هفت روز کتاب؛ سانسور ناهمگون ساراماگو و جشنواره خیابانی ناشران

حق نشر عکس ILNA
Image caption سه ترجمه فارسی از نوشته های روزانه ساراماگو با سه ممیزی متفاوت در ایران منتشر شده است

وقتی سانسور ۳ روایت مختلف از یک اثر تولید می کند

ترجمه و انتشار به تقریب همزمان سه برگردان متفاوت از کتاب "نوت بوک"، کتابی که آخرین یادداشت های روزانه ژوزه ساراماگو، نویسنده بزرگ پرتغالی، خالق رمان مشهور "کوری" و برنده جایزه نوبل ادبی سال ۱۹۹۸ را در بر می گیرد، رخدادی نامعمول در ایران نیست.

رمان "کوری" او نیز با چند ترجمه گوناگون در ایران منتشر شده است.

انتشار چند ترجمه از یک کتاب واحد، با عنوان ها و نام های گوناگون، در سه دهه گذشته به سنتی رایج در ایران بدل شده است و این شیوه آن گاه که پای نویسنده ای شناخته شده در بازار کتاب ایران در کار است به کرات رخ می دهد و از جمله به این دلیل که ایران به قرارداد کپی رایت متعهد نیست و ناشران و مترجمان موظف نیستند اجازه ناشر اصلی را برای ترجمه و نشر کتاب کسب کنند.

در کشورهائی که ناشران از یارانه های دولتی برخوردار نیستند، ناشر، چون تولید کننده هر کالای دیگری، بخشی از سرمایه خود را به کیفیت ارائه کالا و این جا به کیفیت ترجمه، ویراستاری، حروف چینی و چاپ، گرافیک، بسته بندی، بازاریابی، تبلیغات و معرفی محصول خود اختصاص می دهد و در صدور مجوز برای ترجمه و انتشار کتاب خود در کشورهای دیگر نیز بر صحت ترجمه و کیفیت چاپ و عرضه اثر نظارت می کند.

ترجمه های متعدد از یک اثر مزایا و معایب خود را دارد اما در این میان عامل موثر دیگری به نام سانسور نیز در کار می آید و دخالت این عامل، که نه فقط از معیارهای عمومی سانسور، که از فضای سیاسی روز، پسند و سلیقه فردی بررسان کتاب، رابطه متفاوت ناشران با وزارت ارشاد و موضع متفاوت وزارت ارشاد در برابر ناشر و تناقضات سانسور نیز متاثر است، به تولید نسخه های متفاوت از یک اثر می انجامد.

ترجمه های متفاوت از یک اثر گاه چندان از عوامل موثر تاثیر پذیرفته اند که به جای ترجمه وفادار به اصل می توان از کتاب های متفاوت با الهام از نسخه اصلی سخن گفت.

ساراماگو، طعمه‌ای باب دندان سانسور

در هفت روز گذشته مصاحبه یکی از مترجمان آخرین کتاب منتشر شده ژوزه ساراماگو در ایران پرده ای از هرج و مرج حاکم بر سانسور را در ایران تصویر کرد و به یکی از بحث انگیز ترین مباحث کتاب در ایران بدل شد.

کتاب "نوت بوک" یادداشت‌های ژوزه ساراماگو را در سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ در بر می گیرد. چنان که از نام کتاب پیداست نویسنده نظریات، برداشت ها و داوری های خود را در باره رویدادها و مسائل گوناگون، از ادبیات و هنر تا سیاست، اقتصاد و مذهب و در باره شخصیت های سیاسی،فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بی پرده و به صراحت بیان کرده است.

موضوع و شیوه نگارش کتاب از سوئی و شخصیت فرهنگی و سیاسی نویسنده، این کتاب را به طعمه مناسبی برای سانسور بدل می کند.

موضوع اغلب یادداشت ها رخدادهای مطرح و مسائل حاد معاصر است. یادداشت نویسی به ناچار صراحتی می طلبد که در آثار ادبی نیست و نگاه ساراماگو به جهان در اغلب موارد با معیارهای سانسور در ایران در تعارض است.

ساراماگو؛ منتقد مذهب

ساراماگو در ۱۹۲۲ در خانواده ای فقیر و کشاورز متولد شد و در نوجوانی به همراه خانواده به شهر لیسبون مهاجرت کرد.

فقر او را از ادامه تحصیل بازداشت و در جوانی کارهائی چون آهنگری، مکانیکی و کارگری روزمرد را تجربه کرد. چند سالی بعد به عنوان روزنامه نویس در ارگان حزب کمونیست پرتغال به کار پرداخت .

