مسیح آسمانی، مسیح زمینی؛ تصویر عیسی در سینما

وسوسه پرداختن به زندگی عیسای پیامبر و قصه های کتاب مقدس، از اولین سال های پیدایش سینما با آن همراه بود؛ وسوسه ای که غالباً دینداران مسیحی را خشنود می کرد و گاهگاه (از جمله با 'آخرین وسوسه مسیح' ساخته مارتین اسکورسیزی) اعتراضات زیادی برانگیخت.

کشیدن شمایل مسیح و بخصوص مسیح مصلوب از قرن ها پیش تا به امروز با تاریخ نقاشی پیوند خورده است. به همین دلیل بدیهی بود که سینما از اولین سال های پیدایش اش یعنی در اواخر قرن نوزدهم به تصویر کردن زندگی مسیح علاقه نشان دهد و پس از چند دهه که هالیوود به ساخت فیلم های عظیم تاریخی پرخرج علاقه زیادی نشان داد، زندگی مسیح و داستان های انجیلی بخش ویژه ای را به خود اختصاص دهند.

اولین فیلم ثبت شده درباره مسیح «نمایش مصائب» نام دارد که در فوریه ۱۸۹۸ با همان پروژکتوری که ادیسون فیلم هایش را نمایش می داد، در آمریکا به نمایش درآمد. این فیلم صامت سیاه و سفید توسط هنری سی. وینسنت کارگردانی شد که پیش از کارگردانی این فیلم، کارگردان تئاتر شناخته شده ای در برادوی محسوب می شد.

در تعداد زیادی از فیلم های شناخته شده تاریخ سینما از 'تعصب' (ساخته دیوید وارک گریفیث) و 'بن هور' (نسخه های فرد نیبلو و ویلیام وایلر) تا 'تاریخ جهان' (مل بروکس) اشاره های قابل توجهی به مسیح هست، اما این مطلب مرور مختصری است بر ده فیلم مهم و تاثیرگذاری که کاملاً به مسیح پرداخته اند.

زندگی و مصائب مسیح (۱۹۰۵-۱۹۰۲)

این فیلم تجربی که جلوتر از زمان ساخت خود به نظر می رسد، طی سه سال در فرانسه توسط کمپانی پاته ساخته شد. این فیلم ۴۴ دقیقه ای بر اساس سی و یک تابلو نقاشی از دوران رنسانس درباره مسیح ساخته شده و هر بخش عنوان حاص خود را دارد.

اگر تماشاگر با داستان های کتاب مقدس آشنا نباشد، درک همه بخش های فیلم مشکل به نظر می رسد، اما بخش های مربوط به داستان های بسیار آشنا نظیر تولد مسیح یا داستان شام آخر که بر اساس نقاشی مشهور لئوناردو داوینچی ساخته شده، هر تماشاگری را جذب می کند.

فیلم پیش از آن که بخواهد داستانی درباره زندگی مسیح را روایت کند، به یک اثر مدرن تجربی در ترکیب هنرهای تجسمی به زبان سینما نزدیک است؛ کاری که دهه ها بعد به عنوان ویدئوآرت جای بزرگی را در عرصه هنرهای تجسمی برای خود باز کرد.

شاه شاهان (۱۹۲۷)

حق نشر عکس .

سیسیل ب. دومیل استاد هالیوود در فیلم های تاریخی و عظیم محسوب می شد و فیلم 'ده فرمان' او ( به سال ۱۹۱۹)، یکی از عظیم ترین فیلم های دوران صامت. این بار 'شاه شاهان' آخرین روزهای زندگی مسیح را در بر می گرفت که در آن مریم عذرا و مریم مجدلیه و پطروس و یهودا حضور پررنگی دارند تا آخرین فیلم صامت دومیل را شکل دهند.

صحنه رستاخیز در این فیلم به صورت تکنی کالر فیلمبرداری شد و تماشاگران را شوکه کرد. فیلم در دهه ۱۹۳۰ با موسیقی و جلوه های صوتی دوباره اکران شد و به موفقیت چشمگیری در گیشه رسید.

نکته جالب این که گفته می شود دومیل به خاطر قداست داستان، در قرارداد ستاره های فیلم قید کرد که تا پنج سال حق انجام کارهایی را که خلاف کتاب مقدس است ندارند و بدین ترتیب آنها از ورق بازی و رفتن به کلوب های شبانه منع شدند، اما اچ. بی. وارنر، بازیگر بریتانیایی نقش مسیح، در طول فیلمبرداری با یکی از سیاهی لشکرهای فیلم رابطه پیدا کرد و دوروتی کامینگ بازیگر نقش مریم مقدس هم به سرعت درگیر ماجرای طلاق جنجالی از شوهرش شد.

