انجمن قلم ایرانی و جهانی؛ همنام و بی‌شباهت

حق نشر عکس MEHR
Image caption انجمن قلم هر سال جایزه قلم زرین را در بخش های شعر، داستان، پژوهش و نقد ادبی معرفی می کند

محسن پرویز، نایب رئیس انجمن قلم ایران، نهادی که به رغم اعتراض رسمی "پن بین المللی" (انجمن جهانی قلم) نام "انجمن قلم ایران" را بر خود نهاده، از "آمادگی" این انجمن برای برگزاری نشست نویسندگان جهان اسلام در ایران خبر داده است.

معاون سابق وزیر ارشاد در امور فرهنگی، در حالی از اعلام آمادگی برای برگزاری نشست نویسندگان جهانی در ایران سخن می گوید که نهادهای امنیتی ایران در یکی دو دهه گذشته حتی از برگزاری مجمع عمومی "کانون نویسندگان ایران"، نهاد شناخته شده نویسندگان ایرانی، جلوگیری کرده و در سال های گذشته، تلاش های انجمن "پن بین المللی" برای کسب ویزای مسافرت نویسندگان معروف، از جمله آرتور میلر و برخی برندگان جایزه نوبل ادبی به ایران با پاسخ منفی وزارتخانه های ارشاد و خارجه مواجه شده است.

انجمن های دولتی قلم و شباهت‌های ناگزیر

"انجمن قلم ایران" نه فقط نام که بسیاری از شاخصه های خود را از انجمنی به همین نام گرفته است که به دوران پهلوی دوم تاسیس شد.

شباهت "انجمن های قلم" دوران شاهنشاهی و جمهوری اسلامی تا جائی است که ساختمان هر دو، به گفته روسای آن، از محل بودجه های دولتی تامین شده، هر دو انجمن با "آزادی بیان و اندیشه بدون حصر و محدودیت"، که در منشور کانون نویسندگان ایران و منشور پن بین المللی بر آن تاکید شده، مخالف بوده اند و سانسور کتاب و نشریات را لازم می دانند هرچند انجمن کنونی گوی سبقت از سلف خود ربوده و برخی موسسان و اعضا هیات مدیره آن، به گفته خود، از مسئولان سانسور کتاب بوده یا هستند.

برخی اعضای موثر هر دو انجمن مقام های دولتی را بر عهده داشته اند، گاه چون چون رعدی آذرخشی در انجمن شاهنشاهی سناتور و گاه چون قربانعلی دری نحف آبادی در انجمن کنونی وزیر اطلاعات بوده؛ گاه چون دکتر منوچهر اقبال، رئیس شرکت نفت به دوران شاه یا علی اکبر ولایتی، مشاور رهبر در امور خارجی، به ریاست انجمن قلم رسیده اند.

در سال ۱۳۴۶ مهرداد پهلبد، وزیر وقت فرهنگ و هنر و شجاع الدین شفا، رئیس کتابخانه سلطنتی، مامور شدند تا با بهره گیری از همکاری "انجمن قلم ایران" به ریاست زین العابدین رهنما، کنگره ای از نویسندگان را، که در نخستین روز آن فرح پهلوی سخنرانی می کرد، در آذرماه آن سال تشکیل دهند.

چهره های معتبر فرهنگی آن روزگار، که به سانسور کتاب و نشریات اعتراض داشتند و با دولتی شدن نهادهای صنفی و فرهنگ مخالف بودند، دعوتنامه های این کنگره را بی پاسخ گذاشتند.

تلاش های فشرده برای کشاندن چهره های معتبر به این کنگره به جائی نرسید و آقای شفا به ناچار اعلام کرد که "برگزاری کنگره به تعویق افتاده است." این کنگره هرگز برگزار نشد.

در دومین گام، زین العابدین رهنما کوشید انجمن خود را که در سال ۱۳۳۶ تاسیس کرده بود، در "پن بین المللی" ثبت و "به نمایندگی از دفتر فرح پهلوی" از این نهاد دعوت کند تا کنگره سالانه خود را در تهران برگزار کند.

برخی شاعران نزدیک به دربار پهلوی چون ابراهیم صهبا، ابوالحسن ورزی، سناتور رعدِ آذرخشی، برخی ارتشیان مدعی نویسندگی چون سرهنگ اعتماد مقدم، سرهنگ شاهزیدی، سرلشگر نخجوانی و برخی دولتمردان چون منوچهر اقبال، رئیس شرکت نفت، معروف ترین چهره های این انجمن بودند.

حق نشر عکس PEN
Image caption پن بین المللی از اعضای هر یک از شعبه های خود خواسته است به خط خود یکی از حروف الفبا در زبان خود را بنویسند. لوگوی پن بین المللی ترکیبی از 43 الفبای جهانی است

منوچهر اقبال که در سال ۱۳۴۷ به ریاست انجمن قلم انتخاب شد از "محل بودجه درآمدهای فروش نفت" ساختمانی را در اختیار این انجمن گذاشت.

یکی دو شاعر و نویسنده مستقل چون سیمین بهبهانی نیز که در آغاز عضویت انجمن را پذیرفته بودند پس از آگاهی بر دولتی بودن آن از انجمن "فاصله گرفتند."

زین العابدین رهنما و چند عضو دیگر انجمن به دفتر پن بین المللی رفتند که بارها از سانسور کتاب و نشریات در ایران انتقاد کرده بود.

بر اساس گزارش جلسه، هیات اعزامی ایران در ملاقات با آرتور میلر، نویسنده بزرگ و رئیس وقت پن بین المللی، "سانسور در ایران را انکار کرد" و پیشنهاد کرد که دولت ایران "تمامی هزینه برگزاری کنگره سالانه پن بین المللی را در تهران تقبل کند" مشروط بر آنکه فرح پهلوی "در افتتاحیه این اجلاس سخنرانی کند یا دست کم در آن حضور یابد." رئیس وقت پن آنان را از دفتر خود بیرون کرد.

کانون نویسندگان، ثبت نشده اما زنده

جلال آل احمد و گروهی دیگر از نویسندگان، شاعران و مترجمان معتبر آن روزگار کانون نویسندگان را در سال ۱۳۴۶ تاسیس کردند.

منشور این کانون بر "آزادی بی حصر و استثنای بیان و اندیشه" تاکید و با هر نوع سانسور به هر بهانه و دستاویزی مخالفت می کند.

نظام شاهنشاهی، چون جمهوری اسلامی، از ثبت کانون نویسندگان خودداری کرد اما کانون به نشست های فرهنگی و اقدمات ضد سانسور خود ادامه داد.

برخی اعضای کانون چون غلامحسین ساعدی به دلیل نوشته های انتقادی خود و برخی چون محمد علی سپانلو به دلیل امضای نامه ای در اعتراض به بازداشت یک نویسنده زندانی شدند.

کانون نویسندگان اغلب خلاقان فرهنگی معتبر آن روزگار را در بر گرفته بود. اقدامات ضد سانسور کانون در دهه های چهل و پنجاه و ترکیب آن، این نهاد را به معتبرترین نهاد مستقل ایران و بخشی مهم از جامعه مدنی بدل کرد.

مورخان اقدام کانون نویسندگان را در برگزاری "ده شب شعر در انستیتو گوته" در سال ۱۳۵۶ رخدادی بزرگ در تاریخ معاصر ایران می دانند چرا که در این ده شب "حاکمیت اختناق و سلطه استبداد بر فضای عمومی شکسته شد".

کانون نویسندگان از نخستین هدف های سرکوب دهه ۶۰ بود. دفتر کانون اشغال و اموال و اسناد آن مصادره شد. سعید سلطان پور، شاعر و عضو هیات دبیران و عطاالله نوریان، مترجم و عضو فعال کانون در کشتارهای سیاسی سال ۶۰ اعدام شدند.

افزایش خودسانسوری با واسطه تولید فضای ترس و وحشت با توسل به زندان و قتل از شیوه های رایج "مبارزه با تهاجم فرهنگی" در دهه های ۶۰، ۷۰ و ۸۰ بود.

جمع مشورتی کانون نویسندگان در نامه ای با بیش از ۶۰ امضا به بازداشت سعیدی سیرجانی اعتراض و متن معروف "ما نویسنده ایم" را با ۱۳۴ امضا در سال ۱۳۷۳ منتشر کرد.

آرتور میلر متن را در اجلاس سالانه پن در پراگ قرائت کرد. متن در رسانه های جهانی منعکس شد و توجه جهانیان را به وضعیت دشوار نویسندگان و فرهنگ در ایران برانگیخت.

متن جدید منشور کانون که در آن بر "آزادی اندیشه و بیان و نشر در همه‏ عرصه‏ ها بی هیچ حصر و استثنا"، "مخالفت با هر گونه سانسورِ اندیشه و بیان" و مخالفت "با تک ‌صدایی بودن رسانه‌ها" تاکید شده است نیز در جمع مشورتی تصویب شد.

ربودن فرج سرکوهی و قتل محمد مختاری، دو تن از گروه ۸ نفره ای که متن ۱۳۴ را تنظیم و منتشر کرده بودند، کشتن احمد میرعلائی، غفار حسینی و محمدجعفر پوینده، از اعضای فعال کانون، تلاش برای به دره انداختن اتوبوسی که ۲۱ نویسنده عضو کانون سرنشین آن بودند، بازداشت برخی اعضای کانون پاسخی بود که در آن روزگار به کانون نویسندگان داده شد.

کانون نویسندگان پس از افشای پرونده قتل های زنجیره ای موفق شد مجمع عمومی خود را یک بار برگزار کند اما از آن پس تمامی نشست های آن تعطیل و از برگزاری مجمع عمومی آن جلوگیری شد.

در سال ۱۳۸۵ و به دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی پن بین المللی بر آن شد تا گروهی از معروف ترین نویسندگان جهان و برندگان جایزه ادبی نوبل را برای "ملاقات با نویسندگان ایرانی، برگزاری نشست مشترک با کانون نویسندگان و بررسی موقعیت از نزدیک"، به ایران اعزام کند.

اما وزارتخانه های ارشاد و خارجه از همکاری در این زمینه و صدور ویزا برای نویسندگان خودداری کردند.

پن بین المللی، آزادی بی حصر بیان اندیشه و تخییل

آنچه در ایران به انجمن جهانی قلم ترجمه شده است در واقع Internastional P.E.N نام دارد.

در این ترکیب P حرف اول Poet (شاعر)، N حرف اول Novelist (داستان نویس) و E حرف اول Essayist (مقاله نویس)، به تعریف اروپائی، آن است؛ هرچند مترجمان آثار ادبی نیز در پن عضویت دارند.

پن بین المللی در سال ۱۹۲۱ در لندن تاسیس شد و مشنور آن در چند اجلاس سالانه تکمیل و در اجلاس سال ۱۹۴۸ به تصویب نهائی رسید.

"آزادی بیان و تبادل آزاد و بی حصر و محدویت اندیشه ها"، "مبارزه با هر نوع سرکوب آزادی اندیشه" و "دفاع از آزادی رسانه ها و مخالف با هر نوع سانسور" از مهم ترین بندهای این منشور است.

نویسندگان بزرگی چون برنادر شاو، جوزف کنراد، اچ. جی. ولز، آناتول فرانس، پل والری و توماس مان از نخستین اعضای پن بودند و کسانی چون آلبرتو موراویا، هاینریش بل، آرتور میلر، پیر امانوئل، ماریو وارگاس لوسا، گئورگی کنراد و نادین گوردیمر تاکنون ریاست پن بین المللی یا عضویت در هیات مدیره آن را بر عهده داشته اند.

پن جهانی با بیش از ۲۰ هزار عضو و بیش از ۱۰۰ شعبه در جهان از بانفوذترین نهادهای بین المللی است.

کمیته های حمایت از زندانیان دربند و تحت تعقیب، حمایت از نویسندگان تبعیدی، صلح، زنان و زبان ها و ترجمه از فعال ترین نهادهای پن هستند.

پن بین المللی روز ۱۵ نوامبر را "روز حمایت از نویسندگان دربند و تحت تعقیب" اعلام کرده است.

پن با بهره گیری از شهرت و اعتبار نویسندگان بزرگ عضو، برگزاری همایش ها و نشست و برانگیختن رسانه ها و افکار عمومی برای حمایت از نویسندگان زندانی در آزادی آنان نقشی مهم ایفا کرده است.

عضویت هر شعبه در پن مشروط بدان است که دستکم ۲۰ نویسنده منشور پن را امضا کنند. تقاضای عضویت در اجلاس سالانه مطرح، رد یا تصویب می شود.

انجمن قلم ایران، نهادی سیاسی یا فرهنگی؟

اعتبار کانون نویسندگان در محافل روشنفکری ایران و جهان نویسندگان طرفدار حکومت را به تاسیس نهادی موازی برانگیخت و "کانون نویسندگان مسلمان" در آخرین سال های دهه ۶۰ تاسیس شد.

مرتضی آوینی، از بنیان گذاران این کانون، در مقاله ای با عنوان "کدام کانون نویسندگان؟" در دفاع از سانسور نوشت: "آزادی بلا شرط در بیان خواه ناخواه به این معناست که فی المثل نویسندگانی همچون هنری میلر یا هنرمندانی چون برگمان که نجات بشر را در روی آوردن به علایق جنسی می دانند نیز آزاد باشند."

کانون نویسندگان مسلمان پس از مدتی از صحنه محو و "انجمن قلم ایران" در سال ۱۳۷۸ تاسیس شد.

کسانی چون حمید سبزواری، علی‏ اکبر ولایتی، علی لاریجانی، راضیه تجار، علی معلم، محمدرضا سرشار، محسن پرویز، مهدی شجاعی و مریم صباغ زاده ایرانی از موسسان این انجمن بودند.

این انجمن با گنجاندن «دفاع از آزادی بیان و اندیشه در چهار چوب اسلام و قانون اساسی» در منشور خود، با "آزادی بیان بی حصر و استثنا" که در منشور کانون نویسندگان آمده است، مخالفت کرد.

شکایت پن بین المللی

پن بین المللی بر اساس قوانین جهانی "بهره گیری بدون اجازه از نام ثبت شده خود را غیرقانونی" خواند و به دادگاه شکایت کرد.

انجمن قلم ایران در پاسخ اعتراض پن نوشت: «بر تارک اساسنامه این انجمن آیه مبارکه "ن و القلم و ما یسطرون" آمده، بیش از ۱۴۰۰ سال پیش خداوند در کتاب مقدس قران، به قلم سوگند یاد کرده است، بی هیچ تردید واژه قلم در مالکیت مطلق ملل مسلمان و از جمله ملت ایران است و این امثال " انجمن بین المللی پن" هستند که باید به سبب استفاده بدون کسب مجوز از این واژه برای نامگذاری خود مورد مواخذه قرار گیرند.»

انجمن قلم در سال ۱۳۸۱ پیشنهاد کرد که "روز ۱۴ تیر، به مناسبت روز نزول سوره قلم در قرآن" به عنوان "روز ملی قلم" انتخاب شود و دولت با این پیشنهاد موافقت کرد.

به گفته محمد رضا سرشار، رئیس انجمن قلم، نیاز این انجمن به یک ساختمان را "دکتر ولایتی، عضو و بازرس منتخب انجمن، در دیدار خصوصی با مقام معظم رهبری" مطرح کرد و رهبر ایران دستور داد تا "یکی از ساختمان های ستاد اجرایی فرمان حضرت امام را در اختیار انجمن قلم ایران قرار دهند."

اعضای انجمن در ۸ بهمن سال ۱۳۸۱با رهبر ایران دیدار کردند.

نویسندگان خودی و غیرخودی

"انجمن قلم ایران" به رغم واژه ایران در نام خود، عقاید نظری و سیاسی را شرط عضویت در انجمن قرار داده و "اعتقاد به نظام جمهوری اسلامی ایران و قانون اساسی، اعتقاد به یکی از ادیان رسمی کشور، نداشتن سوء پیشینه، و نداشتن سوءپیشینه تلاش در جهت تحقق اهداف ضد فرهنگی رژیم پیشین" از شرایط عضویت در این انجمن است.

برخی موسسان انجمن چون علی معلم دامغانی در سمت "عضو شورای شعر وزارت ارشاد" از مسئولان سانسور کتاب های شعر بودند .

محسن پرویز، معاون فرهنگی صفار هرندی وزیر ارشاد سابق، هدایت اداره بررسی کتاب را برعهده داشت که اصلی ترین نهاد سانسور کتاب در ایران است.

احمد شاکری، عضو هیئت مدیره این انجمن، عضو هیئت نظارت بر کتاب است و "ممیزی" یا سانسور را "عصاره آن چیزی که انقلاب در آرمان‌های خودش دنبال می‌کند" می داند و به جای انتقاد از سانسور، از پائین بودن دستمزد بررسان کتاب انتقاد می کند و می گوید: "رقمی که به ممیزان پرداخت می ‌کردند، قابل بیان نیست و خیلی ناچیز است."

به گفته محمدرضا سرشار، رئیس انجمن "نویسنده و ناشر باید براساس اصول روشن و مکتوبی تکلیف خودشان را بدانند. در بخش کتاب کودک و نوجوان، که من در زمان وزارت جناب آقای خاتمی حدود ۶ سال عضو هیات نظارت بر آن بودم، این اصول را تدوین و تکثیر کردیم. حتی برخی جزئیات محتوایی تصویرسازی را هم مشخص کردیم."

انجمن قلم در مهرماه سال ۱۳۸۸ محمد نوری زاد را به دلیل نوشتن نامه انتقادی به رهبر و "خط مشی دشمن شاد کن" اخراج کرد هرچند او خود در همان جلسه از عضویت در این نهاد استعفا داده بود.

برگزاری نشست نویسندگان جهانی در تهران به دعوت "انجمن قلم ایران" در موقعیتی که سانسور کتاب و رسانه ها و فشار به نویسندگان و روزنامه نگاران به اوج رسیده است، از برگزاری مجمع عمومی کانون نویسندگان ایران جلوگیری می شود و بسیاری از نویسندگان ایرانی نیز مجال حضور و انتشار آثار خود در ایران را ندارند، عملی به نظر نمی رسد و موقعیتی ابزورد را تداعی می کند.

مطالب مرتبط

لینک های اینترنتی مرتبط

بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست