جان دل افروز؛ مستندی درباره محمد جان شکوری، ادیب تاجیک

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

در اواخر دهه هشتاد و اوایل دهه نود میلادی در دل شهر دوشنبه که در ظاهر آرام به نظر می رسید، طوفانی به پا بود که صدای وزش آن در گفتگو با روشنفکران تاجیک به گوش می رسید، طوفانی که می رفت پایه های حکومت سوسیالیستی تاجیکستان را بلرزاند و پرچم فرهنگ ملی را در میدان اصلی شهر (در آن زمان میدان لنین، امروز میدان اسماعیل سامانی) به اهتزاز در آورد.

در همین روزها که روشنفکران جستجوگر و پرشور تاجیک بدنبال حقوق ملی تاجیکان آسیای میانه و دولتی کردن زبان فارسی تاجیکی بودند، محمد جان شکوری هم که سالها در انتظار چنین روزی بود، به این موج پیوست.

این پیشاهنگ فرهنگی که مورخ و منتقد ادبی بود، پس از آن با پژوهش، نوشتن کتابها و مقالات متعدد در مورد تاریخ و فرهنگ تاجیکان آسیای میانه از همان زمان شهره و بقول شمس الحق آریانفر (شاعر و نویسنده افغانستانی) "سپهسالار فرهنگ تاجیکان" شد.

محمد جان شکوری نه تنها به دلیل دانش و تفکر خویش از سوی روشنفکران و مردم تاجیک ارج و احترام داشت، بلکه به دلیل موقعیت خانوادگیش بار هویت تاجیکی را به دوش می کشید.

پدر او در اوایل قرن بیستم از جمله روشنفکران بخارا بود که خواستار اصلاح در ساختار اجتماعی، آموزشی و سیاسی بود و با جریان تحول طلب و اصلاحات خواه "جدید" که به طور گسترده در زمینه های فرهنگی و آموزشی بخارا فعالیت داشت، نزدیک بود.

خانواده آقای شکوری به دلیل تحول خواهی روشنفکرانه از یک سو و تاکید بر هویت ملی و میهن پرستی از سوی دیگر، هم چوب امیر بخارا را خورده بود و هم مورد غضب حکومت نوبنیاد شوروی قرار گرفته بود.

حق نشر عکس no credit
Image caption محمد جان شکوری سپهسالار فرهنگ تاجیکان لقب گرفته است

صدر ضیاء پدر محمد جان شکوری در دهه سی در زندان شوروی جان سپرد و مادرش بعد از خلاصی از زندان با زندگی وداع گفته بود.

ثروت خانوادگی آنها هم در پیش و هم بعد از حکومت شوروی به یغما رفته بود. محمد جان یتیم چندی بعد با عمه اش به دوشنبه آمده، در آنجا تا درجه استادی عالی در زمینه فرهنگ و ادب تاجیک تحصیل کرد.

به دلیل همین پیشینه، توجه هر کس که در آن زمان به دوشنبه سفر می کرد، بخصوص اگر فارسی زبان بود، به محمد جان شکوری جلب می شد.

در همان روزها بود که من برای نخستین بار او را ملاقات کردم و او چون معلمی مهربان آب بر عطش آموختن من از تاریخ و فرهنگ فارسی زبانان آسیای میانه ریخت و برایم داستانهایی از بخارا و نفوذ فرهنگی آن در منطقه، پیش از دوره شوروی تعریف کرد.

چند سال بعد، بعد از جنگ خانمانسوز داخلی تاجیکستان بار دیگر او را در پژوهشکده زبان و ادبیات رودکی در دوشنبه دیدم تا با او گفتگویی در مورد شرایط تاجیکستان و روند استقلال در آن روزهای بعد از آشوب داشته باشم.

آقای شکوری در آن روزهای زمستانی دوشنبه در حالیکه در اتاق بدون وسیله گرمایی، خود را در پالتویش پیچیده بود، گفت: "دمکراتهای ما هم در عمل مثل بلشویکها رفتار کردند."

اشاره او به کسانی بود که با نام های مختلف در جنگ داخلی خونین تاجیکستان سهیم بودند.

آقای شکوری در آن روزها که ترور روشنفکران و دانشمندان در کوچه های دوشنبه روزمره شده بود، تاکید کرد که اگرچه زادگاهش بخاراست، ولی وطنش دوشنبه است و هرگز این وطن را ترک نمی کند: "بگذار هر چه می شود، همین جا بشود."

حق نشر عکس no credit
Image caption محمد جان شکوری نقش به سزایی در بیداری و تقویت اعتماد به نفس تاجیکان ایفا کرده است

آقای شکوری در دوشنبه ماند و اگر به سفر رفت، تنها به ایران بود که زبان فارسی آن برایش گوش نواز بود و به باورش امروز دل فارسی زبانان جهان در آنجا می طپد.

پژوهش های آقای شکوری که در کتابها و مقالات مختلف مثل "خراسان است اینجا" منتشر شد، در بیست سال گذشته بر بیداری تاجیکان و تقویت اعتماد به نفس آنها به تاجیک بودنشان کمک زیادی کرد.

این پژوهشگر در واپسین نوشته اش "فتنه انقلاب بخارا" که خود آن را آخرین کتابش نامیده، برای خواننده این پرسش را پاسخ داده که آیا استقرار حکومت سوسیالیستی در بخارا در دهه بیست قرن بیستم (سالهای ۱۹۲۰) اراده مردم منطقه بود یا خواست حکومتداران کمونیست مسکو؟

همین فعالیت ها و شهرت، او را به عضویت فرهنگستان زبان فارسی درآورد و در سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵) چهره ماندگار ایران کرد.

چند ماه پیش فرصتی دوباره برای دیدار با محمد جان شکوری در دوشنبه دست داد که به ساختن فیلمی ۲۶ دقیقه ای در باره او منجر شد.

محمد جان شکوری و همسرش دل افروز اکرامی که عمر زندگی مشترکشان تقریبا به اندازه عمر استقلال تاجیکستان است، با وجودی که هر دو از ضعف و بیماری رنج می بردند، در روزهای فیلمبرداری ما را با رسم های مهمان نوازی تاجیکانه صمیمانه پذیرفتند.

در این فیلم که برای اولین بار روز سه شنبه ششم دی ماه، ۲۷ دسامبر از تلویزیون فارسی بی بی سی پخش می شود، آقای شکوری نه تنها زندگی شخصی، علمی و تاریخی خود و تاجیکان را بیان می کند، بلکه در هر جای ممکن بخارا و سرنوشت آنرا هم مورد بررسی قرار می دهد که بخشی جدا نشدنی از زندگی این دانشمند ۸۵ ساله است.

نگاه آقای شکوری به ایران و ایرانیان و خاطرات او از آن کشور هم بخش دیگری از این فیلم است.

زمان پخش مستند جان دل افروز

به وقت تهران به وقت کابل به وقت دوشنبه به وقت گرینویچ
سه‌شنبه ششم دی ۱۸:۳۰ ۱۹:۳۰ ۲۰:۰۰ ۱۵:۰۰
تکرار چهارشنبه هفتم دی ۲۳:۰۰ ۰۰:۰۰ ۰۰:۳۰ ۱۹:۳۰
تکرار جمعه نهم دی ۰۹:۳۰ ۱۰:۳۰ ۱۱:۰۰ ۶:۰۰
تکرار جمعه نهم دی ۱۵:۳۰ ۱۶:۳۰ ۱۷:۰۰ ۱۲:۰۰
تکرار شنبه نهم دی ۱۸:۳۰ ۱۹:۳۰ ۲۰:۰۰ ۱۵:۰۰

مطالب مرتبط