نخسین رمان او با عنوان کشور گناه در سال ۱۹۸۲ با ناکامی روبه رو شد اما با انتشار رمان بالتازار و بلموندا در ۱۹۸۲ در پرتغال به شهرت رسید. این رمان تصویری هنری از انحطاط اشرافیت پرتغال را در قرن شانزدهم به دست می دهد. ترجمه انگلیسی این رمان در سال ۱۹۸۸ ساراماگو را به شهرت جهانی رساند.

ساراماگو در سال ۱۹۶۹ به حزب کمونیست پرتغال پیوست و به رغم همه افت خیزهای چپ سنتی در نیم قرن گذشته، تا پایان عمر به آرمان های این حزب و به نگاه، منظر و مواضع چپ گرایانه خود وفادار ماند و یادداشت های روزانه خود را نیز از همین منظر و نگاه نوشته است.

ساراماگو نه فقط کمونیست که نویسنده ای منتقد مذهب بود. رمان انجیل به روایت عیسی مسیح او، که در سال ۱۹۲۲ منتشر شد، خشم و واکنش تند دولت پرتغال و کلیسای های کاتولیک، پروتستان و ارتدوکس را به شدت بر انگیخت.

یادداشت های نویسنده ای چپ گرا و منتقد رادیکال مذهب و شخصیتی با تجربه های عملی و فرهنگی و با آرای ساراماگو به آسانی از تیغ سانسور جمهوری اسلامی نمی گذرد و رد سانسور بر پیکر زخمی هر ۳ ترجمه کتاب آشکار است.

تا این جای داستان اما با چهره جدی و همیشگی سانسوری مواجه ایم که از شدت تکرار غرابت خود را از دست داده است.

یادداشت ها با ۳ ترجمه یا نمایش در دو پرده

سانسور کتاب و تاثیرات مخرب آن بر تفکر، هنر و ادبیات و بر فرهنگ عمومی جامعه پدیده هائی جدی و گاه فاجعه بارند.

اما سانسور کتاب در جمهوری اسلامی چندان اوج گرفته و چنان بسط و گسترش یافته که به تدریج جدیت خود را نفی کرده و در ذات عینی خود به مضحکه ای بی منطق،بی هدف و بی کارکرد بدل شده است.

پرده اول

یادداشت های ساراماگو را نخست نشر ثالث با ترجمه خانم مینو مشیری و با عنوان "نوت بوک" منتشر کرد.

اندکی پس از آن انتشارات نیکو نشر نیز ترجمه ای از این کتاب را با عنوان "یادداشت ها" و با ترجمه مصطفی اسلامیه به بازار فرستاد.

برگردان سوم این کتاب به ترجمه علی قادری را انتشارات مروارید با عنوان "یادداشت های روزانه ساراماگو" در روزهای اخیر منتشر کرد

دو مترجم و ناشر نخست، به رویه رایج در ایران، در باره سانسور کتاب های خود سخنی نگفتند. تجربه های مدام سی سال گذشته نشان می دهد که افشای موارد سانسور شده به واکنش انتقام جویانه اداره بررسی کتاب علیه ناشر و مترجم منجر شده و انتشار کتاب های بعدی آنان را با دشواری های بسیار رو در رو می کند.

اما برخورد اداره بررسی کتاب وزارت ارشاد با مترجم و ناشر سوم چندان سخت بود که اعتراض مترجم را برانگیخت و او در مصاحبه با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) پرده ای از سانسور را روایت کرد.

علی قادری گفت: "انتشارات مروارید از مدت‌ها قبل ترجمه این کتاب را به ارشاد سپرده بود، به دلیل صدور اصلاحیه‌های متعدد، کارش به تعویق و از رقیبان خود عقب افتاد."

به گفته تونی موریسون، نویسنده بزرگ آمریکائی و برنده جایزه نوبل ادبی، زبان در دست سیاست به ابزار قدرت و ابزاری برای پوشاندن و نگفتن استحاله می شود و بر این روال واژه ها اغلب در معنائی متضاد با معنای خود به کار می روند تا واقعیت را بپوشانند. واژه رایج «اصلاحیه» در متون رسمی وزارت ارشاد را نیز با همین دیدگاه باید به سانسور ترجمه کرد.

به روایت علی قادری "سرانجام بعد از گذشت ۵ ماه و صدور ۳ اصلاحیه و اعمال آن توسط مترجم و ۳ بار ارجاع این کتاب به اداره‌ کتاب دفتر یادداشت نشر مروارید نیز مجوز نشر گرفت."

"اداره‌ کتاب با تاخیر انداختن مراحل چاپ و ایراد‌های بنی‌ اسرائیلی، باعث شد که ناشران دیگر زودتر از مروارید این کتاب را منتشر کنند. این تقدم و تاخر‌ها در عرصه‌ رقابتی ناشران بسیار مهم است."

پرده دوم

علی قادری که کتاب او به دلیل سانسور با تاخیر منتشر شده نسخه خود را با ترجمه دیگر این کتاب مقایسه می کند و در می یابد که " اغلب ایراداتی که ممیزان در ترجمه‌ من روی آن‌ها دست گذاشته بودند و دست ‌آخر به حذف یا تغییر آن بخش‌ها انجامید، بدون هیج محدودیتی در "نوت بوک" منتشر شده ازسوی ثالث منتشر شده است."

به گزارش ایسنا "علی قادری ضمن بیان این مطلب که رفتار اداره‌ کتاب با ترجمه های مختلف، متفاوت بوده و این نشان‌دهنده‌ سلیقه ای بودن این برخوردهاست،" ادامه داد: "اغلب مواردی که در ترجمه‌ من مورد ایراد بررس‌های اداره‌ کتاب وزارت ارشاد قرار گرفته،‌ به دلیل رویکرد سیاسی آن‌ها بوده است. البته نه به دلیل این که در این بخش‌ها مطالبی سیاسی و احتمالا غیرقابل چاپ، وجود داشته، بلکه تنها برخی از نام‌ها و القاب سیاسی برای بررس‌های این کتاب ایجاد بسامد کرده است."

معنای ایجاد بسامد در کتاب

علی قادری افزود "ممیزی‌ نام‌ ها نمی ‌تواند از هیچ بحران احتمالی در مخاطب جلوگیری کند . به ‌عنوان مثال یکی از این ایرادات، به کلمه اسرائیل گرفته شده بود که اصلاحیه حکم به تغییر آن با رژیم صهیونیستی داده بود که با مروری که بر ترجمه‌ مینو مشیری داشتم، در نوت بوک در چندین بخش عینا به کلمه‌ اسرائیل اشاره شده است."

"اعمال چنین اصلاحیه ‌ای، شاید در نگاه نخست خیلی پیش‌پا افتاده به نظر آید، به بارمعنایی کار نیز صدمه‌ چندانی وارد نمی شود اما همین ایرادات کوچک که می ‌توان به سادگی از کنار آن‌ها گذشت، گاه انتشار یک کتاب را به تعویق انداخته و موجبات ضرر و زیان را فراهم می کند."

سانسور در ایران چندان جاافتاده است که ساراماگو را وادار می کند که به جای اصطلاح رسمی و رایج اسرائیل، که خود به کار برده است، اصطلاح رژیم صیهونیستی را به کار برد و مترجم نیز این تغییر را "خیلی پیش ‌پا افتاده" و تغییری می داند که "به بارمعنایی کار نیز صدمه‌ چندانی وارد نمی کند."

همین تغییر به ظاهر "پیش پا افتاده" نویسنده ای را که از همزیستی مسالمت آمیز دو کشور اسرائیل و فلسطین هواداری می کرد، برخلاف اعتقاد او، به عضویت گروه و گرایشی درمی آورد که موجودیت اسرائیل را به عنوان یک کشور نمی پذیرد.

بررس یک ترجمه به ساراماگو اجازه داده است تا عقیده خود را حفظ کند اما بررس دیگری این اجازه را از نویسنده ای بزرگ دریغ کرده است.

داستان ادامه دارد

"نکته دیگری که بسیار برای خود من جالب بود و بخش اعظمی از اصلاحیه‌ها را شامل می ‌شد، ایراداتی بود که بررس‌ها به نام برخی از شخصیت‌های سیاسی مثل باراک اوباما، بیل کلینتون، هیلاری کلینتون و... داشتند."

"البته به رای ارشاد بخش قابل توجهی از مطالبی که درمورد این اشخاص و یا از زبان آن‌ها نقل شده بود، حذف شد، اما در بخش‌های باقی مانده تنها از من خواسته شده بود که نام این افراد را حذف کنم. من هم به جای برخی از این اسامی، سمت‌های سیاسی ‌شان را جایگزین کردم، مثلا رییس جمهور آمریکا یا وزیر امور خارجه امریکا."

بررسی در وزارت ارشاد نظریات برنده جایزه ادبی نوبل را در باره برخی شخصیت های سیاسی سانسور می کند اما غیبت منطق، که از مولفه های موقعیت طنزآمیز است، نیز در کار است و هیچ دلیل منطقی برای جایگزین کردن نام کسان با سمت آن ها نمی توان یافت.

جالب اینکه "در ارجاع بعدی، آن بخش‌ها بدون ایراد شناخته شد و مجوز گرفت."

سانسور هدف خود را حفظ فرهنگ جامعه از زیان های خطرناکی اعلام می کند که با خواندن کتاب های سانسور نشده جامعه را منحرف می کنند.

بررسان کتاب، که سرپرستی، حفاظت و قیمومیت خودخوانده فرهنگ جامعه را بر خود محول کرده اند، می کوشند تا با سانسور جامعه را از گمراهی حفظ کنند. نام ها و جمله های خطرناکی را که جامعه را گمراه می کردند، از کتاب حذف می کنند اما حذفیات در نسخه دیگری منتشر می شود و هیچ اتقافی رخ نمی دهد. آمار جرائم در جامعه نیز بی اعتنا به کتاب ها و بی اعتنا به تلاش بررسان کتاب همچنان رو به افزایش است.

و در این میان کتاب های ساراماگو، از رمان کوری گرفته تا یادداشت های او، همچنان خواندنی، زیبا و ماندگارند.

جشنواره "گفت"؛ واکنش کتابفروشان به افت تیراژ کتاب

از حوادثی که در هفت روز گذشته در حاشیه کتاب رخ دادند می توان به تلاش شماری از ناشران و کتاب فروشان تهران برای افزایش تیراژ کتاب در جامعه ای اشاره کرد که به دلایل گوناگون، و از جمله سانسور، به تدریج با کتاب خوانی بیگانه شده است.

یازده ناشر و کتابفروش خیابان کریم خان زند تهران برنامه های دومین جشنواره "گفت" را اعلام کردند.

گفت مخفف "گذر فرهنگی تهران" و نامی پیشنهادی برای بخشی از خیابان کریم خان زند است هرچند شهرداری تهران هنوز آن را به رسمیت نشاخته است.

در برابر اداره بررسی کتاب که با سانسور به کتاب و کتابخوانی حمله می کند، جشنواره هائی از این دست را می توان ضد حمله تولید کنندگان و فروشندگان کتاب به حمله سانسور تلقی کرد.

کاوه کیائیان، مدیر کتاب ‌فروشی نشر چشمه، در باره این جشنواره گفته است: "انگیزه‌ ما در وهله‌ اول نشان دادن واکنشی قهری به فشارهای اقتصادی بر صنف کتاب ‌فروشان است."

دومین جشنواره گفت در ۱۴ شهریور ماه در خانه هنرمندان افتتاح خواهد شد و تا ۲۵ شهریورماه ادامه خواهد داشت.

کتاب‌فروشان شرکت ‌کننده در این جشنواره در روزهای برگزاری آن کتاب ها را با ده درصد تخفیف ارائه خواهند داد و خریداران کتاب، کارتی دریافت می کنند که با ارائه آن به هنگام خرید کتاب در تمامی سال از تخفیف ویژه برخوردار خواهند شد.

برگزار کنندگان از شهرداری تهران خواسته اند تا با آنان همکاری کنند و در زمان برگزاری جشنواره، نمادها و سمبل هائی را برای تشویق مردم به کتابخوانی در خیابان کریم خان زند نصب کند. شهرداری تهران هنوز به این درخواست ها پاسخ نداده است

نشر آیلار، کتاب‌ فروشی زند، خانه فرهنگ و هنر گویا، مرکز موسیقی بتهون، گیتاشناسی، نسل نواندیش، نشر ثالث، نشر چشمه، نشر رود، نشر ویستار و کتاب‌ فروشی یساولی برگزار کنندگان دومین جشنواره "گفت" هستند.

پژمان سلطانی ، مدیر کتاب فروشی ویستار و دبیر جشنواره‌ با اشاره به بحران اقتصادی حاصل از کاهش تیراژ کتاب و خطری که کتاب فروشان را تهدید می کند گفت: "فشارهای مالی بر صنف کتاب‌فروشان باعث شده تعدادی از همکاران سابق ما، یکی بعد از دیگری به فکر تغییر شغل و ترک صنف بیفتند. از این رو تصمیم داشتیم تا با تشکیل تشکل‌های صنفی از بحران خارج شویم."‌

مطالب مرتبط