انقلاب مشروطه و موقعیت متزلزل سينمای ايران

Image caption صحنه ای از فیلم ناصرالدین شاه آکتورسینما ساخته محسن مخملباف

'سینما توگراف آدم تربیت می کند'

(ناصرالدین شاه آکتور سینماو محسن مخلمباف)

سینما در غرب از دل تحولات اجتماعی و از بطن زندگی مردم زاده شد و در کافه ها و زیرزمین ها رشد کرد اما در ایران استبداد زده عصر قاجار، سینما به عنوان اسباب بازی ملوکانه و وسیله لهو و لعب شاهانه وارد جامعه ای بسته و سنتی شد که از عقب ماندگی و تازیانه و جهل و استبداد به ستوه آمده بود و تشنه آزادی و تجدد بود.

فرمان مشروطیت در ۱۲ مرداد ۱۲۸۵ هجری شمسی صادر شد و اگر آغاز پیدایش سینما در ایران را سال ۱۲۸۳ یعنی دایر شدن نخستین سالن سینما در خیابان چراغ گاز تهران به وسیله میرزا ابراهیم خان صحاف باشی بدانیم، می بینیم که سرنوشت و تاریخ سینما در ایران به نوعی با سرنوشت و تاریخ انقلاب مشروطیت و جنبش مدرن خواهی در ایران، گره خورده است.

دوربین فیلمبرداری گومون بزرگ ترین و مهم ترین سوغات فرنگ مظفرالدین شاه به ایران بود. در پاریس بود که شاه قاجار ورود هیئت ایرانی به پاریس را در ۱۲۷۹ شمسی برای نخستین بار بر پرده سینما دید و پس از آن شیفته دستگاه سینماتوگراف شد و دستور داد عکاس باشی آن را خریده و با خود به ایران بیاورد.

مظفرالدین شاه در سفرنامه مبارکه اش می نویسد: " خیلی جالب بود. به عکاس باشی دستور دادیم که همه انواع آن را بخرد و به تهران بیاورد بلکه به امید خدا بتوانیم اینجا فیلم بگیریم و برای نوکران خود نشان دهیم."

به این ترتیب آغاز سینما در ایران برخلاف پیدایش آن در آمریکا یا فرانسه( نخستین تجربه های ادیسون و برادران لومیر) در پیوند با زندگی توده های عادی مردم نبود.

مظفرالدین شاه قاجار در واقع نخستین بازیگر ایرانی بود که در فیلمی مستند به کارگردانی میرزا ابراهیم خان عکاس باشی، در نقش خود ظاهر شد. به گفته احمد میر احسان منتقد سینما (درگفتگو با نگارنده)، ظاهرا پادشاه قاجار در این فیلم، سینما را بازیچه خود قرار داده بود اما در واقع سینما، پوزخند شاه را به بازیچه تبدیل کرده بود چرا که شاه بر پرده سینما، شاه با ابهتی نیست بلکه فردی بیمار و فرتوت و در آستانه مرگ است. تصاویر مستند عکاسباشی از دربار شاه قاجار، نمایشگر چالش مدرنیته و سنت در جامعه ای بود که انقلاب و تحولاتی عظیم و پایان استبدادی کهنه و فرتوت را انتظار می کشید.

یادم می آید وقتی برای اولین بار با لورا مالوی نظریه پرداز مشهور سینما آشنا شدم، اولین موضوع صحبت ما پیرامون تاریخ سینمای ایران بود. چیزی که بیش از همه برای لورا مالوی جالب بود داستان ورود سینما به ایران بود. به اعتقاد مالوی، به جز ژاپن، ایران تنها کشوری است که سینما توسط دستگاه سلطنت وارد آن می شود و گسترش می یابد. برخلاف کشورهای صنعتی غرب، سینما در ایران به عنوان یک هنر مردمی و عامه پسند در کافه های زیر زمینی و چادرها شکل نگرفت بلکه به عنوان سرگرمی سلطان قاجار و نوکران دربار و زنان حرمسرای او وارد شد.

دوربین برادران لومیر خروج کارگران از کارخانه را ثبت و در زیرزمین گراند کافه پاریس برای عموم مردم به نمایش گذاشت، در حالی که دوربین فیلمبرداری عکاس باشی، فیلمبردار مخصوص دربار قاجار پس از ورود به ایران در کاخ شاه حبس شد و عکاس باشی اجازه فیلمبرداری از بیرون کاخ و مردم عادی را نیافت. اما همان فیلم های به جا مانده از درون کاخ، تصویر روشنی است از موقعیت پریشان و متزلزل شاه قاجار که به زودی طوفان انقلاب مشروطیت بساط دودمان او را بر می چیند. محسن مخلمباف، در فیلم "ناصرالدین شاه آکتور سینما"، با زبانی طنزآمیز و به زیبایی، این کشمکش دراماتیک بین هنرمند (عکاسباشی) و قدرت (دربار قاجار) را نشان داده است.

بنابراین سینما توسط لایه ها و اقشاری به جامعه ایران معرفی می شود که هیچ ارتباطی با جریان مدرن به طور عام و سینما به عنوان یک پدیده مدرن به طور خاص ندارند و از نظر تفکر سیاسی و اجتماعی به اقشار بسیار مرتجع سنتی وابسته اند. علت توجه آنها به سینما کاملا شخصی است. آنها صرفا می خواهند کنجکاوی خود را ارضا کرده یا حداکثر اهل دربار را سرگرم کنند. آنها به فکر رشد و توسعه سینما نبودند چرا که ذات سینما با ماهیت سنتی و واپس گرای آنها همخوان نبود.

سینما به عنوان پدیده ای کفرآمیز

سینما در ذات خود پدیده ای ویرانگر بود که همه ارزش های اخلاقی و فکری مقدس و خدشه ناپذیر جهان کهنه را هدف قرار داده بود. موقعیت سینما در آستانه انقلاب مشروطیت، موقعیتی پارادوکسیکال است چرا که دستگاه سینماتوگراف خود نمادی از جهان مدرن بود که با همه سازوکارهای سنتی و عقب مانده نظام قجری و زیبایی شناسی آن در تضاد بود.

سینما به عنوان مهم ترین اختراع قرن بیستم و تاثیر گذارترین رسانه مدرن در جامعه سنتی، مذهبی و غیر دمکراتیک ایران، از عصر مشروطه تا امروز همواره با موانع و مقاومت های بی شماری از جانب قدرت های سیاسی حاکم و نهادها و اقشار مذهبی مواجه بوده است.

روحانیون متعصب و چهره های بانفوذ مذهبی مثل شیخ فضل الله نوری آن را تکفیر کرده و نیروهای نظامی و حکومتی نیز آن را تنها به عنوان وسیله ای برای تبلیغ می خواستند.

وقتی شیخ فضل الله نوری مشروعه خواه شنید که صحاف باشی در سالن سینمای خود عکس زن های بی حجاب را نشان می دهد، به تکفیر سینما پرداخت و آن را نامشروع اعلام کرد. شیخ فضل الله، بعدها سینمای روسی خان را نیز تکفیر کرد اما روسی خان بعدها در گفت گوی خود با فرخ غفاری کارگردان و مورخ سینما گفت که شیخ فضل الله بعد از دیدن فیلم در سالن سینمای او، تکفیر خود را پس گرفت. تکفیر شیخ فضل الله به این دلیل بود که در نظر او سینما به منزله ابزار تحمیق مردم و نشانه ای از نفوذ فرهنگ غرب در جامعه مسلمان ایران، مطرح بود.

مشروطیت و مباشران سینما در ایران

جنبش مشروطیت، مباشران سینمای ایران را نیز به دو دسته تقسیم کرد: مشروطه خواهان و طرفداران استبداد.

در آستانه انقلاب مشروطیت، سینما نه تنها مورد غضب علما و اقشار تندروی مذهبی بود بلکه مشروطه خواهان نیز با آن میانه چندان خوبی نداشتند. با سقوط حکومت قاجار و فرار محمدعلی شاه به روسیه، مجاهدان مشروطه، پس از عبور از تبریز و ورود به شهر تهران بساط سینمای روسی خان را برچیدند و اموال او را به غارت بردند. اما سینما علیرغم تمام این مخالفت ها و مقاومت هائی که در برابر آن صورت گرفت، به حیات خود ادامه داد و به تدریج با تحت الشعاع قراردادن هنرهای نمایشی دیگر مثل تعزیه، سیاه بازی و خیمه شب بازی، به یکی ازمتداولترین شکل های سرگرمی در میان ایرانیان تبدیل شد.

