نمایشگاه کتاب فرانکفورت و ناشران ایرانی

حق نشر عکس AP

شصت و سومین نمایشگاه کتاب فرانکفورت از ۱۶ تا ۲۱ مهر ۱۳۹۰ (۱۲ تا ۱۶ اکتبر ۲۰۱۱) برگزار می شود. موضوع نمایشگاه کتاب فرانکفورت در سال ۲۰۱۱ که از آن به عنوان مهم‌ترین و بزرگ‌ترین نمایشگاه کتاب جهان یاد می‌کنند، ادبیات ایسلند است. با این‌حال مهم‌ترین موضوع نمایشگاه کتاب فرانکفورت امسال هم همچون سال گذشته نشر الکترونیکی و رابطه کتاب با رسانه‌های دیگر است‌. از ایران هم چندین ناشر در این نمایشگاه غرفه‌هایی خواهند داشت.

رویارویی ناشران، نشر الکترونیک و قراردادهای تازه

نمایشگاه کتاب فرانکفورت از هر نظر یک نمایشگاه تخصصی است و از همین روی مهم‌ترین هدف آن این است که برای ناشران و نویسندگان از سراسر جهان فرصتی برای رویارویی و عقد قراردادهای تازه به‌وجود آورد. از سوی دیگر، هر سال با آغاز فصل پاییز برگزاری نمایشگاه کتاب فرانکفورت فرصتی ایجاد می‌کند که کتاب‌ها در قلمروهای گوناگون، اعم از ادبیات خلاق، ترجمه و نیز کتاب‌های علمی و علوم انسانی در رسانه‌ها بازتاب گسترده‌تری بیابند و صنعت چاپ و کتابفروشی رونق بگیرد.

هر سال نمایشگاه کتاب فرانکفورت ادبیات خلاق یک کشور را نیز در مرکز توجه قرار می‌دهد. مهمان امسال نمایشگاه کتاب فرانکفورت ایسلند است و به این مناسبت یکصد اثر از برجسته‌ترین آثار نویسندگان و شاعران ایسلندی به زبان آلمانی ترجمه و منتشر شده است. سال گذشته آرژانتین مهمان نمایشگاه کتاب فرانکفورت بود.

در سال‌های گذشته بیش از هفت هزار ناشر، از ۱۰۰ کشور جهان در نمایشگاه کتاب فرانکفورت شرکت داشته‌اند و حدوداً ۳۰۰ هزار نفر از این نمایشگاه بازدید می‌کنند. با وجود بحران اقتصادی که بی‌تردید بر اقتصاد چاپ هم بی‌تأثیر نبوده و همچنین نشر الکترونیک که از تعداد کتابخوانان در سراسر جهان کاسته است، انتظار می‌رود که ستاره اقبال نمایشگاه کتاب فرانکفورت افول نکند. نمایشگاه کتاب فرانکفورت در سال گذشته برای نخستین بار در جهان با برگزار کردن همایش‌ها و نشست‌هایی نشر الکترونیک و چشم‌انداز آن را موضوع قرار داد، امسال نیز این موضوع همچنان به بحث گذاشته می‌شود.

ناشران ایرانی و آلمانی در راه تهران- فرانکفورت

به دلیل اهمیت جهانی نمایشگاه کتاب فرانکفورت و ابعاد رسانه‌ای آن گروهی از ناشران ایرانی که برخی از آنها از حمایت‌های دولتی برخوردارهستند، اصرار و علاقه دارند در این نمایشگاه شرکت کنند. این علاقه به هیچ‌وجه یک‌سویه نیست و آلمانی‌ها هم اصرار دارند در نمایشگاه کتاب تهران حضور داشته باشند. برای مثال در بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب تهران ۱۴۰ ناشر آلمانی ۳۵۰ عنوان کتاب را در یک غرفه مشترک عرضه کردند.

