ساموئل فولر؛ یاغی سینمای آمریکا

عکس از Roland Godefroy حق نشر عکس Courtesy of Roland Godefroy
Image caption ساموئل فولر در یک خانواده یهودی مهاجر روس به دنیا آمد

ساموئل فولر، فیلمساز مولف و رادیکال سینمای مستقل آمریکا در زمان حیاتش، به دلیل سبک و نگاه غیرمتعارف اش مورد بی توجهی اغلب منتقدان آمریکایی و بریتانیا قرار گرفت اما در عوض فیلم های او توجه منتقدان مجله فرانسوی کایه دوسینما و سینماگران موج نوی فرانسه را برانگیخت.

هالیوود و سینمای مسلط آمریکا ارزش های کار فولر را نادیده گرفت اما او در دهه شصت، به وسیله منتقدان مجله کایه دوسینما کشف شد و در ردیف سینماگران مولفی چون هوارد هاکز، دان سیگل، باد باتیچر و رابرت آلدریج قرار گرفت.

با این حال برخلاف رابرت آلدریچ که تحت تاثیر حرف های نویسندگان کایه، به ایده های جاه طلبانه روی آورد، اعتنایی به این ستایش ها نکرد و همچنان استقلال و هویت فردی خود را حفظ کرد.

در صحنه ای از فیلم پیرو خله ساخته ژان لوک گدار، ژان پل بلموندو از ساموئل فولر که تنها در کنج دیوار ایستاده و مثل همیشه سیگار برگش را دود می کند، نظرش را درباره سینما می پرسد و فولر جواب می دهد: "سینما مثل میدان جنگ است. سینما یعنی عشق، نفرت، اکشن، مرگ و در یک کلمه احساس."

به اعتراف فیلمسازانی چون مارتین اسکورسیزی، جیم جارموش و کوئنتین تارانتینو، ساموئل فولر و فیلم های او تاثیر عمیقی بر کارهای آنها داشته است.

جشنواره کارلووی واری، چندی پیش با نمایش مجموعه ای از نسخه های ترمیم شده آثار ساموئل فولر، از این سینماگر بزرگ و مستقل سینمای آمریکا تجلیل کرد.

سم فولر کیست؟

ساموئل فولر معروف به سم فولر در ۱۲ اوت سال ۱۹۱۲ در ایالت ماساچوست آمریکا در یک خانواده یهودی مهاجر روسی به دنیا آمد. در ۱۲ سالگی نوشتن را در نیویورک ژورنال آغاز کرد. در ۱۷ سالگی نویسنده گزارش های جنایی برای سن دیگو سان بود. بعد شروع به نوشتن داستان های کوتاه کرد و نخستین داستان های جنایی عامه پسندش در سال ۱۹۳۵ منتشر شد.

در سال ۱۹۳۶ به عنوان سناریونویس با جیمز کروز در فیلم دارودسته نیویورکی همکاری کرد. فولر در طول جنگ جهانی دوم به عنوان یک سرباز در شمال آفریقا و اروپا جنگید و موفق به دریافت مدال های شجاعت ستاره برنز، ستاره نقره و قلاب ارغوانی شد. نخستین فیلم او وسترنی به نام من به جسی جیمز شلیک کردم بود که در سال ۱۹۴۹ ساخت و به خاطر کلوزآپ هایش از چهره بازیگران، مورد توجه قرار گرفت.

کلاهخود آهنی، بوسه عریان، پارک رو (نام یک روزنامه است)، جیب بر خیابان جنوبی، چهل اسلحه، دالان شوک، شماره یک بزرگ قرمز (The Big Red One)و سگ سفید (بر اساس رمانی از رومن گاری) برخی از مهم ترین فیلم های فولرند.

ساموئل فولر از نظر سبک تصویری و تدوین، تحت تاثیر سینمای اکسپرسیونیسم آلمانی و مونتاژ روسی پودوفکین بود. فیلمبرداری سیاه و سفید، نورپردازی "های کنتراست"، و زوایای دوربین غیرمتعارف فیلم های دالان شوک و بوسه عریان، متاثر از سینمای اکسپرسیونیستی آلمان است.

