'روش های دیدن'؛ در ستایش جان برجر

Image caption جان برجر، متن برنامه 'روش های دیدن'را در قالب کتابی منتشر کرد که از متن های مهم در نقد فرهنگ تصویری و تاریخ هنر غرب به شمار می رود

موسسه فیلم بریتانیا (BFI)، اخیرا به مناسبت چهلمین سالگرد تولید برنامه تلویزیونی مستند جنجالی و مشهور "روش های دیدن"، به تجلیل از مقام ادبی، هنری و سیاسی جان برجر، مجری سرشناس این برنامه و رمان نویس، شاعر، فیلمنامه نویس و منتقد هنری بریتانیایی پرداخت.

در این برنامه، علاوه بر نمایش قسمت های مختلف برنامه تلویزیونی "روش های دیدن"، مستندهایی درباره جان برجر (که در متن های فارسی به اشتباه جان برگر معرفی شده) به نمایش درآمد. از جمله این مستندها، فیلم "چشم گویا" ساخته مایکل دیب، کارگردان مجموعه تلویزیونی " روش های دیدن" بود که به مرور زندگی و آثار جان برجر به ویژه سال های اقامت او در روستایی در کوهستان های آلپ پرداخته است.

"رو در رو" نیز برنامه تلویزیونی مستندی درباره جان برجر بود که دیوید هرمن در سال ۱۹۹۵ برای بی بی سی تهیه کرد. در این برنامه، جان برجر به پرسش های جرمی آیزاک درباره زندگی، تم های آثارش و اندیشه هایش پاسخ می دهد.

شهرت جان برجر، به خاطر دیدگاه های سیاسی انتقادی و نقدهای رادیکال او بر هنر، تاریخ و تمدن در مقاله ها و داستان هایش و نیز در مجموعه تلویزیونی هنری "روش های دیدن" است که در آن وی، به عنوان نویسنده و مجری به تحلیل آثار و جریان های هنری مهم جهان پرداخت.

در این برنامه تلویزیونی تاثیرگذار که در سال ۱۹۷۲، در چهار قسمت نیم ساعته برای شبکه بی بی سی تهیه شد، جان برجر، به نقد زیبایی شناسی فرهنگی و هنری سنتی غرب پرداخت.

متن این برنامه بعدها در قالب کتابی با همین عنوان منتشر شد که متشکل از هفت مقاله درباره هنر و نقاشی است و از متن های کلیدی در مطالعات فمینیستی و نقد فرهنگ تصویری و تاریخ هنر غرب به شمار می رود.

بازتولید مکانیکی آثار هنری

جان برجر در قسمت اول برنامه تلویزیونی غیرمتعارف "روش های دیدن"، به مفهوم بازتولید مکانیکی اثر هنری پرداخت.

قسمت دوم این برنامه، به بررسی تصویر زن برهنه در نقاشی های هنرمندان بزرگ اروپایی مربوط بود.

به اعتقاد برجر، تنها بیست تا سی نقاش برجسته، زن را به عنوان زن در آثارشان ترسیم کرده اند نه سوژه ای برای میل و فانتزی مردانه.

حق نشر عکس .
Image caption برنامه تلویزیونی "روش های دیدن" در سال ۱۹۷۲، در چهار قسمت نیم ساعته برای شبکه بی بی سی تهیه شد

قسمت سوم نیز مربوط به موضوع استفاده از رنگ روغن در نقاشی بود به عنوان وسیله ای برای بازتاب وضعیت افرادی که سفارش تولید آثار هنری دریافت می کردند.

در قسمت چهارم این برنامه، جان برجر به بحث در مورد تبلیغات و آگهی های تجاری پرداخت. به عقیده او عکاسی رنگی، جای نقاشی رنگ روغن را گرفت اگر چه همان محتوی را حفظ کرد.