به اعتقاد پرویز دوایی، در مقدمه تاریخ سینمای ایران (جمال امید)، نخستین ایرانیانی که جدا از دربار قاجار با سینما ارتباط برقرار کردند، بازرگانان و جهانگردان بودند که با اهداف تجاری به غرب سفر می کردند و در این سفرها، با سینما و ابزار فیلمبرداری آشنا شدند. حساسیت روحانیون و تندروهای مذهبی نسبت به سینما باعث شد که تاجران و متجددان مسلمان ایرانی سراغ این پدیده کفرآمیز نروند و به جای آنها تاجران ارمنی و مهاجر روسی، عملا فعالیت های سینمایی در ایران را در دست خود بگیرند.

سینما، عرصه پیکار مشروطه خواهان و دربار

در میان غیر ارامنه، میرزا ابراهیم خان صحاف باشی یکی از افراد متجدد بود که نخستین سالن های عمومی سینما را که تنها ورود مردان به آنها مجاز بود، در تهران تاسیس کرد و به نمایش فیلم های کوتاه آمریکائی و فرانسوی پرداخت.

ابراهیم صحاف باشی را باید یکی از پیشگامان سینما در ایران دانست. صحاف باشی که خود از انقلابیون و آزادی خواهان هوادار مشروطه بود، در سالن سینمای خود قبل و بعد از نمایش هر فیلم، با لباس سیاه به عنوان نشانه ای از عزای سیاسی روی صحنه ظاهر می شد و به تبلیع اندیشه های انقلابی خود و انتقاد از دستگاه استبدادی قاجار می پرداخت.

او گوشه ای از حیاط پشت مغازه آنتیک فروشی خود را به سالن سینما تبدیل ساخت و خود اقدام به نمایش فیلم کرد. اعیان و اشراف برای دیدن فیلم های او هجوم می آوردند. بیشتر فیلم هایی که نشان می داد متعلق به استودیو پاته بود. به نوشته عباس بهارلو(غلام حیدری) در کتاب "سینمای ایران برداشت ناتمام"، صحاف باشی در رمضان سال ۱۲۸۴ شمسی، در ابتدای خیابان چراغ گاز (امیرکبیر)، سینمایی دایر کرد که ورود آن برای عموم به جز زن ها آزاد بود. بهای بلیط سینما یک، دو، سه و پنج ریال بود و انواع تنقلات و آشامیدنی ها در آن به فروش می رسید.

سینمای صحاف باشی به بهانه نمایش عکس های برهنه زنان خارجی، مورد تحریم علمای مسلمان قرار گرفت و مظفرالدین شاه قاجار نیز از ترس آنها، با وجود همه علاقه ای که به سینما و عکاسی داشت، دستور داد که جلوی کار او گرفته شود.

همسر صحاف باشی در این مورد گفته است: فوری دستور دادند که صحاف باشی کارهای خود را متوقف کند و از ایجاد سینما در تهران منصرف گردد. او چاره ای جز گردن نهادن به این دستور نداشت. بعد از این برایش تنگناهایی ساختند که عاقبتش را تیره کرد.

سرانجام ماموران حکومتی، به فرمان شاه به خانه صحاف باشی ریختند و او را دستگیر کرده و به زندان انداختند. عباس بهارلو در کتاب "سینمای ایران برداشت ناتمام"، از قول جهانگیر قهرمانشاهی روایت می کند: "می خواستند به خاطر آزادیخواهی، درست کردن حمام بدون خزینه برای ارامنه و کلیمی ها در سر چهارراه مهنا و وارد کردن سینما، او را اعدام کنند که سرانجام اموالش را مصادره کردند."

