سانسور در چین و نمایشگاه کتاب لندن

حق نشر عکس Reuters
Image caption لی چانگچون، رئیس بخش تبلیغات حزب کمونیست چین در افتتاحیه بخش "تمرکز بر بازار" نمایشگاه لندن سخنرانی کرد

نمایشگاه کتاب لندن، یکی از بزرگترین و معتبرترین نمایشگاه‌های کتاب جهان، از روز دوشنبه تا چهارشنبه (۳۰ آوریل) به مدت سه روز دایر بود. نمایشگاهی که ۴۱ سال از فعالیت‌اش می‌گذرد و هر ساله صدها ناشر و متخصص صنعت نشر برای شرکت در آن با هم رقابت می‌کنند. امسال نیز بیش از ۱۵۰۰ موسسه بین‌المللی مرتبط با صنعت نشر و ۲۴ هزار و ۵۰۰ ناشر در این نمایشگاه شرکت داشتند.

ناشران مختلف از سرتاسر دنیا در لندن جمع می‌شوند تا عناوین کتاب‌های جدید و در دست چاپ‌شان را در معرض دید عموم بگذارند و برای ترجمه و چاپ کتاب‌های غیرانگلیسی‌زیان با هم رایزنی کنند. در نتیجه نمایشگاه کتاب لندن یکی از بهترین فرصت‌ها برای ناشران غیرانگلیسی زبان است.

یکی از بهترین بخش‌های نمایشگاه لندن که می‌تواند بستری مناسب برای صنعت چاپ و نشر در کشورهای غیر انگلیسی زبان باشد، بخش «تمرکز بر بازار» است که امسال نهمین سال فعالیت‌اش بود. هدف اصلی این بخش شناسایی و معرفی بازارهای تازه کتاب است تا به این ترتیب زمینه برای ناشران بریتانیایی و بین‌المللی مهیا شود تا ارتباطات خود را با همتایان بین‌المللی‌شان محکم‌تر کنند، شرکای تجاری تازه را شناسایی و روی آن‌ها سرمایه‌گذاری کنند.

مهمان افتخاری امسال این بخش کشور چین بود. چین به عنوان یکی از مهم‌ترین بازارهای صنعت چاپ و نشر کتاب و «بزرگ‌ترین ناشر دنیا بر حسب تیراژ» شناخته می‌شود و امسال بیش از ۱۸۰ ناشر و ۲۱ نویسنده چینی با مشارکت بخش فرهنگی سفارت بریتانیا در این نمایشگاه شرکت کردند.

انتخاب چین به عنوان مهمان افتخاری در این بخش با انتقادهای بسیاری از سوی نویسندگان چینی، مطبوعات انگلیسی و اعضای کمپین‌های حقوق بشری و آزادی بیان همراه بوده است.

حضور چین و اعتراضات گسترده نویسندگان مخالف

یکی از علل اصلی اعتراضات گسترده به حضور چین این بود که مدیران بخش فرهنگی سفارت انگلستان به اداره کتاب و نشر چین اختیار تام دادند تا خودشان بنا به صلاحدید از نویسندگان چینی دعوت به عمل بیاورند.

حق نشر عکس no credit
Image caption کمای پکن، نوشته ما جیان، کشتار ۱۹۸۹ میدان تیان آن من را از دید یک شخصیت خیالی که به کما می‌رود، دنبال می‌کند. چاپ این کتاب در چین ممنوع است. دولت چین در سال ۲۰۱۱ تصمیم گرفت که دیگر به ما جیان اجازه ورود به خاک چین را ندهد

به همین دلیل هیچ کدام از نویسندگان مخالف یا تبعیدی چینی در این نمایشگاه حضور نداشتند. با آن که نویسندگان سرشناس بسیاری از جمله بی فئییو (برنده جایزه ادبی «من بوکر» آسیا) و «مو یان» (از مطرح‌ترین و پرفروش‌ترین نویسندگان چین) در این نمایشگاه حضور داشتند، اما دعوت‌نامه بخش فرهنگی سفارت به «یان لیانکه» (نویسنده‌ای که بیشتر کتاب‌هایش در چین ممنوع‌الفروش شده‌اند) توسط اداره کتاب و نشر چین فاقد ارزش شناخته شد و این نویسنده و چند تن دیگر نتوانستند اجازه ورود به بریتانیا دریافت کنند.

نخستین اعتراضات متعلق به شاعر چینی در تبعید، بی لینگ، بود که در گفت‌وگو با نشریه اکونومیست گفت که نمایشگاه لندن امسال تصویر کاملی از ادبیات چین نمایش نخواهد داد، چرا که به عنوان مثال گائو شینگجیان، نویسنده برنده نوبل ادبی سال ۲۰۰۰ که در پاریس زندگی می‌کند در این نمایشگاه حضور نخواهد داشت یا «ما جیان»، نویسنده در تبعید دیگری از جمله غایبان این نمایشگاه هستند.