" روش های دیدن" شروع غافلگیر کننده ای دارد. نمایی از یک گالری یا موزه را می بینیم که تابلوهای نقاشان بزرگ اروپایی بر دیوار آن آویخته است و آنگاه جان برجر را می بینیم که با تیغ موکت بری، قسمتی از تابلوی "ونوس و مارس" اثر بوتیچلی را می برد و همزمان صدایش را می شنویم که درباره این برنامه تلویزیونی و هدف آن توضیح می دهد:

"در این چهار قسمت، می خواهم برخی تصوراتی را که در مورد سنت نقاشی های اروپایی وجود دارد، زیر سوال ببرم. پروسه دیدن نقاشی یا هر چیزی دیگری، پروسه ای کمتر طبیعی و خودانگیخته است. بخش مهمی از تجربه دیدن، متکی بر عادت ها و قواعد است. همه تابلوهای نقاشی اروپایی از قانون پرسپکتیو استفاده کرده اند که بر محور مرکزیت چشم ما تعیین شده است و سنت نقاشی اروپایی آن را واقعیت فرض کرده است. پرسپکتیو، چشم انسان را مرکز جهان مرئی درنظر می گیرد. اما با اختراع دوربین عکاسی، همه چیز تغییر کرده و ما می توانیم چیزهایی را ببینیم که هرگز در مقابل چشم ما نبوده و نیستند."

درک جان برجر از تجربه دیدن (seeing) و مشاهده (observation)، خیلی به درک ژیگا ورتوف، سینماگر و نظریه پرداز سینمایی روس نزدیک است.

برجر در این قسمت از برنامه "روش های دیدن"، قسمتی از فیلم "مردی با دوربین فیلمبرداری" ژیگا ورتوف را نشان می دهد که در آن ورتوف، مانیفست تئوریک خود درباره "سینما-چشم" را می خواند. سینمایی که در آن دوربین به منزله چشم انسان، نظاره گر جهان و واقعیت های آن است با این تفاوت که تنگناها و محدودیت های چشم انسان را ندارد و پدیده ها را به شیوه ای کاملا متفاوت با آن می بیند و ضبط می کند:

"... من سینما-چشم هستم، من یک چشم مکانیکی ام، دنیایی را به شما نشان می دهم که فقط خود می توانم آن را ببینم... رها از چهارچوب فضا و زمان، من خود را با هر یا تمامی نقاط عالم هماهنگ می کنم و در عین حال می توانم آنها را ضبط کنم. ماموریت من خلق تصور جدیدی از جهان است، از این رو می توانم به شیوه ای نو، دنیای ناشناخته را کشف کنم."

(ترجمه احمد ضابطی جهرمی. نقل از سی سال سینما)

به اعتقاد برجر، اختراع دوربین نه تنها موضوع دیدن ما را تغییر داد، بلکه موجب تغییر در روش دیدن ما نیز شد، همین طور روش نگاه ما را به نقاشی هایی که قبل از اختراع دوربین خلق شدند تغییر داد.

به گفته او "نقاشی روی دیوار درست مثل چشم انسان، می تواند تنها در یک زمان مشخص و در یک جای مشخص باشد.اما دوربین عکاسی آن را بازتولید و تکثیر می کند و در دسترس همگان قرار می دهد و این امکان را می دهد که در آن واحد، در اندازه های مختلف، برای هدف های مختلف و در جاهای مختلف باشد."

دیدگاه برجر در زمینه بازتولید و تکثیر آثار هنری و تغییر جایگاه موزه ای و قابل دسترس بودن آنها در دنیای معاصر، بیشتر متاثر از اندیشه های والتر بنیامین، متفکر برجسته آلمانی و مقاله مشهور او یعنی "کار هنری در دوران تکثیر مکانیکی " است.

او نیز همانند والتر بنیامین، اصالت و تقدس کلاسیک آثار هنری را زیر سوال برده و به امکانات شگرف بازتولید مکانیکی آنها در عصر مدرن اشاره می کند که باعث ازبین رفتن فاصله‌ متافیزیکی‌ میان‌ اثر هنری و مخاطب‌ شده است.

به گفته برجر، تابلوی "ونوس و مارس" بوتیچلی، روزگاری نقاشی منحصر به فردی بود که تنها در یک مکان قابل دیدن بود اما اکنون به مدد عکاسی و تکنولوژی تکثیر تصویر، کل آن یا بخشی از آن می تواند در آن واحد در میلیون ها نقطه جهان دیده شود.

به اعتقاد برجر، روزگاری این تابلوها، تنها متعلق به مکان هایی مثل موزه ها یا کلیساها بود که در آنجا نگه داری می شدند اما امروز ما آنها را در متن زندگی خود می بینیم و به جزئی از فضای زندگی و پیرامون ما بدل شده اند.