به نوشته بهارلو، با وساطت عده ای از متنفذان محلی، صحاف باشی را از زندان عمومی بیرون آوردند و در خانه رئیس محاکمات خارجی، تحت نظر گرفتند. روایت است که چند بار ناظم الاسلام کرمانی و میرزا محمد صادق طباطبایی به ملاقات او رفتند و حتی پیشنهاد کردند که اگر قبول کند، اعضای انجمن سری آماده اند او را از محبس فراری دهند که او نپذیرفت

سرانجام در یکی از روزهای جمعه سال ۱۲۸۶، صحاف باشی، اموالش را به حراج گذاشت و دستگاه سینماتوگراف خود را به آرتاشس پاتماگریان (اردشیر خان ارمنی) فروخت و تحت الحفظ به اصفهان و سپس حوالی جندق و بیابانک تبعید شد.

بعد از صحاف باشی، افراد دیگری نیز برای گسیترش سینما و راه اندازی آن در ایران تلاش کردند که از میان آنها، مهدی روسی خان، آقایوف و اردشیر خان ارمنی، سهم بیشتری دارند.

پس از تبعید صحاف باشی، مهدی روسی خان که از نظر سیاسی در نقطه مقابل صحاف باشی قرار داشت و مدافع استبداد و ارتجاع قاجار بود با حمایت دربار، فعالیت اش را آغاز کرد.

روسی خان با نفوذی که در دربار قاجار داشت، توانست سالن های سینما را در تهران گسترش دهد. حضور ارتش روس در شمال و تهران و دوستی نزدیک با لیاخوف فرمانده قزاق ها در تهران که معمولا با صاحب منصب های خود برای دیدن فیلم به سینمای روسی خان می رفت، مایه دلگرمی او بود چرا که آنها با قدرت از او و تجارت او حمایت می کردند.

Image caption مظفرالدین شاه قاجار

جمال امید در "تاریخ سینمای ایران" می نویسد: " به خاطر هواداری روسی خان از مستبدان، سالن جدید فاروس به زودی میعادگاه اشراف و مرتجعان شد. اعضای سفارتخانه های انگلستان و روسیه در تهران، پس از سانس های عادی در این سالن جضور می یافتند و با پالکوفسکی( وزیر مختار روسیه) تا دوسه ساعت بعد از نیمه شب فیلم تماشا می کردند و شامپانی می نوشیدند."

مهدی خان روسی از پدری انگلیسی الاصل و مادری روس در تهران به دنیا آمد و در اسفند ۱۹۶۸ در پاریس درگذشت. او پس از میرزا ابراهیم خان عکاسباشی، به عنوان عکاس باشی دربار استخدام شد و مسئول قسمت عکاسخانه دارالفنون گردید. به نوشته بهارلو، در همان سال های مبارزه مشروطه خواهان با نیروهای استبداد و هواداران محمدعلی شاه، روسی خان، ماشین سینماتگراف و ۱۵ حلقه فیلم صامت خنده دار را خریداری کرد و هر از گاه برای استفاده اهل حرم محمدعلی شاه به حرمسرای دربار می برد.

روسی خان در سال ۱۲۸۶ سینمایی را در خیابان علاء الدوله (فردوسی) دایر کرد و با تبلیغات فراوان در روزنانه های وقت مثل حبل المتین و صور اسرافیل، توانست عده زیادی را به سالن سینمای خود بکشاند. سینمای او پاتوق درباری ها و افراد بانفوذ نزدیک به لیاخوف فرمانده قزاق ها بود. او همچنین با نفوذی که در دربار داشت توانست سینمای دیگری را در حیاط دارالفنون مقابل سینمای آقایوف دایر کند که در آنجا فیلم های درام (یک قسمتی) و سریال (چند قسمتی) نشان می داد.

فرخ غفاری، منتقد و مورخ برجسته سینمای ایران که دو بار با روسی خان در سال های ۱۹۴۳ و ۱۹۶۳ دیدار کرده بود از قول او نقل کرده است که روسی خان پس از بازگشت از روسیه با حیدر عمو اوغلی، سالن جدیدی را در طبقه فوقانی مطبعه فاروس در ابتدای خیابان لاله زار تاسیس کرد که داری دستگاه مولد برق بادبزن و بوفه مرتب بود.

