درگذشت کن راسل؛ کارگردان جنجالی فیلمهای جنجالی

کن راسل، کارگردان برجسته سینمای بریتانیا و خالق فیلم هایی چون "عشاق موسیقی"، "زنان عاشق"، "تامی" و "شیاطین" در ۸۴ سالگی از دنیا رفت.

کن راسل یکی از غیرمتعارف ترین کارگردانان سینمای بریتانیا بود و برخی از منتقدان فیلم بریتانیا او را اورسون ولز سینمای بریتانیا لقب داده اند. مارک کرمود، منتقد بی بی سی نیز، جایگاه و سبک او را با فلینی در سینمای ایتالیا مقایسه کرده است.

مایکل وینر کارگردان بریتانیایی درباره او گفت: "راسل فیلمساز مبتکر و شجاعی بود و زمین سنگلاخی را شخم زد. او بسیاری از موانع را در سینمای بریتانیا کنار زد".

به گفته وینر، برخلاف آنچه تصور می شد و از فیلم هایش می توان استنباط کرد، کن راسل آدم دیوانه و سادیستی نبود بلکه آدم بسیار خوش مشربی بود.

الیور رید، بازیگر انگلیسی و بازیگر تعدادی از فیلم های مهم راسل از جمله "شیاطین" و "زنان عاشق"، درباره او گفته است: "قبل از اینکه راسل دیوانه شود، کارگردان دوست داشتنی تلویزیون بود اما بعد از اینکه دیوانه شد کارگردان دوست داشتنی سینما شد."

نگاه انتقادی و زنان عاشق

Image caption کن راسل سرصحنه فیلمبرداری رقص هفت حجاب

راسل به خاطر نگاه انتقادی اش به کلیسا و مذهب و نمایش بی پروای صحنه های جنسی در فیلم های خود شهرت داشت. وی سوژه های خود را عموما از میان موسیقی دانان بزرگ جهان انتخاب می کرد و به اقتباس از آثار ادبی علاقه داشت. چایکوفسکی، فرانتس لیست، ریچارد اشتراوس و مالر از جمله آهنگسازان بزرگی اند که کن راسل درباره آنها فیلم ساخته است.

هنری آلفرد کن راسل، در سال ۱۹۲۷ در ساوث همپتون انگلستان به دنیا آمد. او کارش را به عنوان کارگردان در اوایل دهه شصت با بی بی سی آغاز کرد و با ساختن فیلم "زنان عاشق" در سال ۱۹۶۹ که اقتباسی از داستان جنجالی دی اچ لارنس نویسنده شهیر انگلیسی بود، به شهرت رسید.

وی در دوره ای ساختن فیلم های بیوگرافیکال از زندگی موسیقی دانان و اقتباس های سینمایی از آثار ادبی را شروع کرد که موج سینمای آزاد بریتانیا و جنبش رئالیسم اجتماعی در این کشور با آثار فیلمسازانی چون تونی ریچاردسن، لیندزی آندرسن و بعدتر کن لوچ شروع شده بود.

راسل ابتدا کارش را به عنوان عکاس مستند در اواخر دهه پنجاه شروع کرد و پس از ساختن چند مستند کوتاه تجربی در جنبش سینمای آزاد بریتانیا مثل فیلم کوتاه "امیلیا و فرشته" به عنوان کارگردان در بی بی سی مشغول به کار شد و به ساختن فیلم های مستند درباره هنر برای مجموعه های "مونیتور" و "آمنیباس" (مجموعه آثار) پرداخت.

تصویر متفاوت از آهنگسازان

در همین دوره بود که او ساختن فیلم های مستند دراماتیزه شده ای درباره آهنگسازان بزرگ جهان را برای بی بی سی شروع کرد. مجموعه ای که با فیلم "الگار" (۱۹۶۲) درباره ادوارد الگار موسیقی دان بریتانیایی شروع شد و با فیلم های ایزادورا دانکن، بزرگترین رقاص جهان (۱۹۶۷)، آواز تابستان (۱۹۶۸) درباره فردریک دلیوس و اریم فنبی و فیلم "رقص هفت حجاب" (۱۹۷۰) درباره ریچارد اشتراوس ادامه پیدا کرد. فیلم های مستند راسل در بی بی سی درباره هنرمندان الهام بخش فیلمسازان بریتانیایی در دهه شصت گردید، از جمله استنلی کوبریک که گفته بود از این فیلم ها برای ساختن باری لیندون الهام گرفته است.

راسل در ساخت مستندهای تلویزیونی خود بی بی سی را مجبور کرد که به جای استفاده از عکس ها و نماهای آرشیوی از بازیگران مختلف برای بازسازی دوره های مختلف زندگی یک شخصیت استفاده کند.

وی چندی قبل در گفتگویی اعتراف کرد که بهترین فیلمی که ساخت، فیلم "آواز تابستان" بود که در آن مجبور نشد حتی یک فریم را دربیاورد.

حق نشر عکس ronaldgrant
Image caption الیور رید و گلندا جکسون در نمایی از "زنان عاشق"

فیلم های راسل درباره آهنگسازان، غیرمتعارف و جنجالی بود چرا که او تصویر متفاوتی از آنها نشان می داد که با تصویر رسمی و کلیشه ای آنها در جامعه متفاوت بود. در فیلم "رقص هفت حجاب"، او ریچارد اشتراوس را به عنوان یک نازی معرفی کرد. در یکی از صحنه های این فیلم او چند افسر اس اس را نشان می دهد که با لذت سرگرم شکنجه یک یهودی اند و در همان حال به موسیقی اشترواس گوش می دهند

این موضوع خشم خانواده اشترواس را برانگیخت و آنها اجازه استفاده از موسیقی اشتراوس را به راسل ندادند و جلوی نمایش فیلم در سراسر جهان را گرفتند و این ممنوعیت تا امروز هم باقی است.

نخستین فیلم کن راسل در سینما، فیلم "لباس فرانسوی" بود که در سال ۱۹۶۳ ساخت که برداشت آزادی از فیلم "و خدا زن را آفرید" روژه وادیم بود اما فیلم ناموفقی در گیشه و از دید هنری بود.

اما این اقتباس خلاقانه او از رمان مشهور و جنجالی دی اچ لارنس به نام "زنان عاشق" بود که نام کن راسل را مطرح کرد و همچنان به عنوان امضای هنری او شناخته می شود.

این فیلم که گلندا جکسن، الیور رید و جنی لیندن در آن بازی می کردند داستان دو خواهر هنرمند از طبقه مرفه انگلستان را در سال های بعد از جنگ جهانی اول و روابط غیرمتعارف آنها با مردان دیگر و تمایلات سرکوب شده جنسی آنها را با صراحت روایت می کرد. فیلم به عنوان اثری در ستایش انقلاب جنسی در بریتانیا شناخته می شود.

صحنه کشتی گرفتن الیور رید و الن بیتس در این فیلم که هر دو برهنه اند، یکی از فراموش نشدنی ترین صحنه های تاریخ سینماست که در زمان خود جنجال بسیاری به پا کرد.

"زنان عاشق"، نامزد دریافت چند جایزه اسکار از جمله بهترین فیلم، بهترین سناریو و بهترین فیلمبرداری شد و گلندا جکسن نیز اسکار بهترین بازیگر زن را به دست آورد.

راسل به دنبال موفقیت فیلم "زنان عاشق" فیلم "عشاق موسیقی" را درباره زندگی چایکوفسکی آهنگساز بزرگ روس ساخت که با بی اعتنایی منتقدان مواجه شد اما فروش خوبی در گیشه داشت.

فیلمی علیه کلیسا

فیلم "شیاطین" کن راسل که بر اساس رمان "شیاطین لودون" نوشته الدوس هاکسلی ساخت، فیلمی علیه دستگاه کلیسا و مسیحیت شناخته شد. در این فیلم راسل، الیور رید را در نقش کشیشی تصویر کرد که در مقابل ایده های شیطانی و فاسد دستگاه کلیسا و دولت می ایستد.

صحنه های بی پروا و صریح نمایش برهنگی راهبه ها و روابط جنسی آنها با یکدیگر نه تنها در آن زمان بلکه امروز نیز از سوی نهادهای مذهبی جامعه غرب و سانسور تحمل نمی شود و به صورت کامل به نمایش درنمی آید.

برادران وارنر که پخش این فیلم را در آمریکا به عهده دارند تا امروز نیز با نمایش کامل آن مخالف اند.

الکساندر واکر، منتقد فیلم روزنامه ایوینینگ استاندارد، در یک بحث تلویزیونی در مورد این فیلم با کن راسل به او و فیلمش حمله کرد و آن را به شدت بی ادبانه خواند. کن راسل نیز در این برنامه با روزنامه ایوینینگ استاندارد که در دست داشت به او حمله کرد.

فیلم "مالر" کن راسل در باره گوستاو مالر آهنگساز مدرنیست اتریشی که گرایش های ضد یهودی داشت نیز جنجال آفرین بود اما نمایش آن در جشنواره کن همان سال موفقیتی جز یک جایزه برای بهترین تکنیک فیلم نداشت.

Image caption کن راسل در حضوری نادر در نقش بازیگر در نمایی از فیلم عاشق لیدی چترلی

کن راسل در سال ۱۹۷۵ فیلم "تامی" را بر اساس آلبومی به همین نام از گروه موسیقی راک "هو" (The Who) ساخت که استقبال زیادی از آن شد. آلبوم تامی که به عنوان یک اپرای راک شناخته می شود، داستان پسرکی کور و کرو لال به نام تامی است که رهبری یک فرقه مسیحی را به عهده می گیرد.

او که با عموی خشن و بداخلاقش زندگی می‌کند، سرانجام حس شنوائی و بیانی خود را به‌دست می آورد و به‌عنوان یک «موعود» مورد ستایش پیروانش قرار می گیرد.

راسل در همان سال فیلم دیگری بر اساس زندگی فرانتس لیست آهنگساز مجارستانی ساخت به نام "لیستومونیا" که در آن برای اولین بار از سیستم صوتی دالبی استفاده کرد.

پشیمانی و شکست

راسل در سال ۱۹۷۸ فیلم "والنتینو" را که برداشت آزادانه از زندگی رودلف والنتینو بازیگر مشهور سینمای کلاسیک بود ساخت که موفقیتی به دست نیاورد و خود آن را یک شکست در کارنامه هنری خود می دانست و از ساختن آن اظهار پشیمانی می کرد.

"ایالت های دگرگون شده" فیلمی در ژانر علمی تخیلی بر اساس سناریویی از پدی چایفسکی بود که کن راسل در دهه هشتاد ساخت و مورد استقبال منتقدین واقع شد. راجر ایبرت منتقد مشهور آمریکایی که به فیلم "شیاطین" راسل هیج ستاره ای نداده بود، از این فیلم او ستایش کرد.

راسل در سال ۱۹۸۴ فیلم تریلر روانکاوانه "جنایت های هوس" را با بازی کاتلین ترنر و آنتونی پرکینز ساخت که آخرین فیلم آمریکایی او محسوب می شود و نتیجه اش شکست مطلق بود.

وی بعد از چند سال کناره گیری از سینما و کارگردانی اپرا، با فیلم ترسناک "گوتیک" درباره مری شلی و داستان آفرینش فرانکشتاین به سینما بازگشت.

راسل فیلم دیگری نیز به نام "آشیانه کرم سفید" بر اساس رمانی از برام استوکر (نویسنده رمان دراکولا) درباره یک افسانه ترسناک فولکلوریک بریتانیایی ساخت که هیو گرانت در آن بازی می کرد.

کن راسل همچنین فیلم "آخرین رقص سالومه" را بر اساس نمایشنامه غیرمتعارف سالومه نوشته اسکار وایلد ساخت. نمایشنامه ای که اجرای آن در قرن نوزدهم بریتانیا ممنوع اعلام شده بود.

فیلم "رنگین کمان" اقتباس دیگری از رمان های دی اچ لارنس بود که در سال ۱۹۸۹ ساخت و دنباله رمان و فیلم " زنان عاشق" محسوب می شود و گلندا جکسن در آن بازی می کرد. منتقدین از این فیلم به عنوان آخرین فیلم شخصی راسل نام می برند.

آخرین فیلم واقعی کن راسل در مقام کارگردان، فیلم "فاحشه" است که در سال ۱۹۹۱ با شرکت ترزا راسل ساخت که از نظر نمایش صحنه های جنسی بسیار بی پروا و غیرمتعارف است. فیلمی که حتی پخش کننده آن حاضر نشد پوستر آن را به خاطر واژه فاحشه در ملا عام توزیع کند و آن را با نام "اگر نمی توانی بگویی، ببین" توزیع کرد که با مخالفت و اعتراض راسل روبرو شد.

حق نشر عکس Getty

راسل در سال های اوایل ۲۰۰۰ چند فیلم با بودجه کم از جمله "دهان شیر" ساخت که بسیار ناموفق بود.

کن راسل مدتی هم به عنوان استاد مهمان در دانشگاه ولز و نیوپورت فیلم اسکول و ساوث همپتون تدریس کرد.

کن راسل در سال های اخیر به بازی در فیلم ها و سریال های تلویزیونی پرداخت. وی در سال ۲۰۰۶ به نحو غیرمنتظره ای در برنامه تلویزیونی بیگ برادر (بخش سلیبرتی ها) ظاهر شد اما بعد از مدتی در پی اختلافش با جید گودیز (Jade Goodys) و مادرش جکی از ادامه بازی در این مجموعه انصراف داد. وی پس از خروج از مجموعه در گفتگو با رسانه ها اعلام کرد: "می دانستم که در این برنامه با رفتارهای غافلگیر کننده ای مواجه خواهم بود اما این رفتارها از نوعی نبود که من تجربه کرده بودم و با روحیه حساس من جور درنمی آمد."

مطالب مرتبط