حق نشر عکس ii
Image caption سال گذشته"زوال کلنل" نوشته محمود دولت آبادی برای نخستین بار به زبان آلمانی در آلمان منتشر شد

در شصت و سومین نمایشگاه کتاب فرانکفورت نشر اندیشه‌ورزان، علمی فرهنگی، کتاب خروس، مهر آمین، نشر چشمه، نشر پردیس، روایت فتح، روشنگران، ساقی، شباویز، اهل بیت و نشر ویدا در غرفه‌هایی کتاب‌هایشان را عرضه می‌کنند. از آن میان نشر چشمه و نشر روشنگران از ناشران مستقل و مطرح ما به‌شمار می‌آیند. با این حال به این دلیل که ایران قانون کپی رایت را امضاء نکرده است، ناشران مستقل ایرانی که با صرف هزینه‌ای گزاف و عبور از دست‌اندازهای اداری موفق می‌شوند در نمایشگاه کتاب فرانکفورت شرکت کنند، از مهم‌ترین مزیت این حضور که عبارت است از آشنایی با ناشران بزرگ در جهان و عرضه و تبلیغ آثارشان برای ترجمه و عهد قراردادهای سودآور محروم می‌مانند.

ناشران کوچک و نمایشگاه کتاب فرانکفورت

ناشران ایرانی که در آلمان در قلمرو چندفرهنگی فعالیت دارند، هر چند از نظر اقتصادی تحت فشار هستند، اما از نظر قانونی با چنین محدودیت‌هایی مواجه نیستند. مجید محیط، مدیر انتشارات سوژه در شهر برمن در شمال آلمان از ناشران فعال ایرانی در عرصه نشر چندفرهنگی‌ست. او درباره مزایای شرکت در نمایشگاه کتاب فرانکفورت می‌گوید: "آشنایی با ناشران خارجی و بازتاب در مطبوعات محلی از مهم‌ترین مزیت‌های شرکت در نمایشگاه کتاب فرانکفورت است. اما من به‌عنوان یک ناشر کوچک با امکانات محدود نمایشگاه لایپزیگ را ترجیح می‌دهم. چون کوچک‌تر است و رابطه ناشر با مخاطب به مراتب نزدیک‌تر است تا در نمایشگاه کتاب فرانکفورت. علاوه بر این داستان‌خوانی‌ها و نشست‌هایی که در حاشیه نمایشگاه کتاب لایپزیگ برگزار می‌شود، امکان خوبی برای عرضه کتاب برای ما فراهم می‌کند."

مدیر نشر سوژه درباره حضور ناشران دولتی در نمایشگاه کتاب فرانکفورت اعتقاد دارد که حضور این ناشران در مجموع تصویر ناخوشایندی از ادبیات و فرهنگ معاصر ایران در برابر دیدگان جهانیان قرار می دهد. او می‌‌گوید: "حضور ناشران دولتی یک جو منفی به وجود می‌آورد و معمولاً خارجی‌ها ناشران خصوصی و دولتی را به یک چشم می‌بینند. مهم‌تر از همه این واقعیت است که آن بخش از ناشران ایرانی که حرفی برای گفتن دارند معمولاً در نمایشگاه کتاب فرانکفورت حضور ندارند."

سفیران ادبیات ایران و نمایشگاه کتاب فرانکفورت

نشر سوژه در سال گذشته آثاری از محمود فلکی (نویسنده)، پگاه احمدی (شاعر) و شهرام رحیمیان (نویسنده) را به آلمانی منتشر کرده است. این ناشر همچنین آثاری از نویسندگان عرب و ترک مهاجر را نیز انتشار داده و توانسته به‌عنوان یک ناشر فعال و خودانگیخته خود را به مخاطبان آلمانی‌زبانش بشناساند. مجید محیط می‌گوید: "ادبیات ایران از طریق نویسندگان تحت فشار و برخی نهادها در بین آلمانی‌ها مطرح شده و نه از طریق نمایشگاه کتاب فرانکفورت."