فولر در برابر هالیوود

ساموئل فولر را بچه ناخلف هالیوود معرفی کرده اند. هالیوود هیچگاه او را تماما نپذیرفت و از پروژه ها و ایده های او پیشیبانی نکرد. فولر بیشتر آثارش را در خارج از سیستم استودیویی هالیوود و با سرمایه مستقل ساخت و به همین دلیل، نسبت به کارگردانان هالیوودی، از آزادی عمل، کنترل و جسارت بیشتری در فیلمسازی برخوردار بود. او بیشتر به عنوان سازنده فیلم های کم هزینه یا درجه ب (B movies) و سینماگر ژانر (به ویژه ژانرهای نوآر و جنگ) معروف است.

حق نشر عکس b
Image caption سم فولر فیلم سگ سفید را بر اساس رمان رومن گاری ساخت که توقیف شد

فیلم های "درجه ب" غالبا ناقض اصل کلیدی داستان های کلاسیک هالیوود بودند. یعنی برخلاف شخصیت های هالیوودی، شخصیت های فیلم های درجه ب، کنترل چندانی بر رفتارشان نداشتند و اعمال و رفتار آنها تابع نیروهایی درونی (مثل نیروی جنسی و مالیخولیا در دالان شوک) بود.

فولر در دهه شصت، هیچ پول و ستاره ای برای ساختن فیلم در اختیار نداشت. در بوسه عریان و دالان شوک، از بازیگران نه چندان مشهور مثل کنستانس تاورز و پیتر برک استفاده کرد که هیچکدام ستاره هالیوودی نبودند.

او با دکورهای ساده و حداقل امکانات فیلم می ساخت و از درون همین محدودیت ها بود که فیلم های درخشانی چون دالان شوک (۱۹۶۳)و بوسه عریان بیرون آمد.

فیلم های فولر از نخستین فیلم های کالت محسوب می شوند و در فرانسه طرفداران زیادی داشته و دارند. فولر در فیلم پیروخله ساخته ژان لوک گدار و برژیت برژیت ساخته لوک موله در نقش خودش و در برخی فیلم های اروپایی و آمریکایی مثل آخرین فیلم (۱۹۷۱) ساخته دنیس هاپر (در نقش یک کارگردان)، دوست آمریکایی و پایان خشونت، هر دو از ساخته های ویم وندرس ظاهر شد.

ساموئل فولر همچنین در سال ۱۹۹۴ در فیلم مستند تیگره رو: فیلمی که هرگز ساخته نشد، ساخته میکی کوریسماکی و جیم جارموش نیز ظاهر شده است.

این فیلم به ماجرای یکی از فیلم های ساخته نشده فولر به نام تیگره رو (Tigrero) می پردازد، فیلمی که قرار بود در سال ۱۹۵۴ در جنگل های آراگوای برزیل ساخته شود اما به خاطر هزینه بیمه هنگفت جان وین، تیرون پاور و آوا گاردنر متوقف ماند.

فولر ۴۰ سال بعد همراه با جیم جارموش، با استفاده از یک قایق پارویی، به میان قبیله ای سرخپوستی در قلب جنگل های برزیل رفت و درباره نخستین دیدار خود را با آن مردم و فیلمی که هرگز ساخته نشد برای جارموش توضیح داد.

قسمت هایی از صحنه های فیلمبرداری شده آن فیلم ناتمام را فولر بعدها در فیلم دالان شوک خود به عنوان کابوس یکی از شخصیت های سیاه فیلم به کار برد. در پایان این فیلم مستند، جارموش تصمیم می گیرد که در میان افراد قبیله بماند اما ساموئل فولر از او جدا می شود و با قایق خود باز می گردد و در همان حال که دور می شود به جارموش می گوید "۴۰ سال بعد دوباره به سراغت می آیم".

جنون آمریکایی

ملی گرایی و عشق به آمریکا باعث شد که بسیاری فولر را آمریکایی ترین فیلمساز سینمای آمریکا بدانند.

