانگان به خاک وطن" و "تهدید استقلال و تمامیت ارضی ایران" است. عصری که بهار در آن می زیست، عصر رقابت قدرت های بزرگ استعماری، به ویژه روس و انگلیس برای دستیابی به بهره های بیشتر و امتیازات روز افزون بود. در این راستا کمتر حادثه ای است که از چشم تیزبین بهار پنهان مانده باشد- چه در آن دوران که در خراسان می زیست و چه در دورانی که رهسپار پایتخت شد و در قلب حوادث قرار گرفت.

زبان شاعر هنگام اعتراض به "دست اندازی بیگانگان به خاک وطن" به اوج می رسد و لحظه هایی که میان بهار، وطن و غاصبان وطن می گذرد از لحظات پرخروش و شور انگیز شعر بهار است.

در این گفتار به بررسی سه حادثه عمده از این دست می پردازیم:

قرارداد ۱۹۰۷ تقسیم ایران میان روس و انگلیس، اولتیماتوم روس ها دائر بر اخراج مورگان شوستر و کشتار در آذربایجان، و به توپ بستن حرم رضوی.

یک: قرارداد ۱۹۰۷

انعقاد قرارداد ترکمانچای (۱۸۲۸) سر آغاز یک رقابت طولانی بین روسیه و بریتانیا در ایران گردید. رقابتی که به یکی از عوامل مسلط بر تمام امور خارجی و داخلی کشور مبدل شد. در سال های فراتر، روسیه و بریتانیا بر اساس معاهده ۱۹۰۷ در مورد ایران، افغانستان و تبت به توافق هائی دست یافتند. در مورد ایران، مقدمه معاهده، تمامیت و استقلال ایران را به رسمیت می شناخت، در حالی که در متن معاهده کشور به سه منطقه تقسیم می شد. منطقه شمالی یا تقریبا نیمی از قلمرو ایران، حوزه نفوذ روسیه تعیین شده بود و بریتانیا موافقت کرد که در این حوزه نه در پی کسب امتیازاتی برای خود برآید و نه با امتیازات مورد درخواست روسیه مخالفت کند. روسیه نیز در مقابل حوزه نفوذی بریتانیا در جنوب تضمین مشابهی به بریتانیا ارائه می داد. بین این دو حوزه نفوذی نیز حوزه سومی وجود داشت که منطقه بی طرف محسوب می شد و بر هر دو طرف باز بود.

درباره قرارداد و همسازی روس و بریتانیا یا آنچه که به "معاهده ۱۹۰۷" مشهور است، چهار سروده در دیوان بهار می یابیم:

وطن در خطر است (۱۲۹۰، دیوان ص ۱۹۷)، ایران مال شماست (۱۲۹۰ ص ۲۵۷)، پیام به وزیر خارجه انگلستان، سر ادوارد گری ( دیوان ص ۲۰۴) و صفحه ای از تاریخ، ص۷۵۰

هریک از این سروده ها در عین داشتن درون مایه مشترک، از نقطه نظر بیان شاعرانه و شیوه پرداخت دارای ارزش های ویژه ای هستند که از برای تشخیص جلوه های هنر بهار، باید جداگانه مورد بررسی قرار گیرند.

"وطن در خطر است"

این سروده در قالب مسمط سروده شده و دوارده بند و سی و شش بیت دارد. شعر به دور اندیشه خطری که وطن را تهدید می کند، آفریده شده است. ولی در آن، غیر از اشارات سیاسی، به پند و اندرزو پاره ای هشدارهای سرچشمه گرفته از اندیشه وطن پرستانه بهار نیز بر می خوریم.