فهیمه فرسایی، نویسنده که از آغاز مهاجرتش به آلمان به دو زبان فارسی و آلمانی آثارش را انتشار داده، درباره اهمیت نمایشگاه کتاب فرانکفورت برای ادبیات معاصر ایران می‌گوید: "لیست کتاب‌های نویسندگان ایرانی که به زبان آلمانی منتشر شده، نشان می‌دهد که ناشران آلمانی از راه آشنایی با ناشران ایرانی در نمایشگاه کتاب فرانکفورت با این آثار آشنا نشده‌‌اند. دلیل آن هم روشن است. اغلب ناشران ایرانی که در این نمایشگاه شرکت می‌کنند، وابسته به دولت‌اند و اصولاً ناشران مستقل آلمانی در این نمایشگاه، با احتیاط از کنار این غرفه‌ها رد می‌شوند، چه رسد به اینکه با آنان وارد مذاکره و داد وستد فرهنگی هم بشوند!"

سال گذشته رمان "تهران، خیابان انقلاب" نوشته امیر حسن چهل‌تن و همچنین "زوال کلنل" نوشته محمود دولت آبادی برای نخستین بار به زبان آلمانی در آلمان منتشر شد. فهیمه فرسایی درباره مسیری که این آثار طی می‌کنند تا در آلمان امکان انتشار بیابند می‌گوید: "آثار نویسندگان ایرانی‌ که تا به‌حال به زبان آلمانی منتشر شده‌اند، مسیر دیگری را طی می‌کنند. معمولاً مترجمی که به دو زبان آشناست، خلاصه‌ کتاب را با برگردان نمونه‌ای از متن برای ناشر می‌فرستد. اگر ناشر موضوع و برگردان آن را جالب بیابد، در هیأتی آن را مطرح می‌کند و درباره‌ انتشار آن تصمیم گرفته می‌شود. در کنار این شناسه‌ها، وضعیت سیاسی و مطرح بودن موضوع ایران در رسانه‌ها هم نقش بازی می‌کند. برخی از بنگاه‌های انتشاراتی که امکانات بیشتری در اختیار دارند، کتاب را به زبان اصلی به "کارشناسی" که به هر دو زبان مسلط است، می‌سپرند و بر پایه‌ی "نظر کارشناسانه‌" او تصمیم می‌گیرند.

حق نشر عکس oo
Image caption نمایشگاه کتاب فرانکفورت یک نمایشگاه تخصصی است و مهم‌ترین هدف آن این است که برای ناشران و نویسندگان از سراسر جهان فرصتی برای رویارویی و عقد قراردادهای تازه به‌وجود آورد

درجه‌ اعتبار و رابطه‌هایی که مترجم با ناشران دارد، هم در این میان بی‌تأثیر نیست. مثلاً کتاب‌های پیشنهادی بهمن نیرومند که در جامعه‌ آلمان شناخته شده است و با برخی از ناشران آشنایی دارد، مسیر عادی را طی نمی‌کند. برخی از کتاب‌های نویسندگان ایرانی هم در چارچوب "طرح‌های ویژه" که اغلب در برنامه‌های "پشتیبانی از نویسندگان دربند یا تحت فشار" این و آن نهاد فرهنگی یا آموزشی آلمانی می‌گنجد، ترجمه و منتشر می‌شوند."

بازاری برای خرید و فروش کتاب

چنین است که گاهی یک شخصیت فرهنگی رسمیت‌یافته می‌تواند بیش از حضور چندین و چند ناشر دولتی در نمایشگاه کتاب فرانکفورت سرنوشت یک عنوان کتاب از مجموعه ادبیات معاصر ایران را رقم بزند. فهیمه فرسایی که رمان او با عنوان "آن سه‌شنبه‌ای که مادرم تصمیم گرفت آلمانی بشود" در برخی رسانه‌های فرهنگی آلمان بازتاب مثبت داشته است، اعتقاد دارد که نمایشگاه کتاب فرانکفورت هم بازاری است برای خرید و فروش کالایی به نام کتاب.

فرسایی درباره اینکه تا چه حد برگزاری نمایشگاه کتاب فرانکفورت می‌تواند برای شناساندن آثار نویسندگان مهاجر مفید باشد می‌گوید:"این که حق ترجمه‌ اثر یک نویسنده‌ مهاجرتبار در آلمان به ناشری در استرالیا مثلاً فروخته شود، بستگی به برنامه‌ی بازاریابانه‌ آن ناشر آلمانی دارد. ناشران آلمانی در مقایسه با همکاران خود در اروپا اصولاً در شناسایی "کشف‌های ادبی" خود به دیگران روحیه‌ای محافظه‌کارانه دارند. از سوی دیگر خود درگیر کسادی بازار فروش حق انتشار کتاب‌های آلمانی هستند که چندان پررونق نیست. این ناشران توانستند مثلاً در سال ۲۰۰۹، حق ترجمه‌ چیزی حدود ۶ هزار و ۵۰۰ عنوان کتاب آلمانی را به کشورهای دیگر بفروشند. در این میان تنها ۶۶۵ عنوان به داستان و رمان اختصاص داشت.

اصولاً طرح آثار نویسندگان مهاجرتبار در عرصه‌ جهانی، بیشتر با مسائل و شرایط سیاسی در پیوند است تا عوامل دیگر. انتشار کتاب‌ها و داستان‌های من به زبان‌های انگلیسی یا اسپانیولی، به عنوان مثال، خارج از فعالیت‌های "نمایشگاهی" صورت گرفت. شاید امسال برخی از بنگاه‌های انتشاراتی که روی "ادبیات عرب‌زبان" سرمایه‌گزاری کرده‌اند، بتوانند چند عنوان از این نویسندگان را که در "مهاجرت" به‌سر می‌برند، به فروش برسانند. علاوه بر این، ادبیات از کشور‌های چین و هند هم روی بورس است."

محمود فلکی، نویسنده دیگری که سال گذشته رمان او، "مرگ دوباره کارولا" به آلمانی ترجمه و توسط انتشارات سوژه منتشر شد و در رسانه‌های فرهنگی آلمان هم بازتاب یافت، درباره تأثیر نمایشگاه کتاب فرانکفورت در شناساندن آثار نویسندگان مهاجر که توسط ناشران کم‌بنیه انتشار یافته‌اند می‌گوید: "بزرگی یا کوچکیِ نمایشگاه به تنهایی برای مطرح شدن یک کتاب تعیین‌کننده نیست. مهم این است که ناشر چگونه و تا چه اندازه فعال و توانمند است و چه مناسباتی با بازار و گردانندگان بازار کتاب می‌تواند برقرار کند. مسلماً ناشران بزرگ مانند فروشگاه‌های بزرگ و کنسرن‌ها همیشه امکان، موقعیت و مناسبات بهتری برای ارایه‌ی کالاهای خود دارند؛ حتی اگر کالایشان برجسته‌تر و با کیفیت بهتری نباشد."

فلکی به‌درستی به اهمیت داستان‌خوانی‌ها که معمولاً به بهانه برگزاری نمایشگاه‌های کتاب برگزار می‌شوند اشاره می‌کند و می‌گوید: "با توجه به تجربه‌ شخصی، اگر کتاب ارایه شده در یک نمایشگاه در آلمان، چه فرانکفورت چه لایپزیگ، بدون داستان‌خوانی یا شعرخوانی نویسنده یا شاعر انجام بگیرد بُرد ِ کمی خواهد داشت و شاید هم کتابش در میان انبوه عظیم کتاب‌ها دفن شود. ولی وقتی نویسنده در زمان برگزاری نمایشگاه، جلسه‌کتاب‌خوانی هم داشته باشد، حتی اگر تعداد کمی هم در آن جلسه شرکت کرده باشند، خود برنامه و نام نویسنده و مشخصات کتاب در رسانه‌های مختلف اعلام می‌شود و یا دست‌کم به صورت بروشور به طور گسترده پخش می‌شود و افراد بیشتری از انتشار آن کتاب و با نام آن نویسنده آشنا می‌شوند. "

حق نشر عکس oo
Image caption در شصت و سومین نمایشگاه کتاب فرانکفورت، امسال بر خلاف سال‌های گذشته ناشران کوچک در مرکز توجه قرار گرفته‌اند

فلکی هم اعتقاد دارد که سویه تجاری نمایشگاه کتاب فرانکفورت برجسته‌تر از سویه فرهنگی آن است. او می‌گوید: "با توجه به تجربه‌ شخصی، نمایشگاه کتاب فرانکفورت بیشتر بازاری به نظر می‌رسد، بدین مفهوم که جنبه‌ی بازاریابی و تجارت در آن بیشتر مشهود است و نمایشگاه کتاب در لایپزیگ بیشتر فرهنگی است. من که چند بار در هر دو نمایشگاه شرکت کرده‌ام، فضای برآمده در نمایشگاه کتاب لایپزیک را بیشتر می‌پسندم و هر بار در آنجا احساس راحت‌تر و مطبوع‌تری داشتم تا در فرانکفورت."

از داستان‌های تصویری تا کتاب‌های آشپزی

دقیقاً به همین دلیل در شصت و سومین نمایشگاه کتاب فرانکفورت، امسال بر خلاف سال‌های گذشته ناشران کوچک در مرکز توجه قرار گرفته‌اند. آن‌ها می‌توانند برای نخستین بار در یک سالن مشترک که در مرکز نمایشگاه قرار دارد، آثار خود را در دو بخش ادبی و علمی عرضه کنند.

همچنین نمایشگاه کتاب فرانکفورت در سال ۲۰۱۱ با نمایشگاه کتاب استانبول، گوتنبرگ و اسپانیا همکاری تنگاتنگ دارد. از آن میان موضوع نمایشگاه گوتنبرگ و اسپانیا در سال ۲۰۱۱ ادبیات آلمانی‌زبان است و نمایشگاه کتاب استانبول هم به خاطر اقتصاد کتاب و به‌دست آوردن بازارهای مشترک در مرکز توجه قرار دارد.

داستان‌های تصویری، تلفیق کتاب با رسانه‌های الکترونیکی و بازی‌های کامپیوتری و همچنین کتاب الکترونیک و کتاب‌های آشپزی از دیگر موضوعاتی است که نمایشگاه کتاب فرانکفورت به آن خواهد پرداخت.

در شصت و سومین نمایشگاه کتاب فرانکفورت ۳۰ نویسنده از ایسلند شرکت می‌کنند و زیر عنوان "ایسنلد، یک سرزمین افسانه‌ای" داستان‌خوانی‌هایی خواهند داشت.

نمایشگاه کتاب فرانکفورت از سال ۱۹۴۹ برگزار می‌شود. فرانکفورت اما از دیرباز در آلمان مرکز چاپ و نشر کتاب بوده است و تا قرن هفدهم همچنان این شهر به عنوان پایتخت کتاب در آلمان شهرت داشت. اما از قرن هفدهم به بعد به دلیل برخی تحولات فرهنگی و سیاسی برآمده از دوران روشنگری، لایپزیگ در شرق آلمان مرکزیت پیدا کرد. پس از پایان جنگ جهانی دوم و تجزیه آلمان، فرانکفورت از نو اهمیت پیدا کرد.

هر سال جایزه صلح کتابفروشان آلمان که مهم‌ترین جایزه ادبی در آلمان به شمار می‌آید در نمایشگاه کتاب فرانکفورت به نویسنده‌ای اعطاء می شود.

سال گذشته، بوعالم صنصال، نویسنده الجزایری جایزه صلح کتابفروشان آلمان را از آن خود کرد.

مطالب مرتبط