آندروساریس منتقد سرشناس آمریکایی او را یک "آمریکایی اصیل" خواند و کالین مک آرتور درباره او نوشت: "اگر فورد و کازان را استثنا کنیم، هیچ فیلمسازی در هالیوود این چنین پیوسته روح آمریکایی را در آثارش جستجو نکرده است." مارتین اسکورسیزی نیز او را کله شق ترین فیلمساز دهه پنجاه آمریکا دانسته است.

با این حال، عشق به آمریکا مانع از آن نشد که فولر نتواند بحران ها، تنش ها و تنازعات نژادی، روانی و سیاسی این جامعه را نبیند و با رویکرد انتقادی به آن نگاه نکند.

در فیلم های او از رویای آمریکایی و دروغ ها و فریب های سینمای هالیوود خبری نیست. جنگ، بحران هویت، نژادپرستی و جنون آمریکایی، تم های محوری آثار او را تشکیل می دهند. او جستجوگر ریشه های شرارت و ریاکاری در زندگی آمریکایی است. دنیای فیلم های او به شدت تلخ، افسرده و اندوهبار است. در فیلم های او نوعی حس مخوف پرتاب شدن به درون ماجرایی وجود دارد که راه بازگشت ندارد. به گفته اسکورسیزی، فیلم های او پادزهری علیه سرخوشی زمان جنگ سرد است.

از نظر سیاسی با اینکه گرایش های راست گرایانه در آثار فولر دیده می شود اما همیشه فردی مستقل و منتقد نیروهای چپ و راست بوده است.

توجه و تاکید او بر هویت آمریکایی و جنبه های ضدکمونیستی فیلم جیب بر خیابان جنوب (برنده شیر برنزی جشنواره ونیز) باعث شد که منتقدان بریتانیایی آن را فیلمی فرصت طلبانه و فولر را همدست سناتور مک کارتی معرفی کنند.

آمریکای دهه شصت در نظر ساموئل فولر، تبدیل به دارالمجانین شده بود. فولر تمام اشکال جنون آمریکایی را در فیلم دالان شوک، بازنمایی کرده بود. دیوانه های این فیلم، محصول پارانویای جنگ سرد و نژادپرستی اند. شخصیت جانی برت در این فیلم، آمیزه ای از حس گناه، ازخودبیگانگی و جنون است و سایه روشن های اکسپرسیونیستی استنلی کورتز، فیلمبردار فیلم ، به خوبیترسیم کننده ترس ها، کابوس ها و دلهره های اوست.

توهم، خیال، جنایت و خشونت عناصر اصلی فیلم های فولر است که هم در فیلم های نوآر و جنایی او (جیب بر خیابان جنوب، بوسه عریان و دالان شوک) و هم در فیلم های جنگی اش (کلاهخود آهنی، شماره یک بزرگ قرمز و خانه نئین) قابل ردیابی است.

توانایی فولر در ارائه تصویری خشن و پرخروش از جامعه و زندگی آمریکایی، کم نظیر است. فیلم های او را کیفرخواستی علیه خشونت، بی رحمی، دورویی و نفاق (هیپوکراسی به جای دمکراسی) در جامعه آمریکا، ارزیابی کرده اند.

بوسه عریان و دالان شوک، دنیایی تیره و برزخی را به نمایش می گذارد که هیچ شباهتی به دنیای رویایی و ایده آل آمریکایی ندارد. رابطه هایی گسسته که شخصیت ها می کوشند دوباره آنها را ترمیم کنند اما ناتوان از این کارند.

حق نشر عکس b
Image caption بوسه عریان (۱۹۶۴)، داستان زن خودفروشی است که به عنوان پرستار وارد شهر کوچکی می شد

بوسه عریان (۱۹۶۴)، داستان زن خودفروشی است که به عنوان پرستار وارد شهر کوچکی می شد و ورود او همزمان است با مجموعه ای از قتل های زنجیره ای که قربانیان آنها، بچه های خردسال اند.

شخصیت های فولر، مرموز، کم حرف و خونسردند و دیالوگ هایش موجز، طعنه آمیز و ویرانگرند و درعین حال که کیفیتی شاعرانه دارند.

خشونت و جنسیت به نحو ارگانیکی درآثار او درهم تنیده شده اند. تاکید فولر بیشتر بر جنایتکاران است تا قربانیان. تماشاگر چاره ای ندارد جز اینکه در هراس ها و کابوس های آنها سهیم شود.

دنیای نوآرگونه فولر

جایگاه فولر در سینمای نوآر و گانگستری نیز قابل بررسی است. در این دسته از فیلم های فولر، روانکاوی اهمیت زیادی دارد. شخصیت هایش اعم از تولی دولین (کلیف رابرتسون) در دنیای تبهکاران (Underworld) که قهرمان نمونه ای فولر است و به انگیزه انتقام قتل پدر خود، به درون دنیای تیره و مخوف تبهکاران نفوذ می کند تا جانی برت (پیتر برک) در دالان شوک، آدم هایی عاصی و شیزوفرنیک اند که بار تلخ و سنگین گذشته را بر دوش می کشند. در این فیلم ها، احساس خوف، وهم، نا امنی و دلهره قهرمان فیلم را دربر می گیرد و او را به سمت فاجعه می برد.

دنیای فیلم دالان شوک، دنیایی جن زده، پریشان و مالیخولیایی است. فضای کابوس گونه فیلم شباهت زیادی به فیلم "فراتر از واقع" نیکلاس ری دارد. در آنجا نیز جیمز میسن، معلمی مایوس و سرخورده است که به مالیخولیا و جنون دچار می شود.

شنیدن صدای ذهن راوی ای که روایت می کند از عناصر مهم فیلم های نوآر است که کمک می کند به درون شخصیت اصلی فیلم (راوی) پی ببریم و به آن اعتماد کنیم. در فیلم دالان شوک، جانی برت، هویت دوگانه ای دارد. او روزنامه نگاری است که خود را به دیوانگی زده و به انگیزه جستجو در ریشه های یک قتل مرموز در یک آسایشگاه روانی، وارد آنجا می شود اما به خاطر فشارهای روانی، خود نیز دیوانه می شود.

در این فیلم صدای ذهن جانی، در واقع هویت واقعی و جعلی او را از هم تفکیک می کند و زمانی که او دیگر قدرت تشخیص این صدا و تسلط بر صدای ذهنی خود را از دست می دهد، واقعا دیوانه شده است.

شخصیت های فیلم های جنایی فولر (بوسه عریان و دالان شوک)، همانند شخصیت های نوآر، به ندرت همانی هستند که به نظر می رسند. آنها در مرز بین دنیای نهان و آشکار ایستاده اند. نورپردازی "های کنتراست" با سایه روشن شدید، نه تنها تاکیدی است بر چندلایه بودن و پیچیده بودن آنها بلکه ترس، اضطراب و تنهایی آنها را نیز منعکس می کند.

فولر در فیلم های جنایی و نوآر خود، کابوس ها و ترس های زندگی شهری را به نمایش می گذارد. شهر در فیلم های او، همانند بسیاری از فیلم های نوآر، آمیزه ای از رخوت و نشئگی ناشی از مصرف الکل و مواد مخدر، شهوت جنسی، جنایت و خشونتی مرگبار است.

قهرمانان طرد شده و تیره بخت فولر، نه تنها قربانی جامعه ای خشن و بی رحم اند بلکه اسیر کابوس ها و نیروهای شیطانی درون خویش اند.

فولر و ژانر جنگ

فولر از تجربه های زمان خدمتش در جنگ جهانی دوم و تجربه های گزارش نویسی جنایی اش در مطبوعات، در نوشتن فیلمنامه ها و ساختن فیلم هایش کمک بسیاری گرفت. او از نظر شیوه روایت، تحت تاثیر سبک داستان گویی روزنامه های زرد مثل نیویورک جورنال و سن دیگو سان بود.

فیلم های جنگی فولر، آشکارا ضد جنگ اند. او جنگ را دیوانگی سازمان یافته توصیف می کند. شخصیت های نظامی او غالبا افرادی خشن، تندخو و روان پریش اند. در فیلم خانه بامبو (نئین)، تاثر ویرانگر جنگ را بر خانواده ها و کودکان نشان می دهد.