شاه شاهان (۱۹۶۱)

حق نشر عکس bb

نیکلاس ری یکی از استادان سینمای کلاسیک و فیلمساز محبوب تئوری مولف، برداشتی متفاوت و تا حدی شخصی از مسیح ارائه کرد. هرچند فیلم جزو فیلم های برجسته ری نیست، اما صحنه هایی در فیلم هنوز از نبوغ فیلمسازی حکایت دارد که در دل استودیوهایی هالیوود ابایی نداشت که فیلم های شخصی بر اساس دغدغه های خود بسازد.

صحنه ای که مسیح در حال حمل صلیب خود بر بلندای جلجتاست، با صدای خوردن صلیب به هر پله، هنوز می تواند در چشم تماشاگرش اشک بیاورد.

در فیلم نیکلاس ری، با آنکه زندگی مسیح از تولد تا به صلیب کشیده شدن و رستاخیز او به نمایش درمی آید، اما عمده توجه فیلم به مسیح در مقابل رومی ها اختصاص دارد و به این دلیل باراباس به عنوان مبارزی علیه روم و دوست یهودا، نقش مهمی در طول فیلم دارد.

فیلمبرداری هفتاد میلی متری و صحنه های مملو از سیاهی لشکر، یکی از عظیم ترین تولیدات هالیوودی دهه ۶۰ را شکل داد؛ اما شاید یک دهه دیر شده بود و حالا دوران فیلم های عظیم و تاریخی رو به زوال به نظر می رسید و کمی بعد با شکست سهمگین کلئوپاترا، بساط این نوع فیلم خیلی زود برچیده شد.

انجیل به روایت متی (۱۹۶۴)

حق نشر عکس .

اما روشنفکران اروپایی هم در قبال داستان های زندگی حضرت عیسی بیکار ننشستند. پیرپائولو پازولینی که به عنوان یک شاعر و فیلمساز مارکسیست، ضد دین و همجنسگرا شهرت داشت، برداشت متفاوتی از داستان مسیح ارائه کرد و سعی داشت تا حد ممکن مسیحی «زمینی» خلق کند.

مسیح پازولینی بسیار پرخاشگر است (شاید پرخاشگرترین مسیح تاریخ سینما) و تماشاگر اثری از روحانیت در او نمی بیند.

در واقع پازولینی سعی دارد ضمن آن که دیالوگ ها کاملاً به انجیل متی نزدیک است، قصه را در فضای مورد علاقه اش یعنی رئالیسم پیش ببرد و بر خلاف روایت های هالیوودی، از پرداخت تصویری اسطوره ای از او خودداری کند.

پازولینی در سال ۱۹۶۶ در جواب خبرنگاری که از او پرسید چرا به عنوان یک بی ایمان فیلمی با موضوع مذهبی ساخته است، گفت: "اگر شما می دانید که من یک بی ایمان هستم، پس من را بهتر از خودم می شناسید. من ممکن است که بی ایمان باشم، اما بی ایمانی هستم که نوستالژی ایمان دارد."

بزرگ ترین داستان عالم (۱۹۶۵)

حق نشر عکس .

این فیلم از آخرین نفس های هالیوود برای خلق فیلم های عظیم تاریخی است. داستان زندگی مسیح از تولد تا رستاخیز، با مسیحی با بازی ماکس فون سیدو.

او بازیگر سوئدی فیلم های برگمان بود که برای اولین بار در یک فیلم به زبان انگلیسی بازی می کرد.

مسیح در این فیلم یکی از به یاد ماندنی ترین مسیح های سینماست.

اما فیلم به کارگردانی جورج استیونس - با بودجه بیست میلیون دلاری که تا آن زمان گران ترین فیلم هالیوود بود و ۱۸۲۸ کیلومتر فیلم برای آن گرفته شد یعنی تقریباً فاصله زمین تا کره ماه!- یک شکست هنری و تجاری تمام عیار بود.

عیسی مسیح، سوپر استار (۱۹۷۳)

حق نشر عکس .

نسخه موزیکالی از مسیح، برداشت سینمایی از اپرای اندرو لوید وبر و تیم رایس که گروه بازیگران آن از اجرای براودی مستقیم به اسرائیل برده شدند تا نسخه سینمایی این اپرا به کارگردانی نورمن جویسون ساخته شود.

فیلم با نمایش گروه بازیگران که داخل یک اتوبوس به سرزمین مقدس می رسند، آغاز می شود و به داستان رابطه مسیح و یهودا در چند هفته آخر زندگی مسیح می پردازد. اما تصویر موزیکالی که فیلم ارائه می دهد برخی یهودیان و مسیحیان را واداشت تا به عنوان «فیلمی که مسیح را به عنوان شخصی که حتی می تواند به سکس توجه نشان دهد» آن را مورد انتقاد قرار دهند.

عیسای ناصری (۱۹۷۷)

حق نشر عکس .

این فیلم در اصل به شکل یک سریال تلویزیونی توسط فرانکو زفیره لی ساخته شد.

عیسای ناصری یکی از محبوب ترین فیلم ها درباره زندگی مسیح است که طی شش ساعت بر اساس روایات و منابع مسیحی به شکلی دقیقی زندگی مسیح را روایت می کند.

عیسای ناصری با ارائه چهره ای کلیشه ای از مسیح (با موهای بور و چشم های آبی؛ با بازی رابرت پاول، بازیگر بریتانیایی) محبوب بسیاری از مسیحیان جهان شد.

آخرین وسوسه مسیح (۱۹۸۸)

حق نشر عکس .

مارتین اسکورسیزی، فیلمساز شناخته شده آمریکایی که از کودکی دوست داشت فیلمی درباره مسیح بسازد، در دهه هفتاد به به رمان جنجالی

نیکوس کازانتزاکیس با همین عنوان (چاپ ۱۹۵۳) توجه نشان داد و سرانجام در اواخر دهه هشتاد یکی از جنجالی ترین فیلم های تاریخ سینما درباره مذهب خلق شد.

وقایعی که در فیلم در حول و حوش زندگی مسیح روایت می شود در هیچ متن تاریخی مسیحی قید نشده و نکته جنجال برانگیزتر این است که فیلم مسیح را چهره ای انسانی به مانند دیگران تصویر می کند که همانند سایرین درگیر وسوسه شهوت می شود.

صحنه های عشقبازی مسیح در رویایش و وسوسه او برای تشکیل زندگی با مریم مجدلیه و بچه دار شدن به جای به صلیب کشیده شدن، برای برخی مسیحیان قابل تحمل نبود. در سال ۱۹۸۸ یک گروه بنیادگرای مسیحی به سالن نمایش فیلم در پاریس حمله کرد که موجب مجروح شدن شماری از تماشاگران شد.

فیلم برای سال ها در کشورهایی چون ترکیه، مکزیک و آرژانتین ممنوع بود و هنوز هم در برخی کشورها اجازه نمایش ندارد.

کتاب زندگی (۱۹۹۸)

حق نشر عکس .

برداشت هال هارتلی از بازگشت مسیح به زمین و وقوع آخرالزمان در پایان هزاره دوم.

فیلم به شکلی کمدی با پایان جهان در شب سی و یکم دسامبر ۱۹۹۹ روبرو می شود، جایی که مسیح که به همراه مجدلیه (با بازی پی جی هاروی، خواننده معروف) به زمین بازگشته و با شیطان درگیر است.

او باید سه مهر باقیمانده از هفت مهر کتاب زندگی (که حالا تبدیل به یک لپ تاپ شده!) را باز کند.

هارتلی به عنوان یک فیلمساز مستقل و متفاوت، قصه مربوط به مسیح را دستمایه قرار می دهد تا به دغدغه های همیشگی اش بپردازد؛ دغدغه هایی که اینجا در این فیلم ۶۳ دقیقه ای، به اندازه دیگر فیلم های مطرح اش مورد توجه واقع نشد.

مصائب مسیح (۲۰۰۴)

حق نشر عکس b

فیلم جنجالی مل گیبسون بر به صلیب کشیده شدن مسیح متمرکز شده است. فیلم، یهودیان را مسبب به صلیب کشیده شدن مسیح معرفی می کند و از این رو جنجال زیادی برانگیخت (و شاید به دلیل همین موضع فیلم، در ایران مورد استقبال مسئولان وقت قرار گرفت و خیلی زود، و بر خلاف بسیاری از تولیدات هالیوودی، بر پرده های سینماهای ایران به نمایش درآمد.)

فیلم در اسرائیل هیچگاه ممنوع اعلام نشد اما هیچ پخش کننده ای این فیلم را در این کشور بر پرده سینماها نبرد.

'مصائب مسیح' دوازده ساعت پایانی زندگی مسیح و رستاخیز او را به نمایش می گذارد اما دوران کودکی و وقایع مهم زندگی او نظیر شام آخر هم در فلش بک های کوچکی مورد اشاره قرار می گیرند.

این فیلم بسیار خشن که به قول منتقدی «خشن ترین فیلم تاریخ سینماست»، با فروش بیش از ۶۰۰ میلیون دلاری اش در سینماها به سودده ترین فیلم غیر انگلیسی زبان تاریخ سینما بدل شد.