موسیقی در سینمای ایران؛ آهنگسازان ترانه

حق نشر عکس ISNA
Image caption بابک بیات

اواخر دهه چهل خورشیدی که موسیقی نیز رفته رفته توانسته بود خود را به عنوان یکی از عناصر سازنده فیلم بشناساند، بسیاری از آهنگسازان و تنظیم کنندگان از حوزه‌های مختلف موسیقی، به سینما روی آوردند.

آن‌ها که از حوزه سنتی، از رادیو، می‌آمدند، از آن جا که معنا و اهمیت واقعی موسیقی فیلم را نمی‌دانستند، جذب استودیوهای سازنده "فیلمفارسی" می‌شدند و برای هر فیلم یکی دو آواز و چند تصنیف فراهم می‌آوردند.

بعد فیلمسازان آن را با صدای خوانندگان مشهور در زبان بازیگران خود قرار می‌دادند و مربوط یا نامربوط، صحنه‌های فیلم خود را پر می‌کردند.

ولی در این میان یکی دو تن از کسانی که از حوزه ترانه‌های پاپ می‌آمدند، اهمیت بیشتری برای موسیقی فیلم قائل بودند و سعی می‌کردند کار خود را به مفهوم واقعی آن نزدیک سازند. ترانه‌هائی هم که عرضه می‌کردند، با داستان و پیام فیلم، خویشاوندی پیدا می‌کرد.

در میان این آهنگسازان ترانه، می توان به دو تن به عنوان نمونه اشاره کرد. یکی "واروژهاخبندیان" معروف به "واروژان"، که یک سال پیش از انقلاب ایران از دنیا رفت و دیگری "بابک بیات" که پس از انقلاب که بازار ترانه‌های نو راکد شد، بیشترین وقت و نیروی خود را صرف ساختن موسیقی فیلم کرد. او نیز در سال ۱۳۸۵ از دنیا رفت.

واروژان

درباره جزئیات زندگی واروژان، آگاهی دقیقی در دست نیست. او به روایتی در سال ۱۳۰۵ و به روایتی دیگر در سال ۱۳۱۰ در قزوین یا آبادان زاده شده است. با موسیقی در خانواده آشنائی یافت و بعد در تهران و در هنرستان عالی موسیقی به تحصیل جدی‌تر آن پرداخت و به روایتی با استفاده از بورس رادیو تلویزیون ملی ایران، سفری سه چهار ساله به آمریکا داشت.

حق نشر عکس b
Image caption از جزئیات زندگی واروژان آگاهی دقیقی در دست نیست

واروژان در بازگشت از آمریکا مدتی را در خوزستان گذراند و یک گروه آواز جمعی ارامنه را رهبری کرد.

از سال ۱۳۴۷ کار جدی آهنگسازی و تنظیم ترانه را در تهران ادامه داد. واروژان با همکاری ترانه‌سرایان نو، ایرج جنتی عطائی، شهیار قنبری و اردلان سرفراز ترانه‌هائی ماندگار پدید آورد و اعتبار تازه‌ای به کار ترانه پردازی بخشید.

آهنگ‌های ترانه‌های واروژان که غالبا با صدای گوگوش و داریوش به اجرا در می‌آمد، توجه کارگردانان سینمای مردم پسند را نیز به سوی او جلب کرد و به این ترتیب، پای او به عرصه سینمای ایران باز شد.

ایرج جنتی عطائی، دوست و همکار نزدیک واروژان، ورود او را به سینما، ناشی از شهرت ترانه‌ای او می‌داند و نه آشنائی‌اش با مبانی موسیقی فیلم.

حسن کچل

واروژان از سال ۱۳۴۹ با مشارکت در تنظیم موسیقی فیلم "حسن کچل" ساخته علی حاتمی، وارد عرصه سینما شد و تا مرگ نابهنگام خود در سال ۱۳۵۶، در ساخت و پرداخت یا تنظیم موسیقی برای بیش از ۲۵ فیلم با کاراگردانان مختلف همکاری کرده است.

معروف‌ترین این فیلم‌ها عبارت است از: همسفر، کندو، ممل آمریکائی، شب غریبان، علف‌های هرز و صبح روز چهارم.

موسیقی سریال تلویزیونی "سلطان صاحبقران" نیز از اوست.

موسیقی فیلم "صبح روز چهارم" (۱۳۵۳) ساخته کامران شیردل به دریافت جایزه‌ای از جشنواره فیلم سپاس نائل آمد.

بابک بیات

آهنگساز دیگری که از حوزه ترانه، به عرصه سینما راه یافت، بابک بیات بود.

او در سال ۱۳۲۵ در تهران زاده شد، با آن که از خردسالی انس و الفتی با موسیقی داشت ولی فراگیری آن را از هفده سالگی آغاز کرد.

بابک بیات مقدمات موسیقی را نزد میلاد کیانی و نصرت زابلی آموخت و در بیست سالگی در کلاس‌های شبانه هنرستان عالی موسیقی نزد "اولین و ثمین باغچه‌بان" با مبانی موسیقی علمی آشنا شد، و بعد چون صدای خوشی داشت به گروه آواز جمعی هنرستان و بعد اپرای تهران پیوست، که زیر نظر اولین باغچه‌بان اداره می‌شد. او در بعضی از اپراهای اجرائی در تالار رودکی نیز نقش آفرینی کرد.

اما بابک بیات در سال‌های برجسته شدن هنر فیلمسازی در ایران، به موسیقی فیلم روی آورد و نخستین موسیقی جدی را برای فیلم "خورشید در مرداب"، ساخته "م. صفار" و "برهنه تا ظهر با سرعت" کار خسرو هریتاش نوشت.

شمار فیلم‌هائی که پس از انقلاب با موسیقی بابک بیات پیوند خورد، از رقم نود تجاوز می‌کند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت است از: مرگ یزدگرد، مسافران و شاید وقتی دیگر، هر سه ساخته "بهرام بیضائی".

بابک بیات خود گفته است که از میان نود موسیقی فیلمی که نوشته، از بیست تایی از آن‌ها راضی است. در این فیلم‌ها به کارگیری سیستم‌های "کروماتیک تونال" یا "آنتی تونال" را تجربه کرده است.

بابک بیات نیز در سال‌های پایانی عمر چون چند تن دیگر از همتایانش به ناگزیر برای فیلم‌ها و سریال‌های مذهبی موسیقی نوشت. "ولایت عشق" یکی از آن‌هاست.

مطالب مرتبط