در فیلم دویدن تیر (Run of the Arrow) که مربوط به جنگ داخلی آمریکا بین شمالی ها و جنوبی هاست، رد استایگر، قهرمان اصلی فیلم، سربازی جنوبی است که آخرین گلوله جنگ را در آخرین روز جنگ، به سمت یک افسر شمالی شلیک می کند اما آن افسر نمی میرد و او بدن زخمی اش را به بیمارستان صحرایی می رساند و در نتیجه آن مرد زنده می ماند و آن گلوله به نشانه آخرین گلوله جنگ شمال و جنوب به رد استایگر اعطا می شود.

رویکرد ضد جنگ فولر را می توان از این دیالوگ بین مادر و پسر از جنگ برگشته اش در این فیلم دریافت. مادر می گوید: "من انتظار داشتم که تو مثل یک مرد، با افتخار به خانه برگردی" و پسر جواب می دهد: "کدام افتخار مادر! ما داشتیم از گرسنگی تلف می شدیم".

نژاد پرستی

نژادپرستی نیز یکی از تم های غالب آثار فولر است. او در سال ۱۹۸۲ فیلم سگ سفید را بر اساس رمان مشهور رومن گاری، نویسنده فرانسوی، ساخت که توقیف شد و تا زمانی که فولر زنده بود، هیچگاه در آمریکا به نمایش درنیامد.

سگ سفید، داستان سگ درنده و خطرناک سفیدی است که صاحبان سفیدپوستش آن را طوری تربیت کرده اند که با دیدن سیاهان و حس کردن بوی تن آنها، به آنها حمله ور می شود. هدف فولر همانند رومن گاری در این فیلم این بود که نشان دهد آیا نژادپرستی قابل درمان است یا پدیده ای ذاتی و غیرقابل درمان است.

فولر بعد از توقیف این فیلم، اعلام کرد که هرگز در هالیوود کار نخواهد کرد و به فرانسه مهاجرت کرد اما عملا از پا درآمد و جز ساختن دو فیلم فرانسوی (دزدان در تاریکی و خیابان بدون بازگشت) و بازی های کوتاه در برخی فیلم ها، دیگر نتوانست به فعالیت خود در سینما ادامه دهد.

فولر در فیلم دالان شوک نیز به مسئله نژادی می پردازد. در این فیلم نه تنها بیماران سفیدپوست یک آسایشگاه روانی به شکل کوکلوس کلان ها درآمده و به بیمار سیاه پوست حمله ور می شوند بلکه مرد سیاه پوستی هم هست که هویت سیاه خود را فراموش کرده و تصور می کند که سفیدپوست است.

در فیلم دویدن تیر، فولر، جدا از مسئله جنگ و تاثیر ویرانگر آن بر روح آدم ها، مسئله هویت و درگیری نژادی سفیدپوستان با سرخپوستان را هم مطرح می کند.

در این فیلم، رد استایگر، سربازی آمریکایی است که با هویت نژادی خود مشکل دارد و بعد از اینکه به عنوان عضوی از قبیله سرخپوستی سو انتخاب می شود و از میان آنها زنی را برای همسری انتخاب می کند، دچار بحران هویت می شود چرا که هر دو طرف سرخپوست ها و سفیدپوست ها، او را به خیانت متهم می کنند.

دویدن تیر فیلمی است که مسئله هویت و "دیگری شدن" از دیدگاه فوکو و ادوارد سعید، به شدت در آن مطرح است. سرباز جنوبی، با اینکه در مقابل سرباز یانکی (شمالی) ایستاده و با او جنگیده اما از نظر او "دیگری" محسوب نمی شود اما مرد سرخپوست برای مرد سفیدپوست «دیگری» به حساب می آید و نمی تواند او را «خودی» بداند. به همین دلیل رداستایگر در این فیلم، هرچند سعی می کند که خود را با هویت سرخپوستی اش تطبیق دهد اما همچنان آنها را "دیگری" می پندارد.

مطالب مرتبط