هفت روز کتاب، سرودهای ایران کهن و خروسخوان یاشار کمال

حق نشر عکس honar.ac.ir
Image caption بهمن کاظمی، مولف کتاب تنبور یارسایان، دبیر شورای موسیقی مقامی و محلی و موسیقی اقوام ایرانی در فرهنگستان هنر است

در یک روایت بسیار کهن ایرانی پسر ضحاک ماردوش، که با ستمکاری پدر مخالف بود، از او می گریزد و در «زور»، منطقه ای در غرب ایران آن روزگار که اکنون در عراق واقع است، شهری به نام یارسان بنا می کند که مناسبات ساکنان آن بر یاری رساندن به یک دیگر، تعاون اجتماعی و مهربانی بنا شده بود.

برخی مفسران حافظ مصرع مشهور «مهربانی کی سرآمد، شهر یاران را چه شد؟» حافظ را اشاره ای به این شهر می دانند. تنبور در این شهر سازی مقدس و آئینی بود.

کتاب دو جلدی "تنبور یارسان"، سروده های کهن ایران زمین، تالیف بهمن کاظمی، که در چند روز گذشته منتشر شد، پژوهشی است ارزشمند و منبعی است غنی در باره یکی از قدیمی ترین سازها و سروده ها و متون مقدس یکی از کهن ترین آئین های ایرانی.

کتاب دو جلدی "تنبور یارسان" را فرهنگستان هنر منتشر کرده است.

در صد و اندی سال گذشته بیشتر سازها و انواع موسیقی آیینی، فولکوریک و محلی، کارکردها، کارائی ها و جذابیت های خود را در بستر تحولات اجتماعی و فرهنگی به تدریج از دست دادند و از مولفه ای زنده در فرهنگ معاصر به میراث فرهنگی بدل شدند.

میراث فرهنگی را می توان با حمایت از پژوهش ها و تحقیقات، تربیت متخصصان، تدریس خلاق، معرفی به نسل های نو و دیگر شیوه های علمی حفظ میراث فرهنگی حفظ کرد اما غلبه سیاست احیاء هویت سنتی در برابر تحولات ناگزیر در سی سال گذشته، زمینه ای شد تا وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی و دیگر نهادهای حکومتی، پژوهشی و دانشگاهی ایران حفظ میراث فرهنگی را چندان جدی نگیرند و به ترویج و زنده کردن بخش اسلامی و عرفانی این میراث در جامعه برخیزند.

بر بستر این سیاست در عرصه موسیقی نیز سازها، موسیقی ردیف و دیگر انواع موسیقی آیینی به صفت گاه مناسب و گاه نامناسب «عرفانی» ملقب شدند، تحقیق و پژوهش و دیگر شیوه های علمی حفظ میراث فرهنگی در این عرصه ها کم رنگ و احیاء، ترویج و زنده کردن سنت به محور سیاست گذاری بدل شد و شکست خورد.

در بخش غیر دولتی کسانی چون محمد رضا درویشی کوشیدند تا با تحقیق و پژوهش سازها و انواع موسیقی سنتی، محلی و آیینی را ثبت و حفظ کنند اما توجه اصلی نهادهای دولتی به احیاء سنت، و نه حمایت از پژوهش و تحقیق و نگهداری، معطوف بود.

فرهنگستان هنر نهادی دولتی است اما کتاب دو جلدی تنبور یارسان، سروده های کهن ایران زمین، که این فرهنگستان منتشر کرده است، بر بستر سیاست تحقیق و پژوهش و حفظ میراث فرهنگی شکل گرفته است.

"میترائیسم"، از مذاهب ایران پیش از اسلام، در غرب با مسیحیت و در ایران با عرفان شرقی نواحی غربی و کردنشین ایران و بخش کردنشین عراق کنونی تلفیق شد.

تنبور از سازهای مقدس در آئین میترائیسم بود و پس از اسلام به ساز مقدس نوعی از عرفان شرقی در نواحی غربی ایران بدل شد.

تبنور از قدیمی ترین سازهای جهان است هرچند این ساز برخلاف برخی سازها تکامل نیافته و به تقریب با همان هویت و هیات و همان امکانات محدود صدادهی باقی مانده است.

در میان پیروان آئین اهل حق، آئینی کهن در غرب ایران که متون، سازها، باورها، سنت ها و آئین های کهن تر، و از جمله تنبور و سرودها و نغمه های آن را به ارث برده اند، چهل تن مسئولیت حفظ و انتقال متون کهن را بر عهده دارند.

قدمت این سرودها، که در حدود شصت کتاب خطی ثبت شده و برخی به زبان پهلوی است، به ایران پیش از اسلام بر می گردد.

این متون سروده های مقدسی است که با تنبور نواخته و اجرا می شوند. بخشی از این متون شعرهای هجایی است و عمر جدیدترین آن ها به سال ۱۰۱۰ هجری قمری یعنی به حدود ۴۰۰ سال پیش بر می گردد.

این متون کهن از منابع اصلی کتاب سروده های یارسان است.

نتایج کارگاه تنبور، که چندین سال در فرهنگستان هنر برگزار شد و تجربه های غنی و اجراهای سه نوزانده بزرگ زنده تنبور: سید قدم یار حسینی ، سلمان حسینی و آرمان دکه‌ای، از منابع دیگر این کتاب است.

دو مکتب تنبور نوازی گورا و صحنه، در نواحی زاگرس در غرب ایران، و زیر مجموعه های این مکتب ها و سبک ها نیز در تالیف کتاب سروده های یارسان به کار آمده است.

پیشینه تاریخی ، سیر تطور و نوازندگان تنبور و تدوین و تحلیل مبانی تئوریک نغمه‌های تنبور از فصل های غنی کتاب "تنبور یارسان" به شمار می روند.

فرهنگستان هنر وعده داده است که دویست ساعت فایل صوتی و تصویری مرتبط با مباحث این کتاب را نیز به زودی منتشر کند.

بهمن کاظمی پیش از این آثار ارزشمندی را در باره موسیقی تالشی، آذری لری، کردی، عربی، بلوچی، ترکمنی و موسیقی نواحی فارس زبان ایران تالیف و سه هزار نوار از انواع موسیقی چون لالایی، کودکان، نغمه‌های کار، حماسی، آوایی، آیینی، ‌عزا، مذهبی و خانقاهی را گرده آوری و ثبت کرده است

کتاب های موسیقی قوم کرد، موسیقی ایلام، موسیقی تالش، کتاب گلبانگ سربلندی در باره موسیقی غیر رسمی دوران قاجار، کتاب سلسله موی دوست در باره موسیفی هفت قوم ایرانی، کتاب مبانی تحلیل و بررسی آوازهای ایرانی و کتاب هویت ملی در ترانه‌های اقوام ایرانی از اثاری است که بهمن کاظمی پیش از این منتشر کرده است.

خروسخوان یاشار کمال، حماسه ای در ستایش نافرمانی

انتشارات ققنوس در روزهای گذشته برگردان فارسی رمان خروسخوان، سومین رمان از سه گانه "قصه‌ جزیره" اثر یاشار کمال را با ترجمه‌ علی رضا سیف‌الدینی، منتشر کرد.

کتاب های "بنگر فرات خون" و "آب خوردن مورچه"، دو بخش از سه گانه قصه جزیره، پیش از این به فارسی ترجمه و منتشر شده اند و با انتشار "خروسخوان" خواننده فارسی زبان تمامی این سه گانه را در اختیار دارد.

ایرانیان کتابخوان از دهه چهل و با انتشار ترجمه فارسی رمان مشهور اینجه ممد، با نام و آثار یاشار کمال، نویسنده کردتبار ترک زبانی که شهرت جهانی یافت، آشنا هستند.

رمان حماسی "خروسخوان" نیز چون اغلب آثار یاشار کمال بافتی حماسی را در قالب رئالیسمی روائی و جذاب روایت می کند.

"خروسخوان" و دو کتاب دیگر سه گانه قصه جزیره، داستان مبارزه انسان های دردمندی را روایت می کند که از مصائب جنگ های ناانسانی و چالش های دردبار قومی و ملی می گریزند، از پذیرش تصمیم سیاستمدارن جنگ افروز تن می زنند و می کوشند تا جزیره ای را به وطن دوم خود بدل کنند.

پس از پایان گرفتن جنگ ترکیه و یونان دولتمردان دو کشور بر آن می شوند تا یونانی های مقیم ترکیه و ترک های مقیم یونان را مبادله کنند. رومی ها، گروهی از یونانیان مقیم ترکیه، از پذیرش این تصمیم سیاسی سرباز می زنند، به جزیره ای می گریزند و می کوشند تا در وطن دوم خود زندگی درخور آدمی برای خویش بنا کنند.

یاشار کمال در سال ۱۹۲۳ در خانواده ای کرد و تهیدست متولد شد. نخستین داستان خود را با عنوان داستان کثیف در سال ۱۹۴۷ منتشر کرد و پس از انتشار رمان اینجه ممد در ترکیه و جهان به شهرت رسید و در سال ۱۹۹۷ جایزه صلح اتحادیه ناشران و کتابفروشان آلمان را، که هر سال در روز پایانی نمایشگاه کتاب بین المللی فرانکفورت اعطا می شود، دریافت کرد.

یک تیر و دو نشان وزارت ارشاد

نسخه حروف چینی شده هر کتابی در ایران باید به اداره بررسی کتاب وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی تحویل شود. اگر کتاب ممنوع یا نویسنده، مولف و مترجم ممنوع القلم نبود، بررسان اداره بررسی کتاب نسخه ارائه شده را در زمانی که ممکن است بین ۶ ماه تا ۳ سال طول باشد می خوانند و مواردی را که باید حذف یا اصلاح شود به ناشر ابلاغ می کنند.

ناشر و نویسنده دستورات را اجرا و کتاب را مجددا به وزارت ارشاد تحویل می دهند و باز هم ممکن است زمانی طولانی بگذرد تا نسخه سانسورشده با دستورات صادر شده تطبیق داده شود. اگر کتاب بختیار باشد و بررسان این مرحله موارد جدیدی را کشف نکنند، مجوز نشر صادر می شود.

این روند در هفته گذشته تغییر کرد. بهمن دری، معاون فرهنگی وزیر ارشاد اعلام کرد که از این پس « با اخذ تعهد از ناشرانی که کتاب‌های آن ها مشروط شده و اصلاحیه دارد بلافاصله مجوز نشر صادر شود»

به گفته آقای دری «با پذیرش مسوولیت از سوی ناشر … بیش از ۴۰ درصد توان اداره کتاب که صرف تعیین و تکلیف و بازبینی و تطبیق کتاب‌های مشروطی می‌شد آزاد می‌شود».

در روال جدید اعمال دستورات بررسان کتاب برای سانسور کتاب به ناشران واگذار شده و ناشران، بدون دریافت حقوق، به کارمندان وزارت ارشاد بدل می شوند اما این اقدام می تواند زمان انتظار برای چاپ کتاب را کاهش دهد و از این منظر به سود ناشر و نویسنده نیز هست.

بدین سان وزارت ارشاد هم در بودجه مالی و نیروی انسانی خود صرفه جوئی کرده و هم حدی از رضایت ناشران را کسب می کند و شواهد نشان می دهد که در سانسور نیز می توان با یک تیر دو نشان زد.

مطالب مرتبط