هفت روز کتاب؛ ترنم موزون حزن، بارگاس یوسا و آمارهای ارشاد

نگاه سروش دباغ به روشنفکری دینی

حق نشر عکس v
Image caption ترنم موزون حزن را انتشارات کویر منتشر کرده است

کتاب ترنم موزون حزن، مقاله های تحلیلی سروش دباغ و چند مصاحبه با او را درباره "روشنفکری ایران" در موقعیت "مواجهه با مدرنیته و سنت" دربرمی گیرد، هر چند در سرتاسر کتاب تنها آراء کسانی که به "روشنفکران دینی" شهره اند و نظریات چهره هائی که به بینش و تجربه دینی باور داشته یا بدین بستر و نحله نزدیک اند، مطرح شده و روشنفکران غیردینی ایران نادیده گرفته شده اند.

ترنم موزون حزن به رغم عنوان و گاه زبان تصویری و شاعرانه آن کتابی تحلیلی با رنگ و صبغه آکادمیک است و مباحثی جدی و مطرح را بررسی، نقد و تبیین می کند.

وجه تسمیه عنوان کتاب را می توان در این گفته های مولف یافت که "تأملات" روشنفکری ایران "در باب نسبت میان سنت ستبر پس پشت مدرنیته و مدرنیزاسیونی که به سر ما آواره شده"، "از جنس ترنم اند... از نظم و نسقی تبعیت می ‌کنند .... و همچنین حزین‌اند" چرا که تلاش های آنان در این عرصه "وافی به مقصود نبوده است" و "ما همچنان در نیمه‌ راهیم".

زبان استدلالی، روشن و متکی بر برهان و اطلاعات آثار نظری تحلیلی در فصل های مهمی از کتاب ترنم موزونحزن با زبان تصویری متکی بر تشبیه، استعاره، ایهام و تصویر و زبان شاعرانه برآمده از سبک های عراقی و هندی در شعر کلاسیک فارسی ترکیب شده است.

این ترکیب، که در آثار پدر مؤلف ترنم موزون حزن، عبدالکریم سروش، نیز به وفور به کار گرفته می شود، گرچه عواطف را هدف گرفته، بر شمار خوانندگان و جذابیت متن نزد نامتخصصان می افزاید اما از تاثیر عقلانی مباحث کتاب بر آشنایان با مباحث نظری می کاهد.

غیبت روشنفکران غیردینی و آراء آنان از کتاب ترنم موزون حزن دامنه مباحث کتاب را به "روشنفکران دینی" و مباحث مطرح نزد این گرایش محدود می کند.

از شایگان تا مطهری و بارزگان

نخستین مقاله کتاب ترنم موزون حزن به داریوش شایگان می پردازد که در دهه های چهل و پنجاه با انتشار دو کتاب آسیا در برابر غرب و بت های ذهنی و خاطره ازلی از چهره های معروف موجی بود که در دو دهه آخر سلسله پهلوی به گرایش "بازگشت به سنت و هویت" معروف شد و در آماده کردن زمینه های نظری و فرهنگی انقلاب اسلامی نقشی موثر داشت.

سروش دباغ در مقاله ای با عنوان "داریوش شایگان، نقـد ایـدئولوژی و گفـت وگـو در فراتـاریخ" برخی مفاهیم مطرح شده در آراء داریوش شایگان، از جمله مفاهیم "گفت و گو در فراتاریخی، هویت چهل تکه و ایدئولوژی شدن سنت" را از منظر خود بررسی می کند.

مصطفی ملکیان از "نواندیشان مذهبی" ایران است و سروش دباغ در مقاله دوم کتاب ترنم محزون با عنوان "ملکیان و فایده گرایی اخلاقی" آراء او را تبیین کرده و بر آن است که "کسانی چون ملکیان، عبـدالکریم سـروش و محمد مجتهد شبستری در فرااخلاق به نحوی از اخلاق سکولار دفاع می کنند، اما در اخلاق هنجاری عنایت چندانی به فایده گرایی اخلاقی و احیاناً محاسن آن ندارند."

مقاله "روشنفکری دینی، تفکر یا ترجمه؟" پاسخی است به یکی از نوشته های مرادفرهادپـور در این باب که "روشنفکران دینی ایران" اغلب مفاهیم خود را از آموزه های دیگران "ترجمه کرده اند". از منظر فرهاد پور، گرایشی که خود را در ایران "روشنفکری دینی" می خواند، نه بر بستر تفکر نظری که بر بستر سیاست و "امر سیاسی" شکل گرفته است.

مقاله ای با عنوان "عرفان و میراث روشنفکری دینی" در باب "منزلت عرفان در سنت روشنفکری دینی معاصر" از جمله علی شریعتی و عبدالکریم سروش، مقاله ای در باب نسبت مرتـضی مطهـری و فلسفه معاصر غرب و متنی در باب تلاش های نظری مهدی بازرگان در باب جذب علوم جدید در اسلام از دیگر فصل های کتاب ترنم محزون است.

سروش دباغ در مقاله های "شباهت خانوادگی روشنفکران" و "روشنفکری و کنشگری سیاسی" می کوشد تا نسبت روشنفکری دینی را با حوزه و امر سیاسی از منظر خود و بر بستر مفاهیمی وام گرفته شده از ویگتنشتاین بررسی کند.

او در مقاله "در دفاع از روشنفکران" با توضیح برخی دستاوردهای نظری "روشنفکران دینی" در عرصه هائی چون نسبت "دین و سیاست،دموکراسی و دین، تفکیک میان رابطه حقیقی و حقوقی دین" از روشنفکری دینی ایران در برابر نقد از جبهه هواداران مذهبی نئولیبرالیزم راست دفاع می کند.

"نازنینی تو ولی در حد خویش"، "علوم انسانی: امکان یـا امتنـاع؟"، "تاریخ قرائت ایدئولوژیک از دین تمام شده است" و "یادداشتی در باره نـصر حامـد ابوزید" از دیگر مقاله ها و مصاحبه های گردآمده در کتاب ترنم محزون است.کتاب ترنم محزون را نشر کویر منتشر کرده است.

سروش دباغ، دارای دکترای داروسازی از دانشگاه تهران و دکترای فلسفه اخلاق از دانشگاه وارویک بریتانیاست و پیش از این، استاد دانشگاه تهران بود.

قصه گو و راهی به سوی بهشت، دو ترجمه تازه از آثار یوسا

حق نشر عکس afp
Image caption ماریو بارگاس یوسا

ماریو بارگاس یوسا پیش از دریافت جایزه نوبل ادبی در سال ۲۰۱۰ نیز از خلاق ترین، مشهور ترین، محبوب ترین و پرفروش ترین نویسندگان زنده در جهان بوده و جایزه ادبی نوبل چندان دیر به او اهدا شد که چندان بر شهرت و اعتبار او نیفزوده است.

اغلب آثار یوسا به فارسی ترجمه شده و از چند سال پیش ترجمه آثار او از زبان اصلی، اسپانیولی، نیز آغاز شده است که از میان آنها می توان به مجموعه داستان کوتاه "سردسته ها"، به ترجمه آرش سرکوهی، چاپ نشر چشمه اشاره کرد.

در هفت روز گذشته، نشر چشمه رمان قصه گو اثر یوسا را با ترجمه یحیی خوئی و نشر علم رمان راهی به سوی بهشت این نویسنده را با ترجمه حمید یزدان پناه منتشر کردند.

هر دو رمان مهر ساختارهای منسجم و بی پیرایه، بافت ها و پیرنگ های پرکشش و جذاب، شخصیت پردازی های زنده و فضا سازی های خلاقانه دیگر آثار یوسا را بر پیشانی دارند و چون دیگر آثار یوسا از گرایش او به ارتباط گسترده با بیشترین مخاطبان و پرهیز او از بازی های تصنعی با فرم و شکل و از ذهن هشیار و آگاهی عمیق یوسا بر درگیری ها و چالش های درونی و برونی انسان ها خبر می دهند.

ماریو بارگاس یوسا در ‌۲۸ مارس ‌۱۹۳۶ چشم به جهان گشود و به رغم کارنامه پربار خود در عرصه رمان همچنان می نویسد.

وقتی آمارهای وزارت ارشاد واقعیت را پنهان می کنند

آمارهائی که بهمن دری، معاون فرهنگی وزیر ارشاد و فرهنگ اسلامی، در باره وضعیت کتاب ارائه داد، شاید مهم ترین رخداد هفت روز گذشته در عرصه کتاب بود.

اغلب کارشناسان بر آنند که سانسور کتاب، خودسانسوری تحمیلی و سیاست های وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی در عرصه کتاب در افت میانگین تیراژ کتاب و نرخ مطالعه در ایران نقشی موثر دارد.

اما وزارت ارشاد، نه فقط در سال های اخیر که سقف سانسور تنگ تر و فضا بر کتاب بسته تر شده است، که دست کم در دو دهه و نیم اخیر، با ارائه آمارهایی که قرار است از "افزایش عناوین کتاب های منتشر شده" خبر دهند، کوشیده است تا نتایج مثبت سیاست های خود را بر بازار کتاب اثبات کند.

بهمن دری با گزارش آمار کتاب های منتشر شده در سال پیش، "افزایش ۶ درصدی عناوین کتاب‌های منتشرشده در سال ۱۳۸۹" را از دستاوردهای وزارت ارشاد و از نتایج مثبت سیاست های اعمال شده بر کتاب ارزیابی کرد.

در بررسی های کارشناسی تیراژ واقعی کتاب و نرخ مطالعه، کتاب های درسی و کمک آموزشی، کتاب های دعا و متونی چون قرآن و نهج البلاغه، کتاب های کودکان و نوجوانان، کتاب های تبلیغی و ترویجی نهادهای دولتی و نیمه دولتی از آمارها کسر و ترکیبی از میانگین نرخ مطالعه، میانگین نرخ مراجعه به کتابخانه های عمومی و میانگین تیراژ تک فروشی کتاب، برای ترسیم گرایش واقعی جامعه به کتابخوانی در نظر گرفته می شود اما در آمارهای رسمی وزارت ارشاد انواع کتاب ها به صورت درهم و تفکیک نشده مبنای محاسبه است.

خرید عمده نهادهای دولتی و نیمه دولتی، آمار کتاب های خریداری شده در ایران را افزایش می دهد اما این کتاب ها که خوانده نشده و انبار و پس از مدتی خمیر و به مقوا تبدیل یا به کارمندان و مراجعان هدیه می شوند، به رغم سودآوری مالی برای دست اندرکاران تولید آنها، کارکردی جز افزایش کاذب آمارها نداشته و در بررسی های کارشناسی حذف می شوند.

بر اساس آمارهای تفکیک نشده وزارت ارشاد بازار کتاب ایران از رشد و رونق برخوردار است اما آمارهای تفکیکی از این واقعیت خبر می دهند که تیراژ کتاب و میانگین نرخ مطالعه در ایران نه فقط با کشورهای پیشرفته سنجیدنی نیست که از برخی کشورهای همسایه چون ترکیه و پاکستان نیز پائین تر است.

تیراژ درهم ۳ هزار، تیراژ تفکیکی کم تر از هزار

معاون فرهنگی وزیر ارشاد در گزارش خود، میانگین تیراژ کتاب یا شمارگان متوسط هر عنوان کتاب در سال ۸۹ را ۳۱۰۳ جلد کتاب اعلام کرد.

این میانگین که برای جامعه ای با حدود هفتاد و نیم میلیون ناچیز است، خریدهای عمده، کتاب های تبلیغاتی نهادهای دولتی و نیمه دولتی، کتاب های مذهبی مرجع چون قرآن و نهج البلاغه، کتاب های فنی کمک آموزشی و کتاب های دعا را نیز در بر می گیرد و اگر این مقوله ها را از آمارها حذف کنیم، میانگین تیراژ واقعی کتاب در سال ۸۹ نه فقط از ۳۱۰۳ که از هزار نسخه نیز کم تر است.

به گفته معاون فرهنگی وزیر ارشاد، موضوع دین یا کتاب های دینی، "با ۴۱ میلیون و ۳۵۱هزار و ۵۵۰ نسخه"، "بیشترین شمارگان کتاب در سال ۱۳۸۹ را" به خود اختصاص داده است و "پس از آن کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان با ۳۸ میلیون و ۱۴۸هزار و ۵۶۰ نسخه در رتبه دوم قرار دارد".

معاون فرهنگی وزیر ارشاد آمارهای کتاب در سال ۸۹ را با ۸۸ مقایسه کرد و نتیجه گرفت " با توجه به تعداد عناوین کتاب‌های منتشرشده در سال ۱۳۸۹ بدون احتساب آمار افزایشی اسفندماه، رشد عناوین کتاب، ۶ درصد بوده است."

وزارت ارشاد در دو دهه گذشته رشد و ارتقا کتابخوانی را با "عناوین کتاب های منتشر شده" و نه با شمار کتاب های خریداری شده و کتاب هائی که از کتابخانه های عمومی به وام گرفته می شوند، سنجیده است.

موضوع های صدر جدول

بر اساس آمارهایی که بهمن دری ارائه داد، موضوع های "خاطرات دفاع مقدس، آموزشی و کمک درسی، دعا، متون دینی، توضیح‌المسائل، راهنمای حج و مجموعه قوانین" ردیف های یک تا هفت "کتاب‌هایی را که بیشترین نوبت چاپ را در سال ۸۹ به خود اختصاص داده اند"، کسب کرده اند.

بر مبنای همین آمارها، بیشترین تعداد عناوین کتاب‌ های منتشرشده در سال ۱۳۸۹را "به ترتیب کتاب ‌های حوزه علوم عملی با ۱۰هزار و ۳۷۱ عنوان ، حوزه دین با ۱۰هزار و ۲۷۸ عنوان، کودک و نوجوان با ۸۵۵۵ عنوان و ادبیات با ۷۶۲۶ عنوان" به دست آورده و این موضوع ها "عنوان رتبه‌های اول تا چهارم را به خود اختصاص داده‌اند"

در رتبه بندی اول هیچ یک از ۷ موضوع صدر جدول با نرخ مطالعه و کتابخوانی نسبت مستقیمی ندارند و در رتبه بندی دوم، رتبه بندی موضوعی، ردیف های یک تا چهار از شاخص های کتابخوانی در یک جامعه نیستند.

معاون فرهنگی وزیر ارشاد شمار مولفان کتاب در ایران را در سال ۸۹ " ۳۲هزار و ۵۵ نفر" و ترکیب جنسیتی آنان را " ۲۶هزار و ۲۳۵ نفر مرد و ۵۸۲۰ نفر زن " اعلام کرد. مقایسه شمار مولفان زن با مولفان مرد در این آمارها از ترکیب بسیار نابرابر جنسیتی مولفان خبر می دهد.

مطالب مرتبط