تجلیل از صدمین سالگرد چاپ نشریه "بخارای شریف"

بخرای شریف حق نشر عکس BBC World Service
Image caption شرکت‌کنندگان نشست پیشنهاد کردند که برای بزرگداشت صدمین سالگرد چاپ "بخرای شریف" یک لوح یادگاری از این نشریه بنیاد شود

در دانشگاه ملی تاجیکستان در آستانه روز مطبوعات ملی که با ۱۱ مارس مصادف است، همایشی علمی زیر عنوان "بخارای شریف" و تشکل مطبوعات تاجیکی" برگزار شد.

"بخارای شریف" نخستین نشریه فارسی بود که ۱۱ مارس سال ۱۹۱۲ در شهر بخارا منتشر شد و در تاجیکستان از این رو به عنوان "روز متبوعات ملی" همه‌ساله تجلیل می‌شود.

در این همایش علمی دانشمندان، مؤرخان و روزنامه‌نگاران در موضوعات مختلف، بویژه محتوا، زبان، رسالت و شرایط نشر روزنامه "بخارای شریف" سخنرانی کردند.

نخستین روزنامه‌ها به زبان فارسی در جهان با نام "جام جهان‌نما" و "مرآت الاخبار" در سال ۱۸۲۲ در هند به نشر رسیده‌اند. و در سال ۱۹۰۷ در ایران ۹۰ نامگو روزنامه به زبان فارسی به چاپ می‌رسید و نخستین روزنامه برای زنان در این کشور در سال ۱۹۱۱ نشر شده بود.

اما تاجیکستان روز مطبوعات خود را به نخستین روز نشر روزنامه "بخارای شریف"، نخستین روزنامه فارسی‌زبان در فرارود یا آسیای میانه‌ وابسته کرده است که در سال ۱۹۱۲ چاپ شده بود.

قبل از این در سال ۱۸۳۰ در قفقاز نیز روزنامه‌ای فارسی‌زبان تحت عنوان "فارسییسکیه وِدُمستی" (روسی - "اطلاعات فارسی") چاپ می‌شد، ولی دو سال بعد، در سال ۱۸۳۲، این روزنامه به نشریه‌ای به زبان ترکی آذربایجانی تبدیل یافته "وستی س اتُی استُرونی قفقازه" (روسی - "اخبار از این طرف قفقاز") نام گرفت.

در این کنفرانس گفته شد که این امر به دلیل "سیاست‌های ملیگرای تاتارها" انجام شده بود.

شرکت‌کنندگان نشست دانشگاه ملی در دوشنبه در باره وضع سیاسی زمان آغاز فعالیت نشریه "بخارای شریف" سخنرانی کردند.

تأکید شد که روشنفکران تاجیک وقتی که آن‌ها را "جدیدها" می‌گفتند، تحت تأثیر ایدولوژی پانترکیستی واقع شده بودند، ولی به باور برخی از دانشمندان، با وجود جای داشتن سیاست‌های پانترکیستی، این افراد بر مردم منطقه بیشتر سود آورده‌اند، تا زیان.

مرتضی زین‌الدین‌اف، محقق ادبیات، در این باره گفت: "وجود داشتن پانترکیسم را ما انکار کرده نمی‌توانیم. لیکن با همین روند نشر روزنامه، تشکیل مکتب‌ها و مطبعه‌ها برای نشر کتاب نیز آغاز شد که باید اقرار شویم که پهلوی خوبی‌اش برای پیشرفت ما بیشتر بوده است."

آقای زین‌الدین‌اف در این همایش همچنین پیشنهاد کرد که به مناسبت صدمین سالگرد نشر نخستین روزنامه فارسی در آسیای میانه‌ و "روز مطبوعات تاجیکستان" در صحن خانه مطبوعات، یک لوح یادگاری محتشم از نشریه "بخارای شریف" شود.

ضمناً، در کنفرانس تأکید بر این شد که مفهوم ملت از زمان امارت بخارا تا زمان معاصر تبدیل معنی کرده است.

پیوند گل‌مرادزاده، محقق دیگر که سال‌های زیادی نشریه "بخارای شریف" موضوع اصلی تحقیقات او بوده است، می‌گوید: "در این نشریه موضوع ملتگرایی به معنای به هم آوردن مردم مسلمان بود. در این نشریه از عبارت "ملت بخارا" کار می‌گرفتند."

وی می‌فزاید که هدف نهایی برای روزنامه و روشنفکران آن زمان تأسیس حرکت ملی و آزادی‌خواهی بود. او می‌گوید: "گرویدن روشنفکران ما به بعضی روندها که امروز ما آن‌ها را لعنت می‌خوانیم، در واقع هدفشان پیشرفت و آبادی کشور بود. هدف‌هایشان بسیار باملاحظه و دوراندیشانه بود."

با این همه، در سخنرانی‌های نشست مربوط به نشریه "بخارای شریف" به این نکته نیز اشاره‌ شد که آن زمان سانسور عقیده و آزادی بیان وجود داشته است.

محققان با استناد به مقاله‌های آن دور تأکید کردند که روسیه پادشاهی بیشتر از امیر از نشر روزنامه‌ها ناراضی بوده است.

از انتشار نخستین روزنامه فارسی‌زبان در آسیای میانه که آن زمان به خطّ فارسی چاپ می‌شد، صد سال سپری می‌شود، اما سانسور در منطقه و تاجیکستان همچنان وجود دارد.

هرچند سازمان‌های بین‌المللی مدافع حقوق بشر بارها از سرکوب شدن نشریه‌ها و روزنامه‌نگاران مستقل در تاجیکستان ابراز نگرانی می‌کنند، ولی مسئولان دانشگاه ملی این کشور از وضع کنونی مطبوعات ابراز رضایت می‌کنند.

از جمله، قهار رسول‌اف، رئیس دانشکده روزنامه‌نگاری این دانشگاه که تنها مدرسه روزنامه‌نگاری در تاجیکستان است، در پاسخ به این سؤال که وضع آزادی مطبوعات در تاجیکستان چه گونه است، گفت: "آزادی بیان در تاجیکستان در مقایسه‌ با دیگر کشورهای همسایه بهتر است."