به باور برجر، دیگر تابلویی از رامبراند یا پیکاسو، نمی تواند در انحصار موزه ها و گالری های بزرگ باشد و برای دیدن آنها مجبور نیستیم به پاریس، مادرید یا لندن سفر کنیم.

با این حال بنیامین معتقد بود که حتی کامل ترین نسخه بدل اثر هنری، فاقد یک عنصر مهم است و آن هستی یگانه اثر هنری و حضور آن در زمان و مکان اصلی است.

نقد زیبایی شناسی سنتی

کتاب "درباره نگریستن"، مجموعه ای از مقاله درباره نقاشی و تاریخ هنر است که با همان رویکرد انتقادی جان برجر در برنامه تلویزیونی "روش های دیدن"، نوشته شده است.

جان برجر در این کتاب، با نگاهی انتقادی و از منظر جامعه شناسی مدرن و مارکسیستی، به نقد سنت های نقاشی اروپایی پرداخته است. در یکی از مقاله های این کتاب، وی در نقد منظره نگاری نقاشان قرن نوزدهم فرانسه می نویسد: "بیشتر نقاشی های منظره اروپایی (نه همه آنها) روی سخن شان با ناظر شهری بود، که بعد ها توریست نام گرفت؛ منظره، چشم انداز این شخصیت است؛ عظمت آن پاداش اوست. چارچوب بیانی این نقاشی ها همانند جدول های جهت یاب نقاشی شده است که نقاط خاصی را مشخص می کنند و تصور کنید کشاورزی به ناگهان در حال کار میان چشم انداز و چنین جدولی ظاهر شود تا تناقص اجتماعی/انسانی آشکار گردد." ( ترجمه فیروزه مهاجر و محمود متحد)

جان برجر همچنین یکی از مدافعان حقوق مردم فلسطین و منتقد سرسخت سیاست های دولت اسرائیل است. در سال ۲۰۰۶ او به همراه ۹۳ نویسنده، فیلمساز و آهنگساز، در اعتراض به کشتار مردم فلسطین، خواهان بایکوت دولت اسرائیل شد.

وی در مقاله ای در واکنش به بمباران غزه نوشت: "غزه این بزرگ ترین زندان جهان، به کشتارگاه تبدیل شده است... "نیروهای دفاعی" اسرائیل، شب و روز، از هوا و زمین بمب های فسفری و خمپاره های خود را می ریزند، سلاح های رادیواکتیو و تیربارهای خود را روی ۱.۵ میلیون مردم غیرنظامی نشانه می روند. به زودی طاعون جای قتل عام را خواهد گرفت."

از جان برجر پیش از انقلاب ایران، مقاله هایی به ترجمه جمشید نوایی از جمله در کتاب "برگستره ادب پویا" منتشر شده بود. بعد از انقلاب نیز، چند کتاب جان برجر از جمله "هنر و جامعه" به ترجمه ج.گلجاهی (۱۳۵۸ نشر شبگیر)، "شکست و پیروزی پیکاسو" (۱۳۶۴ انتشارات شباهنگ)، و "درباره نگریستن" به ترجمه فیروزه مهاجر و محمود متحد (۱۳۷۷ نشر آگاه)، در ایران منتشر شده اند.

همکاری با آلن تانر

جان برجر، علاوه بر مجری گری برای تلویزیون و مقاله نویسی و نوشتن رمان و داستان، به عنوان فیلمنامه نویس در دهه هفتاد با آلن تانر کارگردان چپ گرای سوئیسی در چند فیلم همکاری کرد. "میانه جهان"، "سمندر" و "یونا که در سال ۲۰۰۰ بیست و پنج ساله خواهد شد"، فیلمنامه هایی است که برجر با همکاری آلن تانر نوشته است.

"یونا که در سال ۲۰۰۰ بیست و پنج ساله خواهد شد"، فیلمی بود که زندگی یک زوج را در روزهای شورش مه ۶۸ فرانسه دنبال می کرد و نقد تانر و برجر از نظام سرمایه داری و بحران های آن بود.

برجر یک مجموعه شعر هم دارد به نام " صفحاتی از زخم". وی همچنین در سال ۲۰۰۹ مجموعه ای از اشعار محمود درویش شاعر فلسطینی را به همراه رما حمامی به انگلیسی ترجمه کرد.