با شدت گرفتن اختلاف بین روسی خان و آقایوف، روسی خان به رغم حمایت دربار ناگزیر شد سینمای حیاط دارالفنون را ببندد. به نوشته بهارلو، روسی خان برای این که پای عوام را به سینما باز کند، جلسه ای خصوصی برای عده ای از علمای وقت ترتیب داد و آن ها پس از دیدن چند حلقه از فیلم ها، چنان که روسی خان انتظار داشت، فتوایی علیه سینمای او صادر نکردند.

با پناهنده شدن محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه در تهران در ۲۷ جمادی الثانی ۱۳۲۷ هجری قمری و متواری شدن کلنل لیاخوف از ایران و پایان استبداد صغیر و پیروزی مشروطه خواهان، سینمای روسی خان که پاتوق اعضای سفارتخانه های روس و انگلیس، درباریان و سربازان لیاخوف بود، به تفریحگاه مجاهدان مشروطه تبدیل شد که برای فتح تهران آمده بودند. به نوشته فرخ غفاری، در این دوره، مغازه روسی خان غارت می شود و تمام آپارات ها و دستگاه های سینماتوگراف، فیلم هایی که برداشته بود و یا خریداری کرده بود تاراج می شود و از بین می رود.

همزمان با روسی خان، آقایوف نیز که از مهاجران روسیه تزاری بود و اصل و نسب روشنی نداشت و برخلاف روسی خان رابطه اش با دربار قاجار خوب نبود، دستگاه سینماتوگراف خود را در قهوه خانه زرگر خیابان چراغ گاز افتتاح کرد و برای نشان دادن حسن نیت خود به دربار و لیاخوف قزاق، فیلم جنگ روس و ژاپن را همزمان با سینمای روسی خان نشان داد. در آگهی تبلیغاتی او که در نهم آبان ۱۲۸۶ منتشر شد، آمده است: "در خیابان چراغ گاز، قهوه خانه زرگر آباد، دستگاه سینماتوگراف دائر شده و پرده های نوظهور از قبیل جنگ روس و ژاپن موجود است و از آقایان واردین با کمال احترام پذیرایی می شود."

حسن هدایت در فیلم "گراند سینما" ( ۱۳۶۸)، به رقابت روسی خان و آقایوف در این زمینه پرداخته و شکل گیری سینما در ایران را بر بستر مبارزه مشروطه خواهان با نیروهای استبداد، تصویر کرده است. در صحنه ای از این فیلم می بینیم که چگونه مشروطه خواهان پس از عبور از تبریز، گیلان و اصفهان به تهران می رسند و به سمت لاله زار می روند تا بساط سینماتوگراف روسی خان را به آتش بکشند.

آرتاشس (اردشیرخان ارمنی) نیز سینمادار دیگری بود که بعد از خرید دستگاه سینماتوگراف صحاف باشی و همزمان با تبعید او، سینمای خود را در تهران دایر کرد. به نوشته عباس بهارلو، سالن سینمای آرتاشس، هشتاد نفر گنجایش داشت و آوای پیانو و ویولن، فیلم های صامت او را که مدت شان از ۱۵ دقیقه تجاوز نمی کرد، همراهی می کرد.

تفاوت کار اردشیرخان ارمنی با همتاهای دیگرش در راه اندازی سینمایی مخصوص زنان در این دوره است که حرکتی جسورانه در آن زمان بود. اردشبرخان و خان بابا معتضدی با هم قرار گذاشتند که با دایر کردن سینمای مخصوص زنان؛ پای آنها را نیز به سینما باز کنند. به همین منظور، آنها در سال ۱۲۹۶ تالار نمایش خورشید را در آپارتمان اردشیر خان که در خیابان علاءالدوله روبروی بانک استقراضی روس قرار داشت، افتتاح کردند. اردشیرخان، فعالیت های سینماداری خود را چند سال ادامه داد تا این که در سال ۱۳۰۷ به بیماری سختی دچار شد و در پاریس درگذشت.

اما علیرغم همه این تلاش ها، هنوز سینما در این دوره، مخصوص طبقه اشراف، درباریان، نظامی ها و افراد پولدار بود و سال ها طول کشید تا به یک سرگرمی عمومی و واقعا مردمی تبدیل شود.