این مسمط از نظر مضمون و تصویر نیز از درخشندگی بر خوردار است و خبر از استعداد شاعری جوان می دهد که دارد دست به تجربه ای شگفت انگیز می زند که همانا درآمیختن کلیشه های آشنای شعر فارسی با مسائل پیچیده سیاسی عصر است. آغاز کلام با تغزلی زیبا آغاز می گردد. تغزلی که ذهن خواننده را برای آنچه که سپس تر خواهد آمد آماده می سازد:

مهرگان آمده و دشت و دمن در خطر است/ مرغکان نوحه بر آرید چمن در خطر است

چمن از غلغله زاغ و زغن در خطر است / سنبل و سوسن و ریحان و سمن در خطر است

بلبل شیفته خوب سخن در خطر است/ ای وطن خواهان زنهار وطن در خطر است...

به یقین در دیده شاعر " مهرگان" یا خزان، نشانه "آغاز عصری شوم" در تاریخ نفوذ روس و بریتانیا در ایران است که معاهده ۱۹۰۷ و تقسیم ایران به دو منطقه نفوذ، یکی از مقاطع عمده آن به حساب می آید.

خانه ات یکسره ویرانه شد ای ایرانی/ مسکن لشکر بیگانه شد ای ایرانی

خرس صحرا شده همدست نهنگ دریا/ کشتی ما را رانده است به گرداب بلا...

رقبا را به هم امروز سر صلح و صفاست/ آری این صلح و صفاشان زپی ذلت ماست

شاعر جوان که سازش های پنهان نهنگ دریا را با خرس صحرا مقدمه ای از برای تیره روزی ایران می بیند، چاره را تنها در هشیاری و بذل جان در راه وطن می بیند. و آنچنان که شیوه بهار است، درآغاز نقدی از غفلت ملت و سردمداران مملکت می کند. در این دوران بحرانی که باید همه اذهان هشیار باشند و متوجه خطری که وطن را تهدید می کند اما:

وزرا باز نهادند زکف کار وطن/ وکلا مهر نهادند به کام و به دهن

علما شبهه نمودند و فتادند به ظن/ چیره شد کشور ایران را انبوه فتن

کشور ایران ز انبوه فتن در خطر است/ ای وطن خواهان زنهار وطن در خطر است

شاعر تنها راه نجات وطن را رواج مکتب و اخلاق وطن پرستی می داند. از همین رو وطنیه خود را با اندرزی در این مشرب به پایان می آورد:

بذل جان در ره ناموس وطن چیزی نیست/ بی وطن خانه و ملک و سرو تن چیزی نیست

بی وطن منطق شیرین و سخن چیزی نیست/ بی وطن جان و دل و روح و بدن چیزی نیست

ای وطن خواهان زنهار! وطن در خطر است

در پایان بهار هویت خود را به عنوان شاعر وطنیه سرا اعلام می کند و بر شعر خود مهر و تخلص وطن سرائی می زند.

وطنیاتی با دیده تر می گویم/ با وجودی که در آن نیست اثر می گویم

بارها گفته ام و بار دیگر می گویم/ که وطن باز وطن باز وطن در خطر است

ای وطن خواهان زنهار! وطن در خطر است

"ایران مال شماست"

این سروده که در قالب مسمط گفته شده، نیز به دور مسئله دخالت روس و بریتانیا و سازش پنهانی آنها برای "دست اندازی به ایران" آفریده شده است. شعر هشت بند و بیست و چهار بیت دارد. همانند سروده پیشین، این سروده نیز در هر بند وصفی از وضعیت خطرناک وطن دارد و به دنبال ردیف " ایران مال شماست ، ایران مال شماست" را می آورد. این جمله زنگ دار، شانزده بار در این مسمط تکرار می گردد.

هان ای ایرانیان! ایران اندر بلاست/ مملکت داریوش دستخوش نیکلاست

مرکز ملک کیان در دهن اژدهاست/ غیرت اسلام کو؟ جنبش ملی کجاست

برادران رشید! اینهمه سستی چراست/ ایران مال شماست، ایران مال شماست

تشریح وضعیت سیاسی ایران در قبال دو خصم شمال (روس) و خصم جنوب (بریتانیا) برای بندهای فراتر است.

به کین اسلام بازخاسته بر پا صلیب/ خصم شمال و جنوب داده ندای مهیب

روح تمدن به لب آیه امن یجیب/ دین محمد یتیم، کشور ایران غریب

بر این یتیم و غریب نیکی آئین ماست/ ایران مال شماست ایران مال شماست

امید شاعر به جاودانگی ایران

بهار بر سیاق همیشگی، در کنار روشن نمودن اوضاع خطرناک سیاسی، کوشش می کند با یاد آوری از لحظات سخت تاریخی و مداومت استقلال ایران روح ملی را نسبت به حفط و حراست از وطن تهییج کند:

سکندر کینه جوی رفت ز ایرانتان/ هرقل رومی نژاد بکرد ویرانتان

زگیرو دار عرب تهی شد اوطانتان/ خزان چنگیزیان شد زگلستانتان

بهار ایرانتان بازخوش و با صفاست/ ایران مال شماست، ایران مال شماست

گهی که شد اصفهان به چنگ افغان دچار/ لشکر پطر کبیر یافت به گیلان قرار

عراق و تبریز شد زخیل ترکیه خوار/ جنبش ملی کشید یکسره زایشان دمار

ماند به ایرانیان ایران بی باز خواست/ ایران مال شماست، ایران مال شماست

حق نشر عکس bahar.fr
Image caption بهار در خانه شخصی خود، در کنار ظهیرالاسلام

پیام به وزیر خارجه بریتانیا

این قصیده که معروف ترین چکامه های سیاسی عصر خود گردید، چهل بیت دارد و در یازده نوامبر ۱۹۱۲ در روزنامه حبل المتین منتشر شد. سپس به وسیله ادوارد براون نیز به چاپ رسید. قصیده خطاب به سر ادوارد گری که میان سال های (۱۸۶۲-۱۹۳۳) می زیسته و از سال ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۶ متصدی مقام وزارت امور خارجه بریتانیا بوده است، نوشته شده. فکر عهدنامه ۱۹۰۷ و توافق با روسیه را به او نسبت می دهند. از همین رو خطاب بهار به اوست. بهار نیز همچون دیگر مشروطه طلبان که بریتانیا را حامی احرار به شمار میآورد، از اتحاد بریتانیا با روس که از مستبدان و محمدعلی شاه مشروطه ستیز حمایت می کرد در شگفت است.

زبان بهار اما در این سروده بر سیاق دیگریست. او سنت دیرین شعر ستایشی را برای بیان منظور خود به کار می گیرد. مورد تقلید او یکی از قصاید انوری شاعر قرن ششم هجری است. قصیده انوری که آن را به حق «نامه اهل خراسان» نامیده اند به هنگام تهاجم ترکان غز به خراسان و خطاب به رکن الدین محمود قلج طمغاج خان نوشته شده است. شاعر ضمن دعا و ثنائی که نثار حاکم سمرقند می کند، به تشریح وضع رقت آور اهل خراسان می پردازد و سپس از حاکم سمرقند درخواست می کند که برای نجات خراسانیان از دست خونریزان غز به این دیار لشکر بکشد و آن مردم بی پناه را رهائی بخشد.

بر سمرفند اگر بگذری ای باد سحر/ نامه اهل خراسان به بر خاقان بر

نامه ای مطلع آن رنج و غم و آفت جان/ نامه ای مقطع آن درد دل و سوزجگر

لندن به جای سمرقند

بهار، نیز مانند انوری نسیم سحری را به عنوان پیک پیام آور به کار می گیرد . اما مقصد او لندن است. مخاطب او خاقانی از سیاق دیگر است که نبض سیاست جهان را به دست دارد:

سوی لندن گذر ای پاک نسیم سحری/ سخنی از من بر گو به سر ادوارد گری

کای خردمند وزیری که نپرورده جهان/ چون تو دستور خردمند و وزیر هنری

او هم مانند انوری، دعا و ثنائی تقدیم "آن رجل قدرتمند" می کند. در این شعر نیز ما یکی دیگر از مواردی را که در آن بهار زبان سنتی شعر رسمی و در باری را برای گفتن از یک مسئله مهم سیاسی دوران به عاریت گرفته، روبرو می شویم. مدیحه ای که بهار برای سر ادوارد گری پرداخته وزن و لحن شعر انوری را دارد، اما آکنده است از عمده مسائل سیاسی نیمه قرن نوزده و اوائل قرن بیست. شاعر، رد پای بریتانیا و منافع سیاسی آن کشور را در دوره های گذشته و گاه معاصر بر می شمرد و به او می گوید که اگر در این برهه های بحرانی، دولت بریتانیا از هوش و درایت وزیری همچون تو بهره مند بود، هرگز دچار شکست نمی شد. بدینگونه به مخاطب خود نشان می دهد که تاچه حد به خم و چم سیاست بریتانیا در نقاط گوناگون دنیای آن روز وارد است:

نقشه پطر کبیر بر فکر تو نقشی بر آب/ رای بیزمارک بر رای تو رائی سپری

زتولون جیش ناپلئون نگذشتی گر بود/ بر فراز هرمان نام تو در جلوه گری

داشتی پاریس ار عهد تو در کف ، نشدی/ سوی آلزاس و لرن لشکر آلمان سفری

انگلیس ار ز تو می خواست در آمریک مدد/ بسته می شد به واشنگتون ره پرخاشخری

ور به منچوری پلیتیک تو بد رهبر روس/ نشد از ژاپون جیش کرپاتکین کمری.....

بیخردی در عین خردمندی

درست است که سر ادوارد گری ، آن "دستور خردمند و وزیر هنری"، رائی همچون بیزمارک دارد و طرح ریزی سیاسی فراتر از پطر کبیر، اما به دیده بهار او با تمام خردمندی، در رابطه با ایران یک بی خردی عمده مرتکب شده است و آن همانا عهد بستن با روسیه و اشتراک منافع با آن دولت است.

تو بدین دانش، افسوس که چون بیخردان/ کردی آن کار که جز افسوس از وی نبری

بر گشودی در صد ساله فرو بسته هند/ بر رخ روس و نترسیدی ازین دربدری

بچه گرگ در آغوش بپروردی و نیست/ این مماشات جز از بیخودی و بیخردی

اند ر آن عهد که با روس ببستی زین پیش/ غبن ها بود و ندیدی تو زکوته نظری

تو خود از تبت و ایران وز افغانستان/ ساختی پیش ره خصم بنائی سه دری

از دیده بهار، آن "دستور خردمند و وزیر هنری" بسیج روس ها را در مرزهای ایران نادیده گرفته و دلیل آنها را دائر بر تأمین امنیت باور داشته است. حال آنکه روس ها از این بسیج خیالی جز حمله به هند ندارند. اگر چنین نیست پس از چه رو در خراسان درآن "مهین ره رو هند" آن همه قشون کار گزارده است؟

ورنه روس از پس یک حجه واهی ز چه روی/ راند قزاق و نهاد افسر بیدادگری

در خراسان که مهین ره رو هند است چرا/ کرد این مایه قشون بی سببی راهبری ....

سپه روس ز تبریز کنون تا به سرخس/ بیش از بیست هزارند چو نیکو شمری

بهار هشیار، قصیده خود را با این هشدار که طنزی تلخ در خود دارد، به پایان می برد و وزیر را نسبت به عواقب تصمیم خود آگاه می سازد :

نام نیکو به ازین چیست که گویند به دهر/ هند و ایران شده ویران زسر ادوارد گری

آیا این قصیده به دست سر ادوارد گری رسیده است یا نه؟ ما چیزی از آن نمی دانیم.

