یادی از استاد سنتورنواز؛ فرامرز پایور و رقص‌های عامیانه

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption فرامرز پایور (۱۳۸۸-۱۳۱۱)

هجدهم آذر ماه جاری، دومین سالروز درگذشت فرامرز پایور، سنتور نواز و آهنگساز برجسته ایرانی است. پایور از نادر نوازندگانی بود که می توان به جرئت او را "کمال یافته" نامید.

او در ساختن و تنظیم آهنگ نیز ید طولائی داشت. آفریده هایش همه در عین وابستگی به ریشه های موسیقی سنتی، رنگ و بوئی نوآورانه دارد. این آهنگ ها، در اجرا، از سازآرائی و مهارت های تکنیکی او بهره مند می شد و جاذبه ای افزون پیدا می کرد.

او در کلاس صبا و پس از چندی در جریان همکاری های مستمر با او پرورده شده بود و همان دقت و ظرافت استاد را در نواختن و ساختن به کار می گرفت.

پایور پس از مرگ صبا، در سال ۱۳۳۶، از محضر بعضی از ردیف شناسان نام آور چون "نورعلی خان برومند" و "عبدالله دوامی" نیز بهره گرفت. ولی هم چنان زیر تاثیر صبا باقی ماند و چون او، با موسیقی سنتی نه متعصبانه، که نوآورانه برخورد می کرد.

از صبا که بگذریم آثار پایور را با کارهای هیچ آهنگساز دیگری نمی توان مقایسه کرد. این آثار همه مهر ویژه پایور را دارد و شنیدن نخستین میزان ها که صدای سنتور در آن ها، بر همه صداهای دیگر غلبه دارد، می توان او را بازشناخت.

سازآرائی های او در گروه سازهای ملی که خود بنیاد کرده بود، صدادهی یک ارکستر بزرگ را پدید می آورد.

او با یاری همین سازآرائی ها قطعات ضربی دل انگیزی در فرم پیش درآمد و چهار مضراب و رنگ ساخته که سخت دلنشین و برانگیزاننده است. همین شیوه را در تنظیم آثار "صبا، رکن الدین خان مختاری، درویش خان و مهرتاش" به کار زده و کلی بر جاذبه آن ها افزوده است.

آثار سال های پایانی

و اما درباره کارهای عامیانه ای که از پایور در سال های پایانی زندگیش به ضبط رسیده و در آلبوم "هفت پیکر" انتشار یافته کمتر سخن گفته شده است.

هفت پیکر که با الهام از منظومه معروف نظامی گنجوی فراهم آمده، علاوه بر پیش درآمد در ماهور و مقدمه در چهارگاه، نه فقره از رقص های اقوام مختلف را در بر دارد.

این رقص ها که با تکیه بر سبک و شیوه رایج رقص نویسی در سرزمین های مختلف ساخته شده به ترتیب عبارت است از: رقص های هندی، عربی، یونانی، چینی، خوارزمی، ایرانی، اسلاو، تاتار، و سرانجام رقص گروهی.

آلبوم هفت پیکر بخش دومی نیز دارد که شامل رنگ های عامیانه معروف ایرانی است.

پرداختن به موسیقی عامیانه شهری را بیشتر آهنگسازان و تنظیم کنندگان دون شان خود می دانند و معمولا آن ها را به عنوان مبتذلات پس می زنند. حال آن که بخش بزرگی از جامعه با این "رنگ ها" و قطعات ضربی زندگی می کنند. پایور با تکیه بر اهمیت جامعه شناسانه این رنگ ها و تصنیف های عامیانه یک بار در سال ۱۳۶۳ به سراغ آن ها رفت و در کتابی با عنوان "شهر آشوب" انتشارشان داد. همین قطعات بود که چند سال بعد از سوی انتشارات ماهور به صورت سی دی نیز به بازار آمد.

گفتنی است که استاد تاثیرگذار پایور، یعنی ابوالحسن صبا نیز به اجرا و ضبط آهنگ های عامیانه شهری علاقه بسیار داشت و بی اعتنائی به فرهنگ عامه را سبب از میان رفتن بسیاری از نغمات مردمی می دانست. بدینگونه فرامرز پایور می تواند پژوهشگر موسیقی ایران نیز نامیده شود. او علاوه بر آهنگ های عامیانه، تصنیف های قدیمی دوره قاجار را از زبان عبدالله دوامی، بیرون کشیده و آن ها را ضبط کرده و از خطر نابودی در امان نگاه داشته است.

مطالب مرتبط