از کتاب سوزان تا قتل مختاری؛ گفت و گو با علیرضا درویش

حق نشر عکس 11

علیرضا درویش، طراح، انیماتور و نقاش ایرانی مقیم آلمان، در دهه شصت پس از تحصیل تاریخ هنر، کارش را با طراحی برای مجله دنیای سخن پی گرفت و طی این سال ها مساله "کتاب" به عنوان موضوع محوری آثار بعدی اش شکل گرفت.

درویش در سال ۱۹۹۵ به آلمان مهاجرت کرد، هرچند سال هایی را در کشورهای دیگر اروپا گذراند.

درویش نمایشگاه های مختلفی در ایران، اسپانیا، جمهوری چک و آلمان داشته است و یکی از آخرین نمایشگاه های او در بوستون آمریکا با محوریت کتاب بود. تازه ترین نمایشگاه آقای درویش روز جمعه یکم ماه ژوئن در گالری "آتلیه ۳۰" در کلن آلمان افتتاح می شود.

با او درباره آثارش به گفت و گو نشسته ایم.

شما کار انیمیشن هم زیاد انجام داده اید و کارهایی بوده اند که مستقیم به آثار طراحی تان ارتباط داشته اند، یعنی همان جهان هم در کارهای طراحی هست و هم انیمیشن، با مایه های مشترک...

طراحی و انیمیشن و حتی نقاشی های من یک جور رابطه ناخودآگاه با هم دارند و به هم نزدیک شده اند. کارهای انیمیشن به آن شکلی که من انجام می دهم در واقع فریم به فریم، طراحی است. سعی می کنم تمام توانایی هایی که من در کار طراحی کسب کرده ام حفظ کنم، ضمن این که این در کار انیمیشن وجه هنری کار من به حساب می آید. در مورد مایه ها هم من یک زمان طولانی ای با موضوعاتی درگیر بوده ام که ذهنم مشغول آنها بوده و در واقع با آنها زندگی کرده ام. این موضوعات و این مایه ها چه در کار انیمیشن، چه طراحی و نقاشی، ردپایشان پیدا می شود.

چندی پیش نمایشگاهی در بوستون آمریکا ترتیب دادید. بازتاب ها چطور بود؟

حق نشر عکس 11
Image caption آقای درویش معتقد است کتاب در واقع "خود ما" هستیم

این نمایشگاه شامل هشتاد و هشت تا از طراحی های من بود با موضوع کتاب که در بوستون به نمایش درآمد. این مجموعه قبلاً در شکل های محدودترش در سال ۲۰۰۸ در نمایشگاه بین المللی کتاب فرانکفورت به نمایش درآمده بود . همان تم ها را دنبال کردم و با کارهای جدیدم این بار در بوستون به نمایش گذاشته شد. این مکان از این نظر اهمیت دارد که شاید یکی از معتبرترین مراکزی باشد که کتاب های قدیمی و اصیل در حوزه ادبی و هنری را جمع آوری کرده و موضوع این کتاب ها با موضوع نمایشگاه هماهنگ است.

غالب آثار شما حول محور کتاب شکل گرفته اند. ریشه های این توجه به کتاب به کجا برمی گردد؟

واقعیت این است که من سال هایی که در ایران در مجله دنیای سخن به عنوان طراح کار می کردم، با موضوعی در یک مقاله برخورد کردم که روی من خیلی تاثیر گذاشت: کتاب سوزان. حافظه گذشته تر من هم زنده شد که خب همراه بود با خاطرات انقلاب و انقلاب فرهنگی که برای خودم شخصا پیش آمده بود که کتاب هایم را بخاطر ترس دور ریخته بودند و این ها شده بودند حافظه من نسبت به خود موضوع کتاب.

این در زندگی من دنبال شد. آن مقاله تلنگری را به من زد تا با این موضوع برخورد کنم و به این بپردازم که کتاب اصلاً چی هست؟ کتاب در واقع خود ما هستیم و زندگی انسانی به این طریق شکل می گیرد. کتاب نزدیک ترین همراه انسان است و طی قرن ها با انسان همراه بوده. این مجموعه به این شکل شروع شد و وقتی که من به خارج از ایران آمدم دیدم این مساله تنها مساله بومی من نیست و موضوع، یک موضوع انسانی است که همه آدم ها به شکل های مختلف با آن درگیر بوده اند. برای همین تعمیم اش دادم به موضوعات انسانی دیگری که در زندگی من جریان داشتند. اگر در آن زمان فقط درگیری های ذهنی و روانی من بود، بعدتر تعمیم پیدا کرد به همه مسائل، به مسائلی چون عشق یا تنهایی ها و همه چیزهایی که برای انسان تکرار می شود و می تواند الهام بخش باشد. این طرح ها مجزا نیستند و همان طور که گفتم در انیمیشن ها هم به همین شکل هستند، یعنی طرح هایی که روی کاغذ کشیده ام و روی دیوار آویزان شده، به صورت فیلم درآمده است.

طرحی دارید که در آن کسی پشت یک رایانه نشسته در حالی که خود آن رایانه بخشی از یک کتاب قطور و بزرگ است. فکر می کنید در این دنیای جدید که دنیای رایانه است، تکلیف کتاب چه می شود؟

این هم یکی از دلهره هایی است که با من هست. همین امروز داشتم با دوستم صحبت می کردم که شاید ده سال دیگر همه با یک آیپاد یا چیزهایی از این دست در حال خواندن یک کتاب باشند. فکر می کنم این جایگزینی اتفاق می افتد اما بخشی از آن هویت کتاب باقی خواهد ماند. این اتفاق در حوزه های دیگر هم افتاده است. ده سال پیش به نامه عادت داشتیم اما الان شکل فیزیکی نامه نقش چندانی در زندگی ما ندارد. شاید در کارهای من یک جور یادآوری هست به نسل های آینده که کتاب به راحتی از ما جدا نشود.

حق نشر عکس 11
Image caption "بعضی آدمها اگر حذف فیزیکی هم بشوند، باز همیشه جریان خواهند داشت"

در برخی از کارهای شما مسائل سیاسی روز وارد شده اند، مثلاً در یکی از اثار مساله طرابلس را وارد کرده اید، یا اثر دیگری را "سی و دو سال کجروی" اسم گذاشته اید.این ها ادامه همان طرح هاست یا عکس العمل هنرمند به شرایطی که در کنارش وجود دارد؟

آن اثر طرابلس که اشاره کردید در این مجموعه مربوط به کتاب نیست، اما در جواب سوال شما باید بگویم سیاست چیز جدا افتاده ای از ما نیست. من وقتی کاری انجام می دهم فکر نمی کنم که این یک کار سیاسی یا اجتماعی یا فردی است. با این مضامین به این شکل برخورد نمی کنم. هنر در خودش یک آزادی بسیار شفافی دارد. به نظرم هنرمند اجازه دارد در شرایط متفاوتی به مضامین متفاوتی بپردازد و توجه کند. بزرگ ترین سوال پیش از هر چیز این است که چگونه با آن برخورد کند. برای من همیشه پیش از این که مضمون پیش بیاید این مهم است که نحوه برخورد من با آن مضمون چگونه خواهد بود. من هم یکی از شهروندان این دنیا هستم و ما یک دنیای ناآرامی داریم. طبیعتاً ذهن من هم می تواند مثل هر شهروند دیگری در این جهان مشغول این مسائل شود و من با آنها برخورد کنم. این به این معنا نیست که من فرد سیاسی ای هستم. اصلاً این طور نیست.

یکی از کارهایتان تقدیم شده به محمد مختاری. این مساله قتل های زنجیره ای چطور روی شما تاثیر گذاشت؟

در واقع این کار دو جنبه داشت. یکی دوستی من با این انسان شریف بود. زمانی که در مجله دنیای سخن کار می کردم این بخت را داشتم که با بسیاری از ادبای معاصر خودمان آشنایی داشته باشم، از جمله محمد مختاری. بعد از آن که آن حادثه دردناک برایش اتفاق افتاد، تصویرش برای من ماند. این طرح یک اشاره بود به این که اگر این آدم ها را حذف فیزیکی هم بکنیم، باز همیشه جریان خواهند داشت و انعکاس پیدا خواهند کرد. در واقع برخورد من یک برخورد کاملاً انسانی بود با یک موضوع غیر انسانی که اتفاق افتاد.

مطالب مرتبط