صفحه ای از تاریخ

سروده هائی که بر شمردیم به همان زمانه ای که روس و بریتانیا بر سر تقسیم ایران یا به قول بهار " مقاسمتی نا صواب، چانه می زدند،" نوشته شده است. او در قصیده "صفحه ای از تاریخ" که در سال ۱۹۲۰، و تقریبا سیزده سال پس از آن دوران نوشته شده، رویکردی دوباره به آن قرارداد می کند و ظلم و پشت کرد بریتانیا را نسبت به آزادیخواهان ایران یاد آور می شود:

حق نشر عکس s
Image caption نقشه تقسیم حوزه های نفوذ روسیه و بریتانیا در قرارداد 1907

ظلمی که انگلیس درین خاک و آب کرد/ نه بیوراسب کرد و نه افراسیاب کرد

از جور و ظلم تازی و تاتار در گذشت/ ظلمی که انگلیس در این خاک و آب کرد

بشنو حدیث آنچه درین ملک بیگناه/ از دیرباز تا به کنون آن جناب کرد

اندر هزارو نهصد و هفت آن زمان که روس/ با ژرمن افتتاح سؤال وجواب کرد...

قرارداد تقسیم ایران در تصنیف های بهار

در تصنیف های سیاسی بهار هم بارقه و رنگ این اعتراض را می توان دید و شنید.

از میان تصنیف های بهار که در رابطه با دست اندازی بیگانگان نوشته شده، تصنیف "ای وطن چرا ویرانه گشتی"، "رقیب وطن"، "ایران هنگام کار است"و "ای وطن من" از نقطه نظر بافت و کاربرد زبان عاشقانه در یک مضمون سیاسی، از برجستگی و توان چشمگیری برخوردار هستند. (برای این آگاهی از این مطلب رجوع کنید به مقاله نگارنده در سایت بهار تحت عنوان مضامین سیاسی و اجتماعی درترانه های بهار).

دو: اولتیماتوم روس ها

دیگر از وقایعی که زبان بهار را به گفتن از "تجاوز بیگانگان" باز می کند، اولتیماتوم روس ها از برای اخراج مورگان شوستر و به دنبال، دست اندازی به خاک آذربایجان و اعدام آزادیخواهان است.

بهار این مقطع عمده را با سرودن مثنوی "به یاد آذربایجان" ( جلد دوم ص ۹۸۵) در ذهنیت تاریخیمان ماندنی ساخته است.

در مثنوی "به یاد آذربایجان" که سی و هفت بیت دارد، بهار برای بیان عشق بی کران خود به آذربایجان که در این ایام مورد تجاوز روس ها قرار گرفته، عوامل گوناگون برسازنده این سرزمین را به کمک می گیرد.

صبا شبگیر کن از خاورستان/ به آذربایجان شو، بامدادان

گذر کن از بر کوه سهندش/ عبیرآمیز کن پست و بلندش

مأموریت بعدی پیک خراسان بسی دشوارتر است. باید رهسپار آتشکده آذر گشسب آنجا که زمانی نیایشگه شهریاران ایران بود، شود.

سوی آذر گشسب آنگه گذر کن/ درآن آتشکده خاکی به سر کن

چو دیدی اندرآن ایوان مطموس/ روان کیقباد و جان کاوس

بگو ای شهریاران جوان بخت/ سزای افسر و شایسته ی تخت

نه این اقلیم آذربایجان بود؟/ که فرخ نام آن "شاه آستان" بود؟

باد صبا، پیک فرستاده بهار باید مأموریت خود را با تشریح وضعیت اسف بار آذربایجان ادامه دهد. باید بگوید که بر سر آن اقلیمی که زمانی" شاه آستان بود" چه آمده.

کنون از بازی شاه و وزیرش/ به چنگ یاغیان بینم اسیرش

فرو پیچیده دست زورمندش/ به خاک افتاده بالای بلندش

تصویری که بهار از آذربایجان می دهد، هرچند با زبانی نمادین، ولی گویای وقایعی است که آن را فراتر بر شمردیم. رویاروئی شکوه گذشته و زوال حال، از میان رفتن شاهان با اقتدار و جایگزینی سردمدارانی خائن به آب و خاک آذربایجان را شاعر با بیت های پایانی این مثنوی به کمال می رساند:

غرابی رفته در باغی نشسته/ به جای بلبلی ، زاغی نشسته

چو شیران را فراموش گشت شیری/ کند روباه حیلت گر دلیری

مأموریت باد صبا، همچنان ادامه می یابد. او پس از گذر از آذربایجان و دیدن وضع اسف بار آن می بایست رهسپار ری شود و پیامی برای وزیران و کارگزاران پایتخت ببرد:

صبا ز آنجا به سوی ری گذر کن/ وزیران را زکار خود خبرکن

بگو شادان دل غمناکتان باد/ دوصد رحمت به جان پاکتان باد

بیاکندید چشم مرد و زن را/ فرو بستید بار خویشتن را

زکف دادید ملکی را که خورشید/ به ایران دیده بود از عهد جمشید

اگر ایران شود باغ جنانی

سوم: به توپ بستن حرم رضوی، فروردین ۱۲۹۱

در فروردین سال ۱۲۹۱ خورشیدی در نتیجه هجوم محمدعلی شاه مخلوع به استر آباد و گسیل داشتن سپاه به سرداری سردار ارشد به جانب تهران، در خراسان فتنه ای برخاست و به تحریک گماشتگان روسیه تزاری برخی مردم ناراضی از انقلاب مشروطه، انقلابی بر پا کردند و جمعی را کشتند و خواهان بازگشت محمدعلی شاه شدند. در این راستا، مسجد گوهر شاد و عمارات آستانه را سنگر و جان پناه خود ساختند و حاکم وقت از تفرقه ایشان خودداری کرد و روس ها در روز دهم فروردین ۱۲۹۱ آن عمارات را به توپ بستند و سربازان روس به حرم امام رضا ریختند.

در این باره، در دیوان بهار دو سروده عمده می یابیم:

"در واقعه بمباران آستانه حضرت رضا" ( دیوان، ص۲۲۲)

این سروده که در قالبِ قصیده سروده شده، دارای ۶۶ بیت است. ظاهرا شاعر آن را برای سید جلال الدین، سردبیر روزنامه حبل المتین فرستاده و از او درخواست نموده است که شرح بدبختی مردم خراسان را که در این قصیده آمده در روزنامه اش چاپ کند:

بوی خون ای باد از توس سوی یثرب بر/ با نبی بر گو ازتربت خونین پسر

عرضه کن بر وی کز حالت فرزند غریب/ وآن مصیبت ها، آیا بودت هیچ خبر؟...

ستمی کردند اینان به جگر گوشه ی تو/ که زشرحش چکد از دیده مرا خون جگر

این قدر هست که سوی تو ازین تربت پاک/ خاک خون آلود آرد ازین باد سحر

دومین سروده ای که در دیوان بهار در رابطه با تجاوز روسها به بقعه امام رضا می یابیم "توپ روس" عنوان دارد. این سروده در قالب ترکیب بند گفته شده و نه بند و نود و نه بیت دارد.

کوشش بهار برای ثبت تاریخ در شعر با پرداخت به دو جنگ جهانی و صدماتی که ایران از قبل این دوجنگ دید و بسیاری حوادث دیگر ادامه می یابد. این دوحادثه و ضایعاتی که به دنبال آن دامنگیر کشور شد، موضوع مقاله ای جداگانه است که نگارنده در دست تهیه دارد.

توضیح: این متن بخشی از تحقیق گسترده نگارنده است با عنوان "بازتاب حوادث دست اندازی روس و انگلیس به خاک ایران در شعر بهار" که خلاصه ای از آن در اینجا منتشر می شود.

مطالب مرتبط