خود «ما جیان» نیز از جمله اعتراض‌کننده‌گان بوده است. او در سال۱۹۸۶ پس از آن که انتشار کتاب‌هایش در چین ممنوع شد، به نشانه اعتراض به کشور هنگ‌کنگ مهاجرت کرد و پس از آن به آلمان و بریتانیا رفت و از سال ۱۹۹۹ تاکنون در کشور بریتانیا اقامت دارد. ما جیان دو کتاب بحث‌برانگیز نوشته است: «زبانت را دربیاور» به زعم منتقدان شرحی است از «فرهنگ زنا، تجاوزهای جنسی آیینی و سوءاستفاده‌های جنسی در تبت» که دولت چین آن را کتابی «شنیع و موهون و بدنام کننده هم‌میهنان تبتی» تشخیص داد و آن را ممنوع اعلام کرد.

کتاب دیگر او «کمای پکن» نام دارد که حوادث سال ۱۹۸۹ میدان تیان آن من را از دید یک شخصیت خیالی که در جریان شورش‌ها و خشونت پلیس به کما می‌رود، دنبال می‌کند. چاپ این کتاب نیز در چین ممنوع است. دولت چین در سال ۲۰۱۱ تصمیم گرفت که دیگر به ما جیان اجازه ورود به خاک چین را ندهد.

ما جیان در گفت‌وگویی با روزنامه گاردین، گفته: «غرب نباید اجازه بدهد که فریبش بدهند. از چنین دیالوگ‌های مغشوشی تنها یک نفر برنده بیرون می‌آید. موسسات فرهنگی بریتانیا با حذف صداهای مستقل و معترض از گفت‌وگو، تنها سر تعظیم مقابل رژیم چین فرود می‌آورند و به شکل ضمنی سرکوب آزادی بیان در چین را تایید می‌کنند. چنین فعالیت‌های دیکتاتورها را قوی و قوای آزادی خواه را تضعیف می‌کند. این نمایشگاه فضایی را در اختیار حزب کمونیست می‌گذارد تا نمایش تبلیغاتی اش را در آن برگزار کند.»

ما در ادامه درباره خطوط قرمز دولت و وضعیت نویسندگان می‌گوید:«نویسنده‌گان کشور تنها باید در محدوده چهارچوبی که دولت برایشان تعیین کرده، نظر خود را ابراز کنند. باید حواس‌شان به تابوها باشد، تابوهایی مثل کشتار تیان آن من، استقلال تبت و مهم‌تر از هر چیز باید حواسشان باشد که مبادا مشروعیت حزب کمونیست را زیر سئوال ببرند. در نتیجه سانسور و خودسانسوری، تمامی نویسندگانی که کتابی منتشر کرده‌اند مجبور می‌شوند تا به شکلی ضمنی با رژیم معامله کنند و مواظب باشند که افکارشان خط قرمزهای دولت را زیر پا نگذارد.»

بعد از المپیک چین در سال ۲۰۰۸، چین مهمان افتخاری نمایشگاه کتاب فرانکفورت در سال ۲۰۰۹ بود اما از آن زمان تا به حال بنا به گفته آقای ما «وضعیت آزادی بیان در چین خرابتر شده است. اتفاقات سطح بالایی نظیر المپیک و نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب، سبب شد تا دولت تمامیت‌خواه چین مشروعیت بیشتری کسب کند. این اتفاق مهر تاییدی بین‌المللی بود که دولت به شدت دنبالش بود و پس از کسب آن با شدت بیشتری به سرکوب صداهای مخالف در داخل کشور پرداخت.»

یکی دیگر از معترضان اصلی به حضور چین در نمایشگاه کتاب لندن، انجمن بین‌المللی پن بود. کیتی مک‌کان که از سوی این انجمن، مسئول دنبال کردن وضعیت نویسندگان و ناشران چین است در این باره به گاردین گفته: «از سال ۲۰۰۸ تاکنون همه چیز در چین بدتر شده است. علی‌رغم وعده کمیته المپیک مبنی بر دادن آزادی بیان بیشتر، تعداد نویسندگانی که دستگیر یا زندانی شده‌اند همچنان ثابت مانده.»

در حال حاضر ۳۵ نویسنده چینی در زندان‌های چین دربندند، اما بنا به گفته‌های مک‌کان «در سال‌های اخیر بازداشت‌های موقت، تحت‌نظر گرفتن و بدرفتاری با نویسندگان افزایش یافته است.» به عنوان مثال همسر لیو شیائوبو (برنده نوبل صلح در سال ۲۰۱۰ که همچنان به عنوان زندانی سیاسی در چین محبوس است) از اکتبر سال ۲۰۱۰ بدون هیچ گونه حکم یا اخطاری در حبس خانگی است. بنا به گفته‌های خانم مک‌کان در ژوییه سال ۲۰۱۱ تنها ۳ نویسنده از مجموعه ۱۴ نویسنده‌ای که به میزگرد پن دعوت شدند، توانستند خاک این کشور را ترک کنند.

