نقاشی‌های وای زد کامی؛ انسان و معنویت در دوران معاصر

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

‫در میان هنرمندان ایرانی که خارج از ایران فعالیت می‌کنند، کامران یوسف‌زاده یا وای زد کامی یکی از برجسته‌ترین‌هاست. آثار کامی اغلب در مطرح‌ترین مراکز هنری معاصر از جمله موزه هنر مدرن نیویورک (موما)، پاراسل یونیت (لندن)، موزه ویتنی (نیویورک)، و همچنین بینالهای (دوسالانه های) ونیز و استانبول به نمایش درآمده‌ا‌ند. آثار این نقاش ایرانی را گالری معتبر گاگوزیان به نمایش می گذارد.

با تمام این تفاصیل وای زد کامی در داخل ایران زیاد شناخته شده نیست. برنامه تماشای بی‌بی‌سی فارسی اخیرا در گفت‌وگویی نادر با این نقاش برجسته ساکن آمریکا به جنبه‌های مختلف زندگی و کار او پرداخت.

‫وای زد کامی شهرتش را عمدتاً مدیون پرتره‌هایش است. پرتره‌هایی‌ که تصویرگر سکوتی عمیق و مکاشفه‌وار هستند و در آنها هنرمند سعی دارد بعدی متافیزیکی را احیا کند – آن هم در دورانی که تولیدات هنری برجسته اغلب به "مابعدالطبیعه" و مقولات مابعدالطبیعی به دیده تردید نگاه می‌کنند.

کامی در پرتره‌هایش سعی دارد مرزهایی را که توسط "فرمالیسم" به اصطلاح واگذار شده‌اند، به نوعی اعاده کند و به این منظور منابع الهام خود را در متون مقدس، مناسک عرفانی و شعر می‌جوید.

علاوه بر این آثار کامی می‌کوشند معنای جدیدی به "تصویر نقاشانه" ببخشند و مشروعیت نقاشی را - که با توسعه دیگر اشکال هنر، ژانرها و رسانه‌ها به چالش کشیده شده – دوباره احیا کنند.

‫کامران یوسف‌زاده در سال۱۹۵۶ میلادی در تهران متولد شد. نقاشی را از کودکی نزد مادرش که از شاگردان علیمحمد حیدریان بود آموخت. از همان زمان در کارگاه حیدریان که خود یکی از شاگردان برجستهٔ کما‌ل‌الملک بود، رفت و آمد داشت و به کشیدن چهره‌ انسان با تکنیک رنگ و روغن علاقه نشان می‌داد.

او پس از پایان دوران دبیرستان ابتدا به آمریکا و سپس به فرانسه مهاجرت کرد و به تحصیل در رشتهٔ فلسفه در دانشگاه‌های برکلی (کالیفرنیا) و سوربن (پاریس) پرداخت. پس از آن مدتی در کنسرواتوار سینمای پاریس فیلمسازی خواند. بعد از حدود یک دهه اقامت در پاریس به آمریکا برگشت و در نیویورک ساکن شد. پس از فعالیتی کوتاه در زمینه ساخت فیلم مستند – از جمله ساخت مستندی نیمه‌تمام درباره فیلسوف ایرانی، احمد فردید – دوباره به طور جدی به نقاشی روی آورد.

حق نشر عکس Gagosian Gallery
Image caption از سال ۲۰۰۵ پرتره‌های کامی که به مرور زمان بیشتر وارد فضای معنوی شده‌اند، دیگر به مخاطب چشم نمی‌دوزند

یکی از مهمترین مجموعه‌پرتره‌هایی که کامی تا امروز کشیده حاصل سفری‌ است که او در سال ۱۹۸۸، بعد از پایان جنگ ایران و عراق، پس از مدتها به ایران داشت. در بازگشت از این سفر کامی کشیدن مجموعه‌ای از سلف‌پرتره‌های کودکی‌اش را آغاز کرد ‪self-portrait as a child که در آنها همواره یک پرتره در ترکیب‌بندی‌های مختلف نقاشی می‌شد – پرتره‌ای بر مبنای عکسی از هنرمند در سنّ یازده سالگی با لباسی رسمی و نگاهی کنجکاو به دوربین یا مخاطب

این عکس را کامی در جریان سفرش به ایران پیدا کرده بود. در یکی از مشهورترین نقاشی‌های این مجموعه، تصویر کودکی هنرمند به صورت سیاه وسفید در مرکز بوم قرار دارد و مابقی قاب با تصویر سه زن متعلق به زمان و مکانی متفاوت از کودکی هنرمند پر شده. زنانی که پشت میزی نشسته‌اند به نظر می‌رسد مربوط به اوایل قرن بیستم در روسیه باشند. تصویر آنها محو است و با لایه‌ای از رنگ سفید که مانند تور سطح‌ آنها را پوشانده از تصویر اصلی که پرترهٔ هنرمند است جدا شده‌اند.

‫مرحله بعدی کارهای کامی، مجموعه‌ای است از تک‌پرتره‌های مردان جوانی که همگی تی‌شرت‌های سفید پوشیده‌اند. این پرتره‌ها هم به شکل تک‌تک به نمایش گذاشته می‌شوند، هم به صورت گروهی. گاهی هم در ترکیب‌بندی‌هایی متشکل از عکس و نقاشی می‌نشینند.

در این مجموعه، کامی از پرتره‌های موسوم به فَیوم (Fayoum) که در مصر در سده‌های دوم و سوم میلادی از مرده‫ها کشیده می‌شد الهام گرفته است. ردپای نقاشی‌های دیواری بیزانتین را هم البته در این مجموعه می‌توان دید. ‫برای مثال در "بدون عنوان (۱۸ پرتره)"، هجده پرتره از هجده مرد جوان می‌بینیم که هیچ کدام برای مخاطب آشنا نیستنند، اما نگاهی مشابه نگاه سلف‌پرتره کامی، خیره به مخاطب و یا شاید دورتر، دارند.

حق نشر عکس Gagosian Gallery

پرترهٔ هر یک از این مردان جوان به طور جداگانه مرکز توجه است. اما فردیتشان با قرار گرفتن در گروهی که همگی بر بوم‌های یکسان، با لباسی مشابه به تصویر کشیده شده‌اند، به چالش کشیده می‌شود.‫ این پرتره‌ها همچنین از اتفاقی شخصی در زندگی هنرمند الهام گرفته‌اند. کامی یکی از بستگان و دوستان نزدیکش را بر اثر بیماری ایدز از دست می‌دهد. نگاه سوژه و همچنین یادآوریِ پرتره‌های فیوم موضوع مرگ را برای مخاطب تداعی می‌کنند و شباهت‌شان به نقاشی‌های دیواری بیزانتین حتی می‌تواند تداعی کنندهٔ "شهادت" باشد.

در مجموعه‌"برهوت" (Dry Land) که بین سالهای ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۴ کشیده شده، کامی بیست و سه پرترهٔ رنگ روغن را کنار عکسهای تکرنگی از نماهای شهری قرار می‌دهد. ترکیب پرترهٔ افرادی ناشناس که اغلب میانسال یا مسن هستند و به بیرون خیره شده‌اند، با نماهای سخت و تکرنگ شهری، نشان از فرسودگی زندگی شهری دارد. نماهای شهری این اثر عکسهایی هستند که کامی در جریان سفری به شهر دیترویت آمریکا گرفته – شهری که به قول هنرمند "غمگین و گرفته" است. پرتر‌ه های رنگ‌روغن که به صورت پراکنده کنار این نماها قرار گرفته‌اند، نشان از انزوا و تنهایی حیات شهری است.

‫از سال ۲۰۰۵ تحولی چشمگیر در پرتره‌های کامی روی می‌دهد. پرتره‌های او که به مرور زمان بیشتر وارد فضای معنوی شده‌اند، دیگر به مخاطب چشم نمی‌دوزند. چشمان افراد در این پرتره‌ها یا بسته است یا به پایین خیره شده – انگار در حالتی از سکوت و مدیتیشن به سر می‌برند. ‫"بدون عنوان" (۲۰۰۵)، مرد میانسالی را نشان میدهد که نگاهش دیگر رو به مخاطب نیست و غرق در مدیتیشن است.

حق نشر عکس Gagosian Gallery
Image caption کامی از کودکی در کارگاه حیدریان که خود یکی از شاگردان برجستهٔ کما‌ل‌الملک بود رفت و آمد داشت

این اولین پرتره های کامی از شخصیت هایی با چشمان بسته است. همان طور که خودش می گوید او با این کار مرکز توجه را از نگاه و چشمان پرتره گرفته و به تمام سطح صورت منتقل می کند. تحول دیگر این پرتره‌ها تکرار و تغییر در اندازهٔ آنهاست. در "بدون عنوان" (۲۰۰۵)، ابعاد کار تقریبا دو برابر پرتره‌هایی است که کامی تا آن موقع کشیده بود و همین تصویر تا کنون در چندین اندازهٔ مختلف مجددا نقاشی شده است. خود کامی می‌گوید: "حس بی‌تحرکی و حس درونی فرد، حضور او را مانند کوهی بزرگ جلوه می‌داد." بزرگی این پرتره‌ها بازتاب تجربه هنرمند در مواجهه با تعمق فردیست که رو به روی او نشسته است. محو بودن پرتره‌ها از ارتعاش دست هنرمند است که از طریق آن سعی می‌کند حضور لحظه‌ای معنوی را به بیننده منتقل کند.

اما به موازات آثار معنویش، کامی در سال‌های ۲۰۰۵-۲۰۰۶ "در بیت‌المقدس" را می‌کشد که مضمونی بسیار سیاسی دارد. "در بیت‌المقدس" در بینال ونیز سال ۲۰۰۷ به مدیریت رابرت استور به نمایش گذاشته شد و توجه بسیاری را جلب کرد. این اثر برگرفته از عکس صفحهٔ اول روزنامه نیویورک تایمز است که نشست سران مذاهب ابراهیمی در شهر بیت‌المقدس را نشان می‌دهد. آنها دور هم جمع شده‌اند تا با فستیوال همجنسگرایان در این شهر مخالفت کنند – تنها موضوع مورد تفاهم همه رهبران ادیان بیت‌المقدس. این اثر شامل پنج پرتره است که بر روی بوم‌های جدا کشیده شده‌ است. دقت و جزئیاتی که در کشیدن پرتره این رهبران مذهبی به کار رفته، نشان از اجتناب هنرمند از هرگونه بی‌احترامی یا تمسخر این اشخاص است. هرچند او شرایطی را نقد می‌کند که در آن افرادی که هیچگاه حاضر به مذاکره با یکدیگر نیستند، بر سر یک موضوع با هم به تفاهم رسیده‌اند: سلب حقوق "دیگریِ مطلق" یعنی همجنسگراها.

‫کامی در دوران خلق هنری خود سیری آرام و پیوسته را طی کرده است. رابرت استور، منتقد برجسته آمریکایی، در این باره می‌گوید: "آنچه من در کامی تحسین می‌کنم این است که او اصلا عجله ندارد. با این‌که همین الآن در مطرح‌ترین گالر‌ی‌ها حضور دارد اما همچنان‫ روند خودش را آهسته و پیوسته و بدون ذوق‌زدگی پی‌می‌گیرد."