ادای دین به کوروساوا؛ از اسکورسیزی تا کیارستمی

آکیرا کوروساوا حق نشر عکس AFP
Image caption آکیرا کوروساوا در حال کارگردانی فیلم کاگموشا (سایه جنگجو) در سال ۱۹۸۰

تردیدی نیست که هر سینمادوستی به هنگام نام بردن از فیلمسازان بزرگ تاریخ سینما خیلی زود به یاد سینماگران استثنایی سینمای کلاسیک ژاپن می افتد و در کنار کنجی میزوگوچی و یاسوجیرو اوزو، این نام آکیرا کوروساواست که می درخشد؛ سینماگری که با فیلم راشومون(۱۹۵۰) درهای جهان را به روی سینمای ژاپن گشود.

حالا بیش از یک دهه پس از مرگ این فیلمساز که در میان سینماگران آن نسل سینمای ژاپن، بیشترین تاثیر را بر فیلمسازان غربی گذاشت، کاترین کدو، دستیار سابق و مترجم کوروساوا به فکر تهیه مستندی درباره او افتاده و حاصل با عنوان "راه کوروساوا"(Kurosawa’s Way) در چندین جشنواره جهانی به نمایش درآمده است.

شیوه روایت

کاترین کدو در ابتدا با خود و خاطراتش آغاز می کند؛ عکس ها و بخش هایی از فیلم های سخنرانی کوروساوا را در حالی که کاترین کدو در کنار اوست می بینیم. در همین حال و بر روی همین تصاویر، خانم کدو شرحی از ارتباط و شیوه کارش با کوروساوا را به مخاطب ارایه می دهد. این بخش در واقع فیلمساز را به تماشاگر معرفی می کند و قصد او در واقع یادآوری شناخت شخصی اش از کوروساوا و گوشزد این نکته است که او تنها یک ناظر بیرونی نیست.

پس از آن شاهد گفت و گوهای این فیلمساز با یازده سینماگر هستیم که در کشورهای مختلف و در فضاهای گوناگون داخلی و خارجی صورت گرفته است. شیوه تدوین فیلم کنار هم نهادن حرف هایی است که بیشتر به هم مربوط اند. به این ترتیب به عنوان مثال توضیحات مربوط به نوع تدوین کوروساوا از زبان فیلمسازان گوناگون در کنار هم قرار گرفته است. به همین دلیل فیلمساز خود را محدود به حفظ تساوی برای نمایش حرف های هر فیلمساز نکرده و بسته به موضوع، از حرف های آنان استفاده کرده است.

حرف های یازده فیلمساز

کاترین کدو به جای شیوه مستندسازی معمول، راه نسبتاً هوشمندانه ای را در معرفی و تحلیل کوروساوا برمی گزیند؛ گفت و گو با یازده فیلمساز از کشورهای مختلف جهان با دیدگاه ها و شیوه های کار گوناگون: برناردو برتولوچی، تئو آنجلو پولوس، جولی تیمور، آلخاندرو گونزالس ایناریتو، عباس کیارستمی، شینیا سوکاموتو، هایائو میازاکی، جان وو، مارتین اسکورسیزی، کلینت ایستوود و بونگ جون هو.

حق نشر عکس AFP
Image caption آکیرا کوروساوا و میه‌کو هارادا، بازیگر فیلم رویاها، در چهل و سومین دوره جشنواره کن در سال ۱۹۹۰

هر چند وجود چند چهره نه چندان شناخته شده در کنار تنی چند از مطرح ترین فیلمسازان امروز جهان - از اسکورسیزی تا آنجلوپولوس- شاید در وهله اول سوال برانگیز به نظر برسد، اما در نهایت با مجموعه جالبی از حرف های شنیدنی درباره کوروساوا روبرو هستیم که با بخش های مختلفی از فیلم ها و عکس های کمتر دیده شده ای آمیخته شده اند و حرف های هر فیلمساز غالباً به دقت و درست در جای خود قرار گرفته و ارتباط ویژه ای با یکدیگر یافته اند.

نکته جالب این که این حرف ها از نقل خاطرات و اولین برخوردهای آنها با فیلم های کوروساوا تا تحلیل جزء به جزء برخی صحنه های فیلم های او را در برمی گیرد. در واقع فیلمساز خودش را به تاریخ نگاری محدود نمی کند، در عین حال قصد ندارد فیلمی تخصصی در تجزیه و تحلیل فیلم های کوروساوا بسازد، در نتیجه با ترکیب هوشمندانه ای از هر دو نوع روبرو هستیم؛ از سویی حرف های جدی برخی از فیلمسازان در تحلیل جای دوربین و نوع تدوین به کار رفته برای علاقه مندان جدی سینما آموزنده است و از سوی دیگر شوخی ها و نقل خاطرات در لابلای مصاحبه ها، بر جذابیت فیلم برای هر نوع مخاطبی می افزاید.

کیارستمی و بچه ها

سبک و سیاق سینمای عباس کیارستمی تفاوت فاحشی با نوع کار و جهان کوروساوا دارد؛ اما کیارستمی در این فیلم به عنوان یکی از یازده فیلمسازی که درباره کوروساوا حرف می زند، می گوید که از او بسیار آموخته است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption عباس کیارستمی از مشتاقان سینمای کوروساوا است و می‌گوید که از او بسیار آموخته است

کیارستمی برخلاف دیگران که غالباً درباره ابهت هفت سامورایی یا فیلم های درخشان دیگری چون راشومون حرف می زنند، اولین فیلم کوروساوا را برای بحث اش انتخاب می کند: سانشیرو سوگوتا محصول ۱۹۴۳ و ۱۹۴۵ .

این بخش از حرف های کیارستمی یکی از طولانی ترین بخش های فیلم است که در آن سعی دارد به نوع نمایش عکس العمل ها در سینمای کوروساوا اشاره کند. کیارستمی با اشاره به یکی از صحنه های جدال در این فیلم و جای قرار گرفتن دوربین و و نوع تدوین صحنه ها و روایت ماجرا با نمایش عکس العمل های دیگران در قبال اتفاقی که در صحنه جاری است، سعی دارد ارتباطی ساختاری و مفهومی با نوع سینمای خودش بیابد.

اما کیارستمی خاطره هم تعریف می کند؛ او می گوید :کوروساوا همیشه در بازی گرفتن از بچه ها مشکل داشت و چگونگی بازی گرفتن من از بچه ها در فیلم ها همیشه برایش سوال بود.

آقای کیارستمی می گوید: خب بچه زرق و برق صحنه فیلمبرداری کوروساوا را که می بیند دست و پایش را گم می کند، اما در فیلم ما، با یک گروه کوچک و یک دوربین کوچک، فکر نمی کند که من کسی هستم و برای همین به راحتی به حرفم گوش می کند.

استاد کارگردانی

همه فیلمسازان در این فیلم بر این باور مشترک اند که کوروساوا استاد کارگردانی است. جان وو می گوید هر فیلمی در هر ژانری که می خواهد بسازد، ابتدا باز هفت سامورایی را می بیند و فیلم را به فیلمبردار خودش هم نشان می دهد تا جای دوربین و عمق میدان را یاد بگیرد.

Image caption مارتین اسکورسیزی در فیلم‌ 'رویاها'ی کوروساوا در نقش ون گوگ بازی کرده است

نکته جالب تر زمانی است که اسکورسیزی درباره کارگردانی هفت سامورایی حرف می زند و مصاحبه گر در میانه کلام اشاره می کند که کوروساوا سه دوربین برای صحنه نبرد داشته است، اما اسکورسیزی بلند می خندد و به نکته بسیار درستی را یادآور می شود:"مهم این است که این دوربین ها را کجا می گذاری"

شرح دیدار تا ادای دین

اسکورسیزی در این جمع تنها کسی است که برای کوروساوا بازی هم کرده است: در نقش ون گوگ در فیلم رویاها، یکی از آخرین ساخته های کوروساوا. او قصه بازی در این فیلم را این طور توضیح می دهد:"کوروساوا به کاپولا گفته بود که دوست دارد من در این فیلم بازی کنم اما رویش نمی شود به خود من بگوید. کاپولا به من گفت، و خب نمی شد گفت نه، او کوروساوا بود"

کلینت ایستوود هم می گوید وقتی برای اولین بار یوجیمبو را دید، فکر کرد این داستان برای یک فیلم وسترن خوب است و وقتی برای اولین بار برای بازی در یک وسترن ایتالیایی از او دعوت شد، میلی به انجام این کار نداشت، اما وقتی فیلمنامه را خواند، دید که همان یوجیمبوست وبلافاصله پذیرفت. و خب این بازی در وسترن های ایتالیایی بود که ایستوود را به شهرت جهانی رساند. همانطور که کلینت ایستوود خودش هم می‌گوید: برای همین مدیون کوروساوا هستم.