نمایشگاه کتاب تهران و سیاست‌های فرهنگی وزارت ارشاد

حق نشر عکس isna
Image caption مصلای تهران محل برگزاری بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب تهران

بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب تهران در شرایطی گشایش یافته است که تعدادی از معتبرترین ناشران ادبیات خلاق در ایران، امسال با دست خالی به نمایشگاه کتاب رفته اند.

بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب تهران با شعار راهبردی "ارتقاء معرفت دینی و بصیرت فرهنگی در سال جهاد اقتصادی" در شرایطی گشایش یافته که محمد حسینی، وزیر ارشاد در بیست و سوم فروردین ماه اعلام کرد که ناشرانی که به کتاب‌های‌شان اصلاحیه تعلق بگیرد، امتیاز منفی خواهند گرفت و از پاره‌ای تسهیلات در آینده محروم خواهند شد.

موقعیت ناشران به دلیل افزایش قیمت کتاب و کاهش شمارگان کتاب‌ها در همان چاپ نخست و نیز فشارهای اقتصادی روزافزون بسیار دشوار است.

از یکسو عده ای از نویسندگان برای آنکه کتاب‌شان خوانده شود، نه تنها به روابط و دسته‌بندی‌ها تن می‌دهند، بلکه با رویکردهای عام‌ه پسند تلاش می‌کنند کتاب‌شان را به چاپ دوم و سوم برسانند.

از سوی دیگر، به رغم همه‌این تلاش‌ها از سال‌های دهه‌هفتاد تاکنون شمارگان کتاب در ایران کاهشی چشمگیر داشته و در کمتر از ۲۰ سال شمارگان کتاب در چاپ نخست از ۵۰۰۰ نسخه به ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰نسخه رسیده است.

فرعون و جملات توحیدی

حتی اگر در این میان افزایش کمّی کتاب و به‌ویژه افزایش روزافزون آثار ترجمه شده و نیز رویکرد گروهی از کتابخوانان به وبلاگ‌نویسی و شبکه‌های اجتماعی و تلویزیون و سینما را در نظر بگیریم، باز نمی‌توانیم گسترش روزافزون دایره‌ سانسور و تأثیر آن در کاهش شمارگان کتاب را نادیده بگیریم.

شدت سختگیری‌ها حتی دامن برخی از نویسندگان دولتی را نیز گرفته است. برای مثال سید مهدی شجاعی از مهم‌ترین نویسندگان مذهبی در زمان جنگ در گفت‌و‌گو با وبسایت "خبرآنلاین" زبان به اعتراض می‌گشاید و می‌گوید: " (...) ممیزی‌ها از کمترین درک و شعور برخوردار نیستند. کسانی که آنجا دارند این ممیزی را انجام می دهند، چه کسانی هستند؟"

او در ادامه از چگونگی ممیزی‌ها مثالی می‌آورد که خالی از لطف نیست. می‌گوید: "به من گفته‌اند در یک کتاب جمله فرعون را بردار. می‌پرسم چرا؟ می‌گویند چون ضد توحیدی است. می‌پرسم خب پس فرعون باید در یک نوشته جمله توحیدی بگوید؟"

پیشخوان خالی ناشران مستقل

حق نشر عکس isna
Image caption محمد حسینی، وزیر ارشاد گفته بود که ناشرانی که به کتاب‌های‌شان اصلاحیه تعلق بگیرد، امتیاز منفی خواهند گرفت

با این تفاصیل و در شرایطی که حتی نویسندگان مذهبی هم به چگونگی ممیزی‌ها معترض‌اند، هنوز معلوم نیست که دولت چه نوع کتاب‌هایی در قلمرو ادبیات خلاق را تأیید می‌کند؟

در این شرایط که هیچگونه نمونه‌موفقی از آنچه آن را "رمان انقلاب" می‌خوانند در دست نیست، و از طرف دیگر "بنیاد ادبیات داستانی ایران" نیز که به قصد پرورش نویسندگان شهرستانی و مؤمن به اهداف انقلاب تأسیس شده بود، در آستانه انحلال قرار گرفته و در هر حال عملاً کاری انجام نمی‌دهد، ظاهراً سیاست تأخیر فرهنگی به توقف فرهنگی تغییر جهت داده است.

اکنون ظاهراً ممیزی تمامیت ادبیات خلاق ایران را نشانه رفته است. آشکارترین نمونه‌ بارز این توقف فرهنگی را در کارنامه‌ ناشران معتبر در این حوزه می‌توان دید.

نشر چشمه در قلمرو ادبیات داستانی امسال فقط با هشت عنوان کتاب به نمایشگاه کتاب تهران می‌رود. در رأس این فهرست رمان لب بر تیغ نوشته حسین سناپور قرار دارد که ظاهراً پس از پنج سال موفق به دریافت مجوز شد و در آستانه نمایشگاه کتاب تهران انتشار یافت.

انتشار مروارید با شش عنوان کتاب شعر که به‌تدریج در طی سال گذشته انتشار داده، و پنج عنوان کتاب در زمینه داستان و رمان و زندگی‌نامه به نمایشگاه کتاب تهران رفته است.

"یک دوربین قدیمی" از عباس صفاری، "زیر خونسردترین برف جهان" از میمنت میرصادقی، "پشت دریچه جهان"، مجموعه‌ای از اشعار منتشر نشده عمران صلاحی و "به یک زبان عاشق می‌شویم" از کمال شفیعی همه کتاب‌های شعری است که نشر مروارید با بیش از نیم قرن سابقه فعالیت در نشر ایران با خود به نمایشگاه کتاب می‌برد.

"این آقا کی باشند" از محمود کیانوش و مجموعه داستان "کاغذهای سوخته" نوشته الاهه دهنوی دو عنوان کتابی است که انتشارات مروارید در زمینه ادبیات داستانی برای نخستین بار در نمایشگاه کتاب تهران عرضه می‌کند.

انتشارات افراز در مجموعه‌ای با عنوان "داستان امروز ایران" با چهارده عنوان کتاب در نمایشگاه شرکت می‌کند و به این ترتیب در مقایسه با دیگران ظاهراً با دست نسبتا پرتری به نمایشگاه رفته است.

اما اگر در نظر داشته باشیم که ده عنوان از چهارده عنوان کتاب این مجموعه از کتاب‌هایی است که افراز در ده سال گذشته به تدریج منتشر کرده و اکنون تجدید چاپ می‌شود، می‌بینیم که حتی افراز هم تنها با چهار کتاب در چاپ اول در نمایشگاه کتاب تهران شرکت کرده است.

حق نشر عکس isna
Image caption نمایشگاه کتاب تهران از روز 13 اردیبهشت آغاز به کار کرده است

نشر افق ده عنوان از مجموعه‌ای با عنوان "جان کلام" را برای نخستین بار در نمایشگاه کتاب تهران عرضه می کند. این مجموعه به گفته هلیا هنرمند، مدیر روابط عمومی نشر افق به گونه‌ای تهیه شده که اطلاعاتی را به شکل ساده درباره موضوعات عمومی ادبی در اختیار خوانندگان قرار دهد.

"جانستان و کابلستان" نوشته رضا امیرخانی از نویسندگان دفاع مقدس و "زیرخاکی" نوشته مجید قیصری که مجموعه‌ای است از هشت داستان با موضوع جنگ و به قلمرو ادبیات دولتی تعلق دارد، تنها عنوان‌های تازه نشر افق در قلمرو ادبیات داستانی است.

نشر ثالث با "آدم‌ها" نوشته احمد غلامی نمایشگاه کتاب تهران شرکت کرده است و انتشارات نیلوفر که زمانی از مهم‌ترین ناشران ادبیات داستانی در ایران بود، امسال فقط با یک اثر پژوهشی در زمینه‌ ادبیات داستانی با عنوان "داستان کوتاه در ایران" در دو جلد نوشته حسین پاینده در نمایشگاه حضور دارد.

نشر نی نیز که در دی ماه کتابفروشی‌اش را در خیابان کریمخان تعطیل کرد و از این نظر خبرساز شد، امسال ظاهراً کتاب تازه‌ای در زمینه ادبیات داستانی ایران به نمایشگاه نیاورده است.

نشر آموت ادبیات عام‌پسند را در مرکز توجه خود قرار داده است. آموت در چند ماه گذشته دست‌کم چندین عنوان رمان عام‌پسند از نویسندگانی مانند معصومه چاوشی، حسن کریم‌پور، محمد علی علومی، بهنام ناصح، آناهیتا آذرشکیب، نسرین ثامنی، راحله رضایی و ... منتشر کرده است.

آموت با برگزاری جلسات نقد و بررسی و همچنین با برگزاری یک شب امضاء تلاش می‌کند به عنوان یک ناشر نوپا با کمک ادبیات عام‌پسند، بحران‌ها را از سر بگذراند.

اما حتی ادبیات عام‌پسند هم اقبال آثاری مانند "بامداد خمار" نوشته فتانه حاج سیدجوادی را ندارند. این امر نشان می‌دهد که وقتی ادبیات جدی در محاق بیفتد، دیگر شاخه‌های ادبیات از جمله ادبیات عام‌پسند و ادبیات دولتی نیز رونق خود را به‌تدریج از دست خواهند داد.

۱۲۰ هزار متر مربع

حق نشر عکس isna
Image caption بهمن دری اعلام کرده بود که امسال نمایشگاه کتاب تهران در مساحت ۱۲۰ هزار متر مربع برگزار می‌شود

بهمن دری، معاون فرهنگی وزارت ارشاد که امسال ریاست نمایشگاه کتاب تهران را هم به عهده گرفته، پیش از برگزاری نمایشگاه اعلام کرده بود که امسال نمایشگاه کتاب تهران در مساحت ۱۲۰ هزار متر مربع برگزار می‌شود.

با توجه به تعداد کتاب‌هایی که ناشران معتبر و مستقل ایرانی در بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب تهران عرضه می‌کنند، این پرسش پیش می‌آید که در غرفه‌های متعدد به مساحت ۱۲۰ هزار متر مربع چه کتاب‌هایی عرضه می‌شود؟

انتشارات امیرکبیر که بعد از انقلاب مصادره شد و به تملک "سازمان تبلیغات اسلامی" درآمد، امسال با ۱۲۰۰عنوان کتاب تازه در نمایشگاه شرکت کرده است. از این میان ۳۰ عنوان کتاب نوشته علی اکبر ولایتی، وزیر اسبق امور خارجه و مشاور فعلی رهبر جمهوری اسلامی ایران است.

انتشارات سوره مهر با ۲۰۰ عنوان کتاب تازه در نمایشگاه کتاب تهران حضور دارد. علاوه بر این سوره مهر که کتاب‌هایش را بدون مجوز منتشر می‌کند، قصد دارد امسال بر گرته نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت به نشر الکترونیک و پیوند میان نشر و شبکه‌های اجتماعی بپردازد.

در این میان ظاهراً ۶۷ کشور هم به نمایشگاه کتاب تهران دعوت شده‌اند. یکی از وظایف یک نمایشگاه جهانی کتاب در هر جای جهان آشنایی نویسندگان از کشورهای گوناگون با هم و با ناشران و عقد قراردادهایی برای انتشار کتاب و معرفی کتاب‌های تازه است.

بزرگی و اهمیت یک نمایشگاه طبعاً فقط به مساحت آن بستگی ندارد، بلکه بیشتر گستردگی مساحت فکری‌ که یک نمایشگاه کتاب به نمایش می‌گذارد مهم است. از این ‌روی، نمایشگاه کتاب تهران به یک فروشگاه بسیار بزرگ و به مرکز خرید کتاب شباهت دارد. امسال در این فروشگاه بزرگ بیش از هر چیز نوعی از ادبیات مورد تأیید دولت و کتاب‌های قدیمی عرضه می شود.

مطالب مرتبط