گذشته از وضعیت نویسندگان به نظر می‌رسد ناشران مستقل نیز اجازه برگزاری سخنرانی با حضور نویسندگان مستقل در محل کتاب‌فروشی‌هایشان را ندارند. با این همه نظر انجمن پن درباره برقراری دیالوگ با دولت چین مثبت است، هر چند برقراری این دیالوگ را مشروط به دربرگرفتن صدای کلیه نویسندگان چین، چه مخالف و چه موافق با حزب کمونیستی، می‌داند.

خانم مک‌کان می‌گوید: «نگرانی من این است که گفتمان دولتی چین بازتاب‌دهنده تمام جنبه‌های فرهنگ چین نباشد. و از زمان حضور چین در نمایشگاه بین‌المللی فراکفورت در سال ۲۰۰۹، دولت چین هیچ تغییری در وضعیت آزادی بیان ایجاد نکرده است.»

سردبیر مجله ایندکس، کمپین آزادی بیان، «Index on censorship» مستقر در لندن نیز نسبت به حضور چین در این نمایشگاه مشکوک بود. جو گلن‌ویل به گاردین گفت: «هرگونه حضور دولتی برخی کشورها نظیر چین و ترکیه (مهمان افتخاری نمایشگاه فرانکفورت در سال ۲۰۰۸) یا عربستان صعودی ( مهمان افتخاری نمایشگاه کتاب پراگ در سال گذشته) علیه آزادی بیان در این کشورها عمل می‌کند.» خانم گلن‌ویل راه حل را دعوت از نویسندگان مستقل و نه نویسندگان دولتی می‌داند.

حضور چین و پاسخ‌های بخش فرهنگی سفارت بریتانیا

حال سئوالی که پیش می‌آید این است که اگر دعوت از چین به چنین مراسم فرهنگی رده بالایی توسط بخش فرهنگی سفارت بریتانیا، چنین علیه آزادی نویسندگان داخل این کشور عمل کند، چرا بریتانیا از اساس زیر بار چنین مسئولیتی رفته است. سوزانا نیکلین، مدیر شاخه ادبیات بخش فرهنگی سفارت بریتانیا آن را «خیلی ساده تجارت» می‌خواند و معتقد است نویسندگانی که از داخل چین به این نمایشگاه دعوت شده‌اند، خیلی بهتر از کسانی که سال‌ها خارج از چین زندگی کرده‌اند، می‌توانند بازتاب‌دهنده وضعیت ادبیات در این کشور باشند.

خانم نیکلین به گاردین می‌گوید «ما باور داریم که اگر با دیگر کشورها وارد گفت‌وگو شویم، رابطه‌ای به وجود می‌آید که به نفع بریتانیا، دیگر کشورها و جهان خواهد بود.» برای نیکلین آزادی بیان در چین تنها بخش کوچکی از یک تصویر بزرگ‌ترند. او اساسا این احتمال را که ممکن است حضور چین در این نمایشگاه، وضعیت نویسندگان مخالف را در داخل کشور خراب‌تر کند، منتفی می‌داند.

با این حال، خانم نیکلین سیاست بخش فرهنگی را تنها دعوت از نویسندگان دولتی نمی‌داند و به دیگر برنامه‌های فرهنگی اشاره می‌کند: «در فستیوال ادب و هنر "هی" در تابستان امسال، مورونگ شکونگ و یان لیانکه سخنرانی خواهند کرد. و ما جیان نیز هفته دیگر در آکسفورد سخنرانی خواهد کرد.»

مورونگ شکونگ از مطرح‌ترین نویسندگان چین است و با آن که رده‌بالاترین جوایز ادبی چین را دریافت کرده، اما بارها کتاب‌هایش شامل کد سه بخشی دولت چین، یعنی «پخش ممنوع، فروش ممنوع، ترویج ممنوع» شده است.

سانسور در چین به این شکل است که هر ناشری آزاد است تا هر کتابی را از هر نویسنده‌ای منتشر کند، اما بعد از انتشار اگر دولت به این نتیجه برسد که کتاب مناسب نبوده، به ناشر اجازه فروش نمی‌دهد و کتاب باید از کتاب‌فروشی‌ها جمع شود.

آزادی بیان در چین: افقی که روشن نیست

سه سال پیش نیز چین در نمایشگاه کتاب فرانکفورت مهمان افتخاری بود و برگزارکنندگان نمایشگاه فرانکفورت از آقایان «بی لینگ» و «دای کینگ»، از نویسندگان و فعالان حقوق بشری چین، دعوت به عمل آورده بودند که در نهایت تحت فشار شدید دولت چین دعوت خود را پس گرفتند. اتفاقی که با واکنش‌های بسیار زیادی مواجه شد.

در این سه سال طبق گفته‌های کارشناسان، تغییری در وضعیت آزادی بیان در چین به وجود نیامده و وضعیت تا حدودی دشوارتر نیز شده است، حال باید دید حضور افتخاری چین سبب می‌شود تا این کشور بیشتر نگران چهره فرهنگی بین‌المللی خود شود یا این حضور را به مثابه مهر تایید غرب تلقی خواهد کرد و بیش از پیش به سرکوب مخالفانش خواهد پرداخت.